De Bagdad-Berlijnexpress

by Ana van Es

Wat een honderd jaar oude Europese spoorlijn vertelt over de Arabische wereld van nu

We stellen ons het Midden-Oosten voor als een regio vol oorlog en chaos. Maar er rijdt ook nog een trein doorheen, over een Europese spoorlijn van ruim een eeuw oud – aangelegd door Duitsers, Britten en Fransen die op zoek waren naar olie, oudheden en onontgonnen land.

Hoe werkt het koloniale verleden door in het Irak en Syrië van nu? In De Bagdad-Berlijnexpress reist Ana van Es langs dit spoor, vanaf de Perzische Golf, door het voormalige kalifaat van IS. Op de spoorlijn is de dood nooit ver weg. Maar op het Centraal Station van Bagdad durven ze ook te dromen: over toeristen die terugkeren en een snelle verbinding naar Europa.

326 pages, Kindle Edition

First published May 16, 2024

About the author

Ana van Es is journalist bij de Volkskrant . Ze werkte ruim vijf jaar als correspondent in het Midden-Oosten. In 2019 won ze een Tegel, de belangrijkste Nederlandse journalistieke prijs, eerder werd ze genomineerd als Journalist van het Jaar.

Reviews

[Fadi · Rating 4 out of 5]

Ik heb veel nieuwe informatie opgedaan over de regio. Leuk om de recente geschiedenis en huidige situatie aan de hand van een spoorlijn te begrijpen. Een beetje jammer dat het soms lijkt alsof ik een rapportage in een krant aan het lezen ben.

Tot slot, als geboren Bagdadi met ouders uit Mosul blijft het verdrietig om te lezen over het leed van de bevolkingsgroepen in verschillende decennia en het feit dat een land met zo veel archeologische en economische rijkdommen ten prooi valt aan graaiers, zowel in het verleden als nu.

[Araik · Rating 3 out of 5]

Qua structuur/opzet uitstekend(!), ook goede reportages, gewoon echt een goed boek. En schrijfstijl enerzijds toegankelijk (goed!), maar soms tegen het kinderlijke aan, alsof ik een Hollywood voice-over transcript las.

[Francis · Rating 4 out of 5]

Ana Van Es reist met de trein naar Irak. Is dat niet gevaarlijk als westerse vrouw? Misschien wel. Maar vroeger, in de tijd van I.S., was het voor iedereen beslist gevaarlijk.

We starten in het begin van de 20ste eeuw. Het Ottomaanse rijk staat op instorten, de eerste Wereldoorlog is nog maar net achter de rug, en de Britten en Fransen hebben het Sykes-Picot verdrag bedisseld.

Voor ons is dat oude geschiedenis, maar niet voor de mensen in Irak en Syrië. De "sferen van invloed" hebben nog steeds veel invloed.

We zien hoe de mensen het hadden onder Saddam, hoe de treinen op dat moment best wel veilig en op tijd reden, en hoe dit alles met de de val van Saddam en de opkomst en ondergang van I.S. opnieuw in elkaar stuikte en het ronduit gevaarlijk werd om nog met de trein te rijden.

Dit boek biedt veel inzichten, we zien de kwalijke rol van buitenlandse inmenging en verraad. Het westen en Iran zitten voornamelijk in met hun eigen belangen. Dat is een van de redenen waarom groepen als I.S. hier wortel kunnen schieten...

[FemkevanZanten · Rating 3 out of 5]

Interessant boek over het midden oosten. Veel nieuwe kennis opgedaan over de geschiedenis en het is enorm openbarend te lezen over hoeveel invloed de o zo kritische westerse wereld heeft gehad over de vroegere en huidige conflicten in de regio.

