Ψευδοεπιστήμες και θεωρίες συνωμοσίας

by Μανώλης Πλειώνης (Editor, Contributor), Νίκος Δεμερτζής, Σταύρος Άκρας

Όταν βάλλεται ο ορθολογισμός, η αλληλουχία αιτίου και αιτιατού —η ίδια η βάση δηλαδή της λογικής και της ικανότητάς μας να συνδια­λεγόμαστε και να συναποφασίζουμε ως κοινωνία—, βάλλεται η ίδια η Δημοκρατία. Σε ένα βαθιά δημοκρατικό πλαίσιο, απαιτούνται συνειδη­τοί πολίτες, με γνώση των κατακτήσεων του πολιτισμού μας, με ανα­πτυγμένη την ικανότητα να αξιολογούν ποικίλα δεδομένα αλλά και να φιλτράρουν πλείστα όσα στοιχεία παραπληροφόρησης, που πλέον, με τη σύγχρονη τεχνολογία, εύκολα διακινούνται και αναπαράγονται.

Μια κοινωνία που κυριαρχείται από μια παραμορφωτική αντίληψη της πραγματικότητας, από συνωμοσιολογικές ερμηνείες της ιστορίας και των κοινωνικών διεργασιών, μια κοινωνία χωρίς σταθερές γνωσιακές βάσεις ώστε να μπορεί μέσω του διαλόγου να καταλήγει σε αποδεκτά πολιτικά σχέδια, εύκολα κατευθύνεται και χειραγωγείται.

Το βιβλίο αυτό γράφτηκε με σκοπό να ενισχύσει την προσπάθεια συ­στράτευσης του ορθού λόγου έναντι του ανορθολογισμού, της λογικής έναντι του παραλογισμού. Δεκαπέντε Έλληνες επιστήμονες, ο καθένας στην ειδικότητά του, παρουσιάζουν τις δέκα πιο διαδεδομένες θεωρίες συνωμοσίας και ψευδοεπιστημονικές απόψεις. Σύντομα μεν αλλά μεθο­δικά, επισημαίνονται οι αντιφάσεις τις οποίες ενέχουν και επιχειρείται η αποδόμησή τους με λογικά επιχειρήματα και επιστημονικά δεδομένα. Παρά την πλούσια επιστημονική βιβλιογραφία που υπάρχει για τη συ­γκεκριμένη θεματική, η παρούσα έκδοση συγκεντρώνει και πραγματεύ­εται, με τρόπο συνεκτικό και περιεκτικό, τις συνωμοσιολογικές θεωρίες και απόψεις με τη μεγαλύτερη απήχηση, φιλοδοξώντας να προσφέρει στους αναγνώστες μια ολοκληρωμένη και τεκμηριωμένη προσέγγιση.

240 pages, Paperback

First published June 1, 2023

Reviews

[Ant · Rating 2 out of 5]

Το βιβλίο αναγνωρίζεται από τους συντάκτες του ως εισαγωγικός οδηγός, ωστόσο ακόμα και ως εισαγωγικό ανάγνωσμα σε αυτόν τον τομέα, παραμένει αρκετά επιφανειακό και ανεπαρκές. Τα σύντομα άρθρα του δεν αναλύουν εις βάθος τα ζητήματα, αντιθέτως μοιάζουν και έχουν τον χαρακτήρα ποστ στα σόσιαλ μίντια. Για πολλές από τις αντικρουόμενες θεωρίες συνωμοσίας δηλαδή, θα βρει ο αναγνώστης εμφατικότερες και εμβριθέστερες αναλύσεις που διαψεύδουν αυτούς τους μύθους. Η βασική βιβλιογραφική πηγή του τόμου, σε σημείο που θα έπρεπε να δίνουν ποσοστό στον συγγραφέα, είναι το εξαιρετικό βιβλίο του Taguieff, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις, Θεωρίες Συνωμοσίας, Εσωτερισμός, Εξτρεμισμός. Αν λοιπόν υπάρχει η δυνατότητα, προτείνω, εξαρχής, αυτό το βιβλίο, κυρίως γιατί εξηγείται καταλεπτώς η συλλογιστική διαδικασία για την απόρριψη των θεωριών συνωμοσίας, με την ανάλογη, και συναρπαστική, ιστορική αναδρομή. 

