Η τελευταία αρκούδα του δάσους

by Άκης Παπαντώνης

Από τα σχολικά χρόνια της δεκαετίας του ’80 ως τον εμφύλιο στη Βοσνία το ’90 και την Αθήνα των αρχών του 2000 ο Θοδωρής ψηλαφεί το οικογενειακό τραύμα: την ηχηρή απουσία του πατέρα, τη μεταμόρφωση του μεγαλύτερου αδερφού του Νίκου σε Νικηφόρο, το βουβό πένθος της μητέρας. Και όλα αυτά σε ένα περιβάλλον όπου οι ερωτήσεις ποτέ δεν τίθενται και οι απαντήσεις ποτέ δεν δίνονται.

Μια νουβέλα για τη δύσκολη ενηλικίωση δύο αδερφών και τους ακατάλυτους δεσμούς του αίματος με φόντο την ηχώ ενός πολέμου που δεν λέει να σβήσει.

«Η μάνα με περιμένει με το χέρι αντήλιο. […] Έχει, ως συνήθως, αναμμένο τσιγάρο στο στόμα· που και που τινάζει τη στάχτη στο τασάκι. Το δυνατό φως τονίζει τις γραμμές γύρω από το σφιγμένο στόμα της. Βγάζω από την τσέπη της ζακέτας μου ένα πακέτο τσιγάρα, της ζητάω αναπτήρα.

“Καπνίζεις; Από πότε;” ρωτάει καθώς ανάβω.
Σηκώνω τους ώμους, φυσάω τον καπνό.
“Κάθε επίσκεψη και μια έκπληξη;” ρωτάει.
“Μπορεί”.

Μένουμε εκεί για ώρα. Σιωπηλοί, καπνίζοντας.
Ο ήλιος έχει αρχίσει να πέφτει τώρα. Η σκιά της –και η δική μου–, καθώς η μέρα σβήνει, μακραίνει πάνω στις πλάκες της αυλής, που χρόνια περιμένουν κάποιον να τις ασβεστώσει».

136 pages, Paperback

First published December 5, 2023

About the author

Ο Άκης Παπαντώνης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1978. Σπούδασε Βιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και είναι Καθηγητής Επιγενετικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Γκέτινγκεν. Έχει εκδώσει τη νουβέλα "Καρυότυπος" (Κίχλη 2014), για την οποία τιμήθηκε με το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Πεζογράφου του ηλεκτρονικού περιοδικού Αναγνώστης, το μυθιστόρημα "Ρηχό νερό, σκιές" (Κίχλη 2019) και την ποιητική συλλογή "bildungsroman" (Κίχλη 2021). Έχει επίσης μεταφράσει στα ελληνικά τα πεζά του Μιροσλάβ Πένκοφ (από τις εκδ. Αντίποδες) και μία ανθολογία ποιημάτων του Ρέυμοντ Κάρβερ (από τις εκδ. Κίχλη).

Reviews

[Crazytourists_books · Rating 5 out of 5]

Εκκωφαντικές σιωπές και μια υπόθεση που εξελίσσεται κυρίως με μισόλογα και υπονοούμενα. Εξαιρετική γραφή, λιτή χωρίς πολλά πολλά και χωρίς καμία προσπάθεια του συγγραφέα να εκμαιεύσει το συναίσθημα του αναγνώστη.
Και επιτέλους ένα βιβλίο που δεν αναπολεί το ρομαντικοποιημένο παρελθόν των δεκαετιών του '40-'60 αλλά μια σύγχρονη μαύρη σελίδα της βαλκανικής ιστορίας.

[Matina Kyriazopoulou · Rating 4 out of 5]

Ελληνική πεζογραφία, δυστυχώς, δεν διαβάζω πολλή -το έχω ξαναπει. Ίσως γιατί δε με "τραβάνε" συνήθως οι περιλήψεις στα οπισθόφυλλα των βιβλίων, ίσως γιατί είναι τόσες οι επιλογές της ξένης που δε μένει χρόνος. Ένας από τους αναγνωστικούς όμως στόχους της φετινής χρονιάς είναι να διαβάσω περισσότερα έργα Ελλήνων συγγραφέων... θα δούμε πως θα πάει!
Το πρώτο που επέλεξα, λοιπόν, είναι η τελευταία νουβέλα του Άκη Παπαντώνη που κυκλοφόρησε στα βιβλιοπωλεία τον Νοέμβριο του 2023 από τις εκδόσεις Κίχλη. Για δύο κυρίως λόγους: γιατί έχω κι εγώ έναν ξάδερφο που υπηρέτησε στον εμφύλιο στη Βοσνία και γιατί άργησα πάαααρα πολύ καιρό να ασχοληθώ με το ζήτημα και να συνειδητοποιήσω πως αυτό που για εμάς, παιδάκια του δημοτικού τότε, που είχαμε φιλοξενήσει στα σπίτια και στα σχολεία μας προσφυγάκια από τη Σερβία, ήταν δεδομένο, η στήριξη στους ομόθρησκους, δε σήμαινε πως τα πράγματα ήταν και τόσο απλά.
Ο Παπαντώνης γράφει σε απλή, σχεδόν προφορική γλώσσα, δίχως φιοριτούρες μια ιστορία που μιλά για το τραύμα μιας οικογένειας που στιγμάτισε η απουσία του πατέρα, για το πως καθόρισε το κάθε μέλος της αυτή η απουσία, αλλά και για το συλλογικό τραύμα ενός λαού μέσα από συγκλονιστικά αποσπάσματα καταθέσεων από τα πρακτικά του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την Πρώην Γιουγκοσλαβία, με επινοημένα μόνο τα ονόματα των μαρτύρων.
Η μητέρα που αρνείται να αποκαλύψει στους δυο γιους την αλήθεια για την φυγή του πατέρα τους, ο Νίκος που γίνεται Νικηφόρος και οδηγείται σε σκοτεινά μονοπάτια, ο Θοδωρής που θαύμαζε τόσο τον μεγάλο του αδερφό και καλείται να κατανοήσει τη "μετάλλαξή του". Και πάνω απ' όλα η αδερφική αγάπη που διαμόρφωσε και τους δυο τους παρά τα όσα συνέβησαν. Ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί και, προσωπικά πιστεύω πως, αξίζει να χαριστεί σε εφήβους και νεαρούς που θέλουμε να τους "κάνουμε να αγαπήσουν τη λογοτεχνία" γιατί διαθέτει τα κατάλληλα συστατικά.