Het is wel een zware read, het is veel van t zelfde onderwerp. Ik had meer verwacht Ana te volgen op haar reis van Bagdad naar Berlijn maar dit gebeurd niet echt, op een paar hoofdstukken na waar zij van Bagdad richting Mosul reist. Of de lijn nu uit eindelijk echt rechtstreeks naar Berlijn heeft gereden is voor mij ook niet echt duidelijk geworden.

Af en toe vond ik het van hop naar her springen en was een onderdeel of interview of reis nog niet af en ging t ergens anders over. Af en toe verwarrend.

Al met al: ik kwam er wat lastig doorheen maar het is een boek met waardevolle verhalen en informatie en Ana heeft veel interessante plekken bezocht en mensen gesproken in deze regio die continu in conflict lijkt te zijn en word bekritiseerd door de westere wereld, en als westerse vrouw, vind ik het daarom belangrijk de herkomst en geschiedenis van de conflicten te kennen.

[Marrit Woudwijk · Rating 4 out of 5]

Meeslepende en informatieve geschiedvertelling over de spoorlijn in Irak.

Aan de hand van de bouw van de spoorlijn neemt Ana van Es de lezer mee in de politieke ontwikkelingen van het land en de regio. Ontluisterend hoe Europese landen al vroeg voet aan de grond kregen in Irak en ondanks mooie woorden vooral veel kwaad deden. Ik heb veel nieuws geleerd - bijvoorbeeld over hoe archeologische activiteiten, inlichtingendiensten en het ontstaan van de Jihad nauw met elkaar verbonden waren.

Over het algemeen leest het lekker, maar ik heb het niet in één ruk doorgelezen. Ondanks dat Ana personages tot leven laat komen, raakte ik soms de draad kwijt over wie nu wie precies was, of over welke tijd/plek ze precies sprak. Maar al met al een aanrader voor wie meer over Irak wil lezen en leren.

[Emma Maes · Rating 4 out of 5]

Ongelooflijk interessant, de treinsporen zijn de rode draad maar zoveel bijgeleerd over de geschiedenis van Irak en Syrië.

[Lieke · Rating 4 out of 5]

Veel geleerd van dit boek. Vooral weer hoe groot en negatief de Europese vinger in de politieke pap van het Midden Oosten al zeker twee eeuwen is. Van sommige voorbeelden van de arrogantie en inmenging sla je echt achterover (zie quote onder) - we moeten ons doodschamen en verantwoordelijk voelen ook voor wat er nu gaande is.

Mooi hoe Ana van Es de verhalen uit de verschillende landen en tijdperken steeds aan de spoorlijn en treinen verbindt, en hoe groot die rol ook was!

Het boek is heel verhalend en leesbaar, maar door de wisselingen tussen geschiedenis en tegenwoordige tijd, en vrijwel ontbreken van jaartallen (misschien ook door mijn lage tempo) raakte ik wel af en toe de draad kwijt. 3,5 ster.

—————-

Begin jaren twintig van de vorige eeuw besloten de Fransen het opstandige Damascus te bombarderen, met enorme destructie en 1,5 duizend burgerdoden tot gevolg. Hierover:

Damascus was een sinds duizenden jaren bewoonde wereldstad die internationaal tot de verbeelding sprak. De verwoestende luchtaanvallen haalden de wereldpers. De Volkenbond, in deze jaren hoeder van het internationaal recht en bewaker van het mandaatsysteem, belegde een speciale vergadering.

Viel de Fransen iets te verwijten?

Zeker niet, oordeelden Europese diplomaten.

De Fransen deden slechts hun plicht. Zij waren met hun vliegtuigen op een mission civilisatrice, een beschavingsmissie.

Wel richtte de Volkenbond een vermanend woord tot de Syrische vrijheidsstrijders. Hun verzet ‘zal de dag van volledige bevrijding niet dichterbij brengen, maar kan die integendeel alleen uitstellen’. Syriërs moesten zich realiseren dat zij vooralsnog geen volwaardige wereldburgers waren. Zij waren slechts ‘politieke minderjarigen’ onder voogdij van Frankrijk.