Στο εισαγωγικό κεφάλαιο, όπου αποτολμάται ένας ορισμός της ψευδοεπιστήμης και της επιστήμης αντίστοιχα και επισημαίνονται οι μεταξύ τους διαχωρισμοί, δίνονται μεν τα βασικά στοιχεία, αλλά επουδενί δεν καλύπτεται το βάθος του θέματος και οι φιλοσοφικές προεκτάσεις του. Δεν αναφέρθηκαν καν όλοι οι φιλόσoφοι που καταπιάστηκαν με το θέμα, πέρα από τους προφανείς (Κουν, Πόππερ κ.ά) Η βασικότερη όμως έλλειψη του κεφαλαίου, είναι η μη αναφορά στις ποιοτικές διαβαθμίσεις εντός της ίδιας της επιστήμης. Μοιάζει δηλαδή ο συντάκτης, παρά τα κάποια σημεία που λέγουν το αντίθετο, σαν να θέλει να αναδείξει όχι την επιστήμη, αλλά τους "επιστήμονες" ως αυθεντίες (μιλά μάλιστα για το σεβασμό που χάνουν οι επιστήμονες)

Σε έναν τόμο που απαρτίζεται σχεδον αποκλειστικά από άνδρες (μονο 3 γυναικες στους 15 συντακτες), δεν μου φαίνεται και πολύ έντιμη επιστημονικά διατύπωση, αφού μοιάζει να διακυρρήσει ένα χαμένο προνόμιο, παρά να μιλά υπέρ της αντικειμεινικής γνώσης, τουλάχιστον έτσι όπως εκφράστηκαν οι διατυπώσεις του. Φάνηκε δηλαδή σε αρκετά χωρία σαν να παρουσιάζει την επιστημονική κοινότητα ως μια κάστα εκλεκτών που δεν κάνουν λάθη, κάτι το οποίο φυσικά δεν ισχύει. Πολλές επικρατούσες θεωρίες για χρόνια, στις οποίες μάλιστα αρκετοί επιστήμονες, λανθασμένα εμμένουν μέχρι σήμερα, έχουν αποδειχθεί λανθασμένες. Αυτή είναι και η φύση της επιστήμης: όχι θέσφατο, όχι αυθεντία, αλλά ένας τομέας διαρκώς επεκτεινόμενος και έτοιμος να αμφισβητήσει οτιδήποτε πριν θεωρούνταν δεδομένο, αν τα στοιχεία συγκλίνουν εκεί (προφανώς πέρα από βασικούς νόμους της φυσικής κλπ. Τα αναφέρω όλα αυτά σχηματικά για να δώσω το παράδειγμα της μη δογματικής φύσης της επιστημονικής σκέψης) 

 Η επιστήμη, επίσης, χωρίζεται σε καλή και σε κακή (bad science/good science), δηλαδή μπορεί να αφορά εκπεφρασμένες θέσεις, οι οποίες μάλιστα καταλήγουν να επαληθεύονται εκ πρώτης όψεως πειραματικά, αλλά στην πραγματικότητα αποτελούν επιστημονικοφανή συμπεράσματα, που ακολουθούν μεν την επιστημονική μεθοδολογία αλλά με τρόπο αμφιλεγόμενο. Οι έρευνες, για παράδειγμα, σε αυτές τις περιπτώσεις, περιέχουν πολλά μεθοδολογικά προβλήματα, μη επαρκή στατιστικό υλικό , λογικά σφάλματα στον ίδιο τον σχεδιασμό της έρευνας κ.ο.κ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι πολλές επιστημονικοφανείς αποφάνσεις για τις διαφορές των φύλων που είναι μάλιστα ευρέως αποδεκτές από επιφανείς επιστήμονες, παρόλο που υπάρχει εκτενής, επιστημονικά τεκμηριωμένη βιβλιογραφία για το αντίθετο. 

Η επιστήμη, συνεπώς, δεν είναι πάντα πολιτικά ανεξάρτητη. Όλα αυτά δεν αναφέρονται στο βιβλίο, ούτε καν επιγραμματικά και αυτό το καθιστά ελλιπές. 

Οι λόγοι που αρκετά άτομα καταφευγουν στην υιοθέτηση θεωριών συνομωσίας είναι πολυπαραγοντικοι. Οι συντάκτες προτείνουν ως αντίδοτο την εμπιστοσύνη στην επιστήμη μεν, αλλά παραλείπουν να αναφέρουν πως το αντίδοτο είναι η παιδεία, η γνώση, η μελέτη των επιστημονικων δεδομένων και η κατανόηση του τρόπου λειτουργίας της επιστήμης, όχι ως παθητικοί αποδέκτες, αλλά ως σκεπτόμενα άτομα. Η τυφλή εμπιστοσύνη στους "ειδικους" δεν είναι ειδοποιο στοιχείο της επιστημονικής σκέψης, αντιθέτως η επιστημονική σκέψη βασίζεται στον σκεπτικισμό και δεν αναγνωρίζει τον εαυτό της ως αυθεντία. Ένας επιστήμονας πρέπει να είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμος να αναθεωρήσει μια άποψη αν προκύπτουν τα στοιχεία που την ανατρέπουν. Η επιστήμη δεν είναι μια παραλλαγή της θρησκείας, ένα θεσφατο αληθειας, αλλά ένας δομημένος και ορθολογικος τρόπος σκέψης και, όπως κάθε ανθρώπινο κατασκεύασμα και όπως αποδεικνύει πολλακις η μελέτη των επιστημονικων ανακαλύψεων και των παραδοχων της επιστήμης ανά τους αιώνες, στο πλαίσιο της επιστήμης μπορούν να συμβούν λάθη, να υπαρχει bias , να υπαρχει συγκεκριμένη πολιτική κατεύθυνση στον τρόπο που ερμηνεύονται ή παρουσιάζονται τα αποτελέσματα κ.ο. κ

