Denken zonder leuning: Essays over vrijheid, cultuur en politiek

by Hannah Arendt, W. Hansen (translator)

Voor Hannah Arendt was politiek denken (want zo noemde zij haar denken zelf) vríj denken, zonder enig religieus, moreel of historisch houvast – en ze besefte terdege dat dit even bevrijdend als gewaagd was. In Denken zonder leuning zijn een aantal grote essays opgenomen – groot in omvang, maar vooral in hun benadering van de onderwerpen die ze aansnijdt, of ze nu schrijft over Karl Marx en zijn plaats in het westerse denken, over cultuur en politiek, over democratie, of over verbeeldingskracht. De lezer wordt telkens weer meegesleept door de lucide en oorspronkelijke denkwijze van een van de verstandigste politieke denkers van de twintigste eeuw.

306 pages, Kindle Edition

Published November 24, 2023

About the author

Hannah Arendt (1906 – 1975) was one of the most influential political philosophers of the twentieth century. Born into a German-Jewish family, she was forced to leave Germany in 1933 and lived in Paris for the next eight years, working for a number of Jewish refugee organisations. In 1941 she immigrated to the United States and soon became part of a lively intellectual circle in New York. She held a number of academic positions at various American universities until her death in 1975. She is best known for two works that had a major impact both within and outside the academic community. The first, The Origins of Totalitarianism, published in 1951, was a study of the Nazi and Stalinist regimes that generated a wide-ranging debate on the nature and historical antecedents of the totalitarian phenomenon. The second, The Human Condition, published in 1958, was an original philosophical study that investigated the fundamental categories of the vita activa (labor, work, action). In addition to these two important works, Arendt published a number of influential essays on topics such as the nature of revolution, freedom, authority, tradition and the modern age. At the time of her death in 1975, she had completed the first two volumes of her last major philosophical work, The Life of the Mind, which examined the three fundamental faculties of the vita contemplativa (thinking, willing, judging).

Reviews

[Xavier Roelens · Rating 3 out of 5]

Toen ik na het lezen van de biografie Hannah Arendt. Over liefde en kwaad dit boek in de bibliotheek zag liggen, leek het me een goede start in het oeuvre van Arendt. Ik zag de kans om over verspreide onderwerpen te proeven. En een grote trigger was toch ook wel het essay 'Heidegger tachtig jaar'. Ik beken: ik was benieuwd hoe ze over haar oud-minnaar zou schrijven. Ik ben dan ook met dit artikel begonnen en ik vind dat ze een heel mooie insteek in zijn docentschap geeft en in hoe hij de hartstocht teruggebracht heeft in het denken. Heidegger denkt niet over andere filosofen, hij denkt verder op hen en maakt van het denken zijn woonstee.

Een tweede nieuwsgierigheid school voor mij in de titel. Een denken zonder leuning is wat we zeker bij Heidegger zien gebeuren, maar slaag Hannah Arendt er zelf ook in dat te doen? De meeste essays zitten toch in elkaars vaarwater en gingen me daardoor na verloop van tijd vervelen. Hoe interessant het ook is om te lezen hoe Aristoteles' onderscheid tussen machtsvormen verschilt van hoe we er vandaag naar kijken (ik noteerde heel lapidair op mijn blaadje: 'democratie = macht aan de armen; oligarchie = macht aan de rijken' waarbij beide vormen ook door een koning/tiran of door senatoren geleid kunnen worden), na het derde essay waarin ze dit in haar betoog uitlegt treedt wel verzadiging op. En je moet ook eerst door die Grieks-Romeinse leuningen lezen voor ze tot een ontwikkeling van eigen ideeën lijkt te komen (of soms zelfs dat niet). Dan zit er toch iets docerends en conservatiefs in haar verteltoon in plaats van het enthousiasmerende denkplezier waar ik me aan verwachtte.
Op p. 149 was ik bijna helemaal afgehaakt, op een zin waar ik het fundamenteel oneens mee ben:

In vergelijking met het geweld dat mensen elkaar aandoen, is het geweld dat ze de natuur aandoen om zich in te laten met het maken van de wereld ongetwijfeld onschuldig.

Ik denk dat we ondertussen genoegzaam weten dat we te lang deze blinde vlek met ons meegedragen heeft.

Ik ben dat in de tijd vooruit gesprongen en heb ook enkele nog altijd politieke artikels overgeslagen om 'Arbeid, werk, handeling' te lezen. In dit essay voel ik wel van in het begin hoe ze door een nieuwe definitie aan woorden te geven ook een nieuwe kijk op de werkelijkheid wil aanreiken. Ze maakt een belangrijk onderscheid tussen de drie woorden uit de titel: arbeid als het maken van voedsel en al wat nodig is om te overleven als mens; werk voor al wat de mens maakt dat duurzaamheid meekrijgt (stoelen, huizen, boeken, kernbommen,...) en handeling voor al wat met het maken van wetten, van samenlevingsmogelijkheden te maken heeft. Van deze Arendt wil ik in elk geval meer lezen.
Maar er is niet alleen het uitdagende waardoor ik me weer met haar kan verzoenen. Er zijn ook deze twee zinnen, acht jaar later dan mijn vorige citaat:

Materiaal is al een product van menselijke handen die het aan zijn natuurlijke plek hebben ontnomen en daarmee òf een einde hebben gemaakt aan een levend proces, zoals in het geval van een boom die hout levert, òf een van de langzamere processen van de natuur verstoren, zoals in het geval van ijzer, steen of marmer, die aan de schoot van de aarde zijn ontrukt. Dat element van schending en geweld doet zich voor bij elke vervaardiging, en de mens als de schepper van artefacten is altijd een vernietiger van de natuur geweest.

En zo kwam ik weer bij Heidegger, bij de man die zich terugtrok in zijn berghut om zich van de wil te ontwennen en zich volledig vrij te maken voor het denken.

[Diana Willemsen · Rating 3 out of 5]

Bij lezen heb ik nog wel een leuning nodig.