[Lauri van Oosterom · Rating 4 out of 5]

Eerlijk is eerlijk: de eerste keer dat ik dit boek las, ben ik halverwege gestopt. Ik kwam er niet lekker in. De tweede poging was gelukkig geslaagder. Deze keer lukte het wel.

Op basis van de titel had ik een heel ander soort verhaal verwacht. Eentje over een treinreis van Bagdad naar Berlijn. Dit boek ging meer over de geschiedenis van dit gebied. Hoe landen als Irak en Syrië op de kaart zijn getekend door westerse machten. Die zich ook nog eens schandalig hebben misdragen in deze regio, bijvoorbeeld door alle "kunstschatten" te roven. Het geheel was confronterend, leerzaam & pijnlijk om te lezen. Het voelde soms als een geschiedenisles in combinatie met een verslag van een hedendaagse oorlogscorrespondent.

Na afloop heb ik nog een heleboel vragen. Waar ik waarschijnlijk nooit echt antwoord op ga krijgen. En vraag ik me vooral nog steeds af: heeft deze trein nou echt ooit gereden? Of blijft het toch bij een soort mythe? En zo ja, zal de trein dan ooit wél rijden?

[Tommy Kramer · Rating 4 out of 5]

Ontzettend authentiek boek met een uniek inkijkje in het conflict in Syrië en Irak nu én 100 jaar geleden. Veel anekdotes, details en persoonlijke verhalen die men vaak niet tegenkomt, wat dit boek vrij zeldzaam in zijn soort maakt. Enige minpunt is dat er vaak van het heden naar het verleden wordt gesprongen en dan is het lastig om de rode draad in het verhaal goed te blijven volgen. Het is dan ook aan te raden het boek binnen 2 weken uit te lezen.

[Michael Boersma · Rating 5 out of 5]

Wat een verhaal! Wat een verhalen!

Een stroom aan nieuwe kennis over Irak, Syrië, Saddam Hoessein, IS en de eerste wereldoorlog; verpakt in een levendig boek vol smeuïge details, interessante karakters en spannende anekdotes.

Kan dit iedereen aanraden.

[Bart · Rating 5 out of 5]

Uiterst interessant boek met veel anekdotes en geschiedenislessen over de (koloniale) staatsvorming van de landen in het midden oosten.

[Daan · Rating 3 out of 5]

Eigenlijk een 3,5*. De spoorwegen zijn een originele manier om kennis te maken met het verleden van Irak en Syrië. Het boek bevat redelijk veel interessante anekdotes. Toch vlotte het niet erg, er schort iets aan de structuur waardoor je het overzicht wat verliest.

[Karin Van]

Mooi stuk geschiedenis, wel lastig om te lezen ivm wisseling van tijd.

[Jurek Minderman · Rating 5 out of 5]

Een lust om te lezen, de schrijfster neemt je mee in het huidige (moderne?) Irak en het Irak van vroeger doormiddel van een treinreis. Het is een geschiedschrijving over het voormalige Perzië maar ook een reisverslag van een hele bijzondere reis. Heb je de kans dit boek te lezen en vind je het interessant om je enigzins te verdiepen in de geschiedenis van Irak en de landen rondom Irak dan is dit boek echt een aanrader!

[Wilma Hartman · Rating 3 out of 5]

De titel staat rechtop in 3-d op de kaft tussen en onder de letters door zie je de expresstrein rijden door een landschap van palmen en oosterse huizen. Ik mis de Berlijnse muur of een ander kenmerkend gebouw uit Berlijn. Zou de spoorlijn ooit wel naar Berlijn hebben gereden? De titel wekt mijn nieuwsgierigheid en dat is de reden dat ik dit boek graag wil lezen. Een trein van Berlijn naar Bagdad lijkt mij namelijk onmogelijk. Ana van Es is journalist bij de Volkskrant. Ze werkte als correspondent van het Midden-Oosten. Voor dit boek reisde ze af naar Irak, Syrië en Turkije om onderzoek te doen. Abdelkader Benali prijst het boek aan als een spectaculaire reisgeschiedenis. Ook dat klinkt aantrekkelijk, dus kom maar op.