Τα κεφάλαια που μου άρεσαν ήταν  ο μύθος του Ρόσγουελ, το κεφάλαιο της προσσελήνωσης, η επίπεδη Γη και οι κβαντικές πλάνες.  

Το κεφάλαιο για τον covid θεωρώ πως δεν αναπτύχθηκε επαρκώς και μου άφησε μια επίγευση δικαιολόγησης ορισμένων αυθαιρεσιών της κυβέρνησης, από την άποψη πως το μεγαλύτερο αρνητικό της, νωπης ακομα, πανδημίας δεν ήταν, κατά την γνώμη μου, οι θεωρίες συνωμοσίας που ανέκυψαν, αλλά οι αμέτρητοι θάνατοι που σημειώθηκαν, εκτός των άλλων, λόγω της ανεπάρκειας του κρατικού συστήματος υγείας. Επιχειρείται επίσης μια βιαστικά ομογενοποιητική ομαδοποίηση "φοβίας" των φαρμάκων ως "τεχνοφοβίας" και άγνοιας, ενώ στην πραγματικότητα υπάρχουν σοβαρά ζητήματα σε πολλά σημεία της σύγχρονης ιατρικής πρακτικής.
Για παράδειγμα, σε αρκετές χώρες του σύγχρονου δυτικού κόσμου, μεταξύ άλλων και της Μεγάλης Βρετανίας, υπάρχει μια ικανή πλειοψηφία γυναικών που αναφέρουν αγνόηση του πόνου τους από την ιατρική κοινότητα, και μάλιστα, ακόμα και σε χειρουργικές επεμβάσεις! Συγκεκριμένα το NHS εφαρμόζει κατ'εξακολούθηση γυναικολογικές επεμβάσεις (υστεροσκόπηση, απόξεση, βιοψίες ενδομητρίου) χωρίς γενική νάρκωση, κάτι που αυξάνει τα αιμορραγικά επεισόδια κατά τη διάρκεια αυτών των επεμβάσεων αλλά και επιφέρει αφόρητο πόνο στις ασθενείς. Την ίδια στιγμή, υπάρχει καταγεγραμμένη σε εκτενή βιβλιογραφία, η αμετροέπεια στη συνταγογράφηση αντιβιοτικών φαρμάκων στο γενικο πληθυσμό με ολέθριες συνεπειες στην πορεια της βακτηριακής ανθεκτικότητας. Συνταγογραφουνται επισης αναιτιολογητα ορμονες σε κλιμακτήριες γυναίκες, με μόνο σκοπό την αντιμετώπιση φυσιολογικών συμπτώματων της κλιμακτηρίου που θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν αλλιώς και όχι με τη συνταγογράφηση ορμονών που σε αρκετές περιπτώσεις αποδειχτηκε πως αύξησε την πιθανότητα πρόκλησης ή και εντέλει προκάλεσε κάποιας μορφής καρκίνου στις γυναίκες. Παράλληλα, υπαρκτή είναι και η παραγνώριση της καρδιοπάθειας σε γυναικεία υποκείμενα, που, με τις ευλογίες των γιατρών τους, αγνοούν συμπτώματα αρτηριοσκλήρωσης ή ακόμα και εμφράγματος καθώς θεωρουν πως οι γυναίκες κινδυνεύουν λιγοτερο από τους άνδρες.

Και, τέλος, το μεγαλύτερο ελάττωμα του βιβλίου είναι η μηδενική αναφορά στο ρόλο που έπαιξε η εκκλησία και οι μονοθειστικές θρησκείες στη δημιουργία κάποιων από των παρατιθέμενων θεωριών συνωμοσίας. 

