Hijink, Marc, Focus. De wereld van ASML. Het machtsspel om de meest complexe machine op aarde (Amsterdam: Uitgeverij Balans, 2023, vijfde druk 2024). Uitstekend boek! “ASML transformeerde in veertig jaar tijd van startup naar scale-up, werd marktleider en daarna monopolist,” zo vat Hijink samen (op blz 248). Hij vertelt het bijzondere verhaal van ASML in korte, goed leesbare en goed geïnformeerde hoofdstukken, met gevoel voor humor.
Wat verklaart het succes van de Veldhovense technologiereus?
1. Technologisch vernuft en ambitie, begonnen bij Philips NatLab en verpersoonlijkt door Martin van den Brink. ASML is ongeëvenaard in het verindustrialiseren van zeer complexe technologie.
2. Leiderschap. Er was visie en doorzettingsvermogen voor nodig om ASML tot een succes te maken. In de beginperiode waren de tegendraadse Gjalt Smit en Wim Troost van groot belang. CEO Peter Wennink, van huis uit registeraccountant, is ook heel belangrijk geweest, als maatje van Martin van den Brink. Zij bepaalden de bedrijfscultuur, gekenmerkt door technologisch zelfvertrouwen, branie, directheid en gedrevenheid.
3. Partnerschappen, overnames en customer intimacy. ASML is bovenal ‘system architect’ en ‘system integrator’, met honderden toeleveranciers. “Het bedrijf kon groeien dankzij een opeenvolging van gedurfde overnames, diepgaande samenwerkingsverbanden en investeringen die tien, vijftien jaar vooruit keken,” aldus Hijink. (312) In de regio Eindhoven is onder meer Van der Leegte, dat waferhandlers maakt, een belangrijke partner. Het Duitse Zeiss levert geavanceerde spiegels en optica. TSMC uit Taiwan, leverancier van onder meer Apple, is een grote klant. Silicon Valley Group wordt, met dank aan Intel, overgenomen, waardoor ASML een monopolie krijgt op EUV-technologie. ASML is een veeleisende beheerder en regisseur van een ecosysteem. Het is bovendien nauw verbonden met zijn klanten (zie bijvoorbeeld blz 99).
4. Steun van de Nederlandse overheid. Op belangrijke momenten, begin jaren negentig, kon ASML rekenen op subsidies van EZK.
5. Context. ASML kon groot worden in een periode van mondialisering en liberalisering; Hijink: “…achteraf bezien verwierf ASML het marktleiderschap […] onder ideale geopolitieke omstandigheden.” (314) Verder hebben de introductie van de IPhone en de Corona-epidemie een grote rol gespeeld.
Wat zijn ASML’s grootste uitdagingen?
1. Hard groeien. ASML is onstuimig gegroeid en zal het komende decennium waarschijnlijk verdubbelen (van 40.000 werknemers naar 80.000 werknemers). Hoe doe je dat zonder jezelf te verliezen? De bedrijfscultuur zal onvermijdelijk veranderen. Van Brabants cq Nederlands bedrijf wordt ASML een mondiaal bedrijf (zowel het merendeel van het personeelsbestand als van de top is inmiddels uit het buitenland afkomstig). Ook wordt het bedrijf volwassener. Maar hoe voorkom je daarbij onnodige bureaucratie? Verder: hoe groeien de toeleveranciers mee?
2. Generatiewisseling. Martin van den Brink en Peter Wennink gaan in april 2024 met pensioen. Ook veel techneuten van het eerste uur gaan met pensioen. Zij zijn de cultuur- en kennisdragers, die ASML tot een succes hebben gemaakt.
3. Behoud van technologisch leiderschap. ASML is overtuigd van zijn technologische voorsprong. Niettemin doen zich, in ieder geval op lange termijn, bedreigingen voor. In China timmert Huawei aan de weg, gesteund door Beijing. In de VS wil president Biden de Amerikaanse greep op alle fases van de chipproductie verstevigen.
4. Geopolitiek krachtenveld. ASML dreigt speelbal te worden van de geopolitiek en kan daarvan het slachtoffer worden. Geopolitieke overwegingen hebben hoe dan ook impact op de mogelijkheden van ASML om zaken te doen met China. ASML is verbonden met Nederland in dit geopolitieke krachtenveld, maar de VS dwingt de regels af. ASML moet, volgens Hijink, “volwassener naar de wereld kijken.” (282)