Het boek begint met twee kaarten waar de spoorlijn op staat aangetekend en dat maakt gelijk duidelijk dat het best een heel eind is van Berlijn naar Bagdad. In de proloog vertelt Ana:

“De spoorlijn is pas net heropend. Dit is de eerste passagierstrein die vanaf Bagdad noordwaarts rijdt sinds de val van Islamitische Staat (IS).”

Een goederentrein leverde minder risico op. Mocht er een bomaanslag gepleegd worden of de trein op een achtergebleven mijn rijden, dan komt hooguit de machinist om, maar bij een passagierstrein ligt dat anders. Dat klinkt wel logisch

Het boek vertelt vooral het verhaal van de aanleg van het spoor. Duitsers, Britten en Fransen wilden een graantje meepikken van de voordelen van de aanleg van deze spoorlijn. Ana van Es voert een aantal sleutelfiguren op zoals Max von Oppenheim, diplomaat en archeoloog en Gertrude Bel, schrijfster en reizigster, maar ook archeoloog. Aan de hand van belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis wordt het verhaal verteld van de spoorlijn.

Het boek zit vol met mooie zinnen zoals deze:

“De moderne geschiedenis van het Midden-Oosten zit vol scènes die niet zozeer worden verzwegen, maar die toch verstoffen in het zand, weggezakt als ze zijn in het westerse collectieve geheugen.”

Maar ook veel leuke weetjes:

“De stap naar het westen is lastig voor een Irakees, vindt hij. Vooral als je dochters hebt. Die willen daar op zichzelf gaan wonen. Wij kunnen dat niet accepteren.”

Ik heb met verbazing gelezen over de machtsstrijd over het toenmalige Perzië. Al die prachtige schatten die verstopt lagen in de bodem werden geroofd en meegenomen naar de Europese landen. Ze vonden dat ze daar recht op hadden. Zo wordt verteld over de Ishtarpoort uit het oude Babylon die nadat die was opgegraven door de Duitsers mocht deze Irak niet verlaten vanwege een wet die ooit was ingevoerd door de Britten toen zij aan de macht waren. Toch staat deze poort inmiddels in Berlijn in het Pergamonmuseum. De brokstukken zijn aangevuld met nieuw gebakken stenen. Ongelooflijk.
Wat je ook merkt is dat de spoorlijn nooit echt iets is geweest dat leeft in Irak, het was een westers project, een project van de bezetter. Dat blijkt ook uit de voorrangsregels die in het boek beschreven worden. De trein had geen enkele status. Een hogesnelheidstrein, zoals ze hadden bedacht, is het nooit geweest daarom.

Ondanks dat ik genoten heb van de weetjes en ik regelmatig aan mijn man stukjes voorlas vond ik het toch behoorlijk fragmentarisch en het is mij nooit helemaal duidelijk of de trein echt heeft gereden van Berlijn naar Bagdad en/of andersom. Dat vind ik jammer. Bij een reisgeschiedenis verwacht ik meer dat Ana met haar tolk op reis gaat en probeert in Berlijn te komen met de trein. Aan de hand van die route zou dan ook de geschiedenis worden verteld. Die rode draad in het verhaal heb ik helaas niet kunnen ontdekken. Daarom geef ik het boek 3 sterren.