Αναφέρεται μεν, για παράδειγμα, πως πολλοί υποστηρικτές της επίπεδης γης προέρχονται από άτομα που πιστεύουν τα λεγόμενά της Βίβλου αυτολεξεί, και μάλιστα γίνεται αναφορά και στο ότι οι "πρώιμες " θρησκείες προέκυψαν από τον άνθρωπο σε μια προσπάθεια να ερμηνεύσει τα φυσικά φαινόμενα, αλλά αυτή είναι η αναφορά κάνει, σκόπιμα πιστεύω, τη διάκριση μεταξύ δωδεκαθεϊσμού και των μετέπειτα θρησκειών (των μονοθεϊστικών) που φυσικά δεν κατονομάζει για να μην θίξει τους πιστούς. Η αναφορά για την απόρροια της επίπεδης γης μέσω του biblical literalism ήταν σύντομη και δεν αναπτύχθηκε, παρόλο που παίζει κομβικό ρόλο στους οπαδούς αυτών των απόψεων. 

Συνοπτικά: παρότι το βιβλίο είναι πράγματι εισαγωγικό και με κάποιες καλές στιγμές σε ορισμένα άρθρα, δεν θα το πρότεινα. Υπάρχουν πολύ καλύτερα βιβλία (εισαγωγικά ή πιο αναλυτικά) για την αποσάθρωση των θεωριών συνομωσίας. 

Σημειωση: ο τόμος είχε πολλαπλά ζητήματα επιμέλειας. Και δεν αναφέρομαι προφανώς σε απλά τυπογραφικά λαθη (που ήταν επίσης πολλά στο βιβλιο) αλλά σε λάθη σύνταξης, εκφραστικά λάθη κλπ, που ενώ δεν είναι τόσο ζωτικά, ρίχνουν πάντα το επίπεδο μιας έκδοσης. Επίσης, παράκληση, να διορθωθεί σε επόμενη έκδοση το κομιξ (το εμβληματικο περιοδικό του Τερζοπουλου) σε κομικς που είναι η γραφή του πληθυντικού στα ελληνικά ( ο συντάκτης εννοουσε δηλαδή τον πλυθυντικο του κόμικ και οχι το Κομιξ οπως λανθασμενα εγραψε) Αν για καποιο λογο ακολουθήθηκε ο κανόνας της απλουστερης γραφης ξενικων, θεωρώ πως είναι ακαιρο σε μια λεξη που η πλειοψηφία τη γραφει με τον τροπο που κατεδειξα και το αντίθετο μπορεί να επιφέρει σύγχυση σε έναν αναγνώστη που ασχολείται με κομικς.

[Michael Kotsarinis]

Το βιβλίο πέραν της εξαιρετικής εισαγωγής, που αναλύει και πραγματεύεται τον ανορθολογισμό των φαινομένων αυτών, περιέχει μια σειρά δοκιμίων - case studies - πάνω σε πολύ γνωστές θεωρίες συνωμοσίας και ψευδοεπιστήμες. Στην κάθε περίπτωση αναλύεται και εξηγείται η προέλευση, το σκεπτικό και η ιστορική πορεία τους ενώ παρουσιάζονται και οι λόγοι που την καθιστούν ανέφικτη.

Λίγο περισσότερα για το βιβλίο στο Ex Libris.

[Kostas Hitchens Pap · Rating 5 out of 5]

Πολύ καλή εισαγωγή στο θέμα ,λείπει μόνο ένα κεφάλαιο αυτό για την απάτη της ομοιοπαθητικής ελπίζω σε μια νεότερη έκδοση να συμπεριληφθεί

[Jason · Rating 4 out of 5]

Μια συλλογή μικρών δοκιμίων για την απόρριψη διαφορων θεωριών συνωμοσίας. Σχεδόν κανένα δε μπαίνει σε βάθος, πράγμα που προσωπικά δε με πείραξε αφού δε σκοπεύω να αφιερώσω και πολύ χρόνο ή φαιά ουσία σε αυτό το θέμα. Ήταν ότι πρέπει για μια ψύχραιμη ματιά. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον το τελευταίο δοκίμιο για την αστρολογία, η οποία στην Ελλάδα είναι σχεδόν καθολικά αποδεκτή.

[Dimitris Alexakis · Rating 3 out of 5]

Ενδιαφέρουσα η αναλυση και η αποδομηση των ψευδο επιστημών κ των θεωριών συνωμοσίας, αλλά όταν προσπαθεί να πιάσει το ζήτημα πιο επιστημολογικά ή πιο κοινωνιολογικά μου φάνηκε πιο αδύναμο, πιο επιφανειακό.

[Eirini Zazani · Rating 4 out of 5]

Σημαντικό απόκτημα. Πολύ πολύ ενδιαφέρον, πραγματικά. Ελάχιστα με άφησαν αδιάφορη. Μόνο στην επιμέλεια/διόρθωση των κειμένων ήθελε μία μικρή προσοχή παραπάνω.

[Anastasios Galanis · Rating 3 out of 5]

Θα προτιμούσα να αναπτύσσονταν πιο αναλυτικά τα θέματα ώστε ο αναγνώστης να πειστεί από τα δεδομένα.