[Ritzo ten Cate · Rating 4 out of 5]

De wording, het kraken, schuren van de regio Irak, Iran, Syrië in dik een eeuw teruggebracht tot een verhaal rondom een spoorlijn, waar je als Europeaan het schaamrood van op je kaken krijgt. Hoe kan het dat de persoonlijke interesse, de hobby, de inpikdrift van letterlijk enkele Europeanen tot zo'n leip verdeelde regio heeft geleid? Starring alle helden uit een eeuw gedonder in 'De Vruchtbare Sikkel' van het Midden-Oosten, inclusief Duitse, Franse en Engelse archeologen, Saddam Hoessein, de familie Assad, Abu Bakr al-Baghdadi en de mannen van de trein.

Ana van Es volgde de spoorlijn en beschrijft wat ze op die reis meemaakt, hoort, tot zich krijgt en vult dat aan met een enorme berg kennis van de regio en het resultaat van heel veel graaf- en spitwerk in archieven, oud materiaal. Erg knap hoe je zo'n groot verhaal, in zoveel detail weet terug te brengen tot het lekker leesbaar verhaal rondom een spoorlijn. De ironie waarmee het verhaal is doorstikt, laat je met regelmaat gniffelen als een Europeaan met buikpijn. Waarom? Hoe dan? En... komt het ooit nog weer goed?

Je grijpt naar een antieke vaas hoog op de kast in een museum, die je graag wilt hebben-hebben-hebben, kunt er net niet bij, brengt ‘m aan het wankelen en hebt spijt, heel veel spijt dat jij degene bent geweest die'm aan gruzelementen heeft laten vallen, wat een enorme brandhaard heeft ontketend.

Het lezen bracht me terug naar de geschiedenislessen op de middelbare school waarin mijn favoriete docenten vertelden en vertelden en je door verhalen van vroeger, van vaak ver weg, langzaam bekend raakte met de wereldgeschiedenis en met de mensheid.

Het lezen bracht me terug naar de avonturen van Indiana Jones. Zou het dan toch allemaal waar gebeurd zijn?

Wat hebben wij Europeanen er met onze opportunistische inpik- en kolonisatiedrang een belachelijk potje van gemaakt...

Lezen? Ja. Ook als je niet per sé iets met het Midden-Oosten hebt. Je blijft op veilige, comfortabele afstand van een gruwelijk verhaal.

[Anke Boonstra · Rating 3 out of 5]

Ik had best hoge verwachtingen van dit boek, maar heb me er toch een beetje doorheen geworsteld helaas. Kon er niet altijd mijn aandacht bij houden. Bij vlagen greep het me en het geeft een heel ander inkijkje in hoe dingen zoals een spoorlijn maar ook landen en historische objecten ‘tot stand’ zijn gekomen.

[Axel · Rating 2 out of 5]

Waar je met zo’n titel verwacht dat het een levendig en beeldend verhaal wordt over de verbinding tussen twee werelden, wist het die verwachting niet waar te maken.

Het was eigenlijk een opeenstapeling van gebeurtenissen, zonder gevoel. Om in trein-ervaringen te spreken: het voelde alsof je met de trein razendsnel langs stations reed, zonder te zien welke stations je net bent gepasseerd.

[piet van genderen · Rating 3 out of 5]

Een leerzame maar wat vermoeiende mix. Enerzijds het verhaal van de aanleg van een belangrijke spoorlijn in het Nabije Oosten in de vorige eeuw en de rivaliteit daarbij tussen Britten en Duitsers. Anderzijds bezoekverslagen van de laatste tijd.

[Theo · Rating 4 out of 5]

Een buitengewoon boeiend en goed gedocumenteerd verhaal over de geschiedenis van spoorlijnen in het gebied dat heden ten dage bekend staat als Syrië en Irak.

Het woord bielzen wordt vreemd genoeg niet gebruikt voor de leggers en dwarsliggers onder de rails.

[Sap · Rating 4 out of 5]

Grote geschiedenis en persoonlijk leed met als rode draad de spoorweg.

[Taco Vink · Rating 2 out of 5]

Niet mijn fetisj.

[Jesse · Rating 4 out of 5]

Heerlijk geschreven diplomatieke reisgeschiedenis!