[Christos T. (book__yourself) · Rating 5 out of 5]

Φοβερό βιβλίο. Η πρόζα στα καλύτερά της! Πρώτη επαφή με τον συγγραφέα ύστερα από πρόταση κάποιου και έμεινα αρκετά ικανοποιημένος.
Ρόη στη πλοκή, ωραία και έξυπνα μοτίβα, λυρικές φράσεις που λένε πολλά. Όλα αυτά μαζί συνθέτουν μια πολύπλευρη ιστορία δύο αδερφών. Η οποία φαινομενικά μοιάζει να είναι απλή, αλλά δεν είναι.
«Ξέρεις… Οι παράξενοι ήχοι που ακούμε αργά τη νύχτα είναι η τελευταία αρκούδα του δάσους που σκαρφαλώνει στο μπαλκόνι και βολεύεται κόντρα στο παντζούρι. Λες και φυλάει σκοπιά.»

[Nikolas Sakaloglou · Rating 4 out of 5]

8/10 Με συγκίνησε βαθιά ο λόγος του Παπαντώνη διότι με έκανε να δω τις εικόνες πίσω από τις λέξεις, και να βιώσω τα συναισθήματα μέσα από τις εικόνες. Με αφήγηση συγκρατημένη αλλά διεισδυτική, ο συγγραφέας μας παρουσιάζει πλάνα από τη διαδρομή δύο αδερφών που μεγαλώνουν μέσα σε απώλεια, με ενοχή και σε συνθήκες ιστορικής ταραχής. Ο Παπαντώνης κατορθώνει να συνδέσει το προσωπικό με το συλλογικό τραύμα, δείχνοντας πώς οι πληγές της οικογένειας συνομιλούν με εκείνες μιας ολόκληρης εποχής. Μια λιτή, συγκινητική ιστορία για την ενηλικίωση, τη μνήμη και την αθόρυβη αντοχή.

[Leonidas Moumouris · Rating 5 out of 5]

Η Ελληνική εκδοχή του American History X.
Ο μικρός αδερφός λέει την ιστορία της οικογένειας του, κυρίως του αδελφού του, που πολέμησε στο πλευρό των Σέρβων. Κάθε κεφάλαιο ξεκινάει με μια μικρή μαρτυρία μουσουλμάνων κυρίως και έπειτα ακολουθεί η αποδόμηση του Ελλάς Σερβία Ορθοδοξία. Ακροδεξιοί, ακρότητες και θηριωδίες στο όνομα της καθαρότητας της φυλής.
Δεν υπάρχει στιγμή φλυαρίας. Ένα σφιχτό και ειλικρινές βιβλίο.

[Xenia Germeni · Rating 5 out of 5]

"[..] Δεν ήταν ο Νικηφόρος αυτός. Αλλά, ακόμα κι αν ήταν, οι ερωτήσεις ήταν όλες, μία προς μία, λάθος. Εγώ θα ήξερα να κάνω τις σωστές:
Γιατί έφυγες κι ύστερα ξαναφυγες και μετά ξανά και ξανά;
Γιατί προτίμησες να βοηθήσεις κάποιους άλλους, ξένους, κι όχι εμένα ή τη μάνα,
Ήθελες όντως να πολεμήσεις; Ήθελες να σκοτώσεις; Δεν με νοιάζει αν το έκανες, μόνο αν το ηθελες θέλω να ξέρω.
Δείξε μου τα σημάδια σου από τον πόλεμο. Πού είναι; Δειξ'τα μου.
Σκέφτηκες ποτέ πως η απουσία σου είναι κι αυτή ένας πόλεμος στον οποίο δεν ήθελα να μπλεχτω;
Από τί τρέχεις να ξεφύγεις, ρε Νίκο; "- Άκης Παπαντώνης, Η τελευταία αρκούδα του δάσους, σ.116, ΚΙΧΛΗ, δεύτερη έκδοση...ΥΓ Από την εποχή που διάβασα τον Καρυοτυπο έως σήμερα που τελείωσα την Αρκούδα έχει περάσει αρκετός καιρός. Στο διάστημα αυτό αγόρασα και τα ποιήματα και τη μετάφραση των ποιημάτων του Καρβερ. Ο Καρυοτυπος ήταν ένα βιβλίο που ας το πω με μια απλότητα "Hi All! This is me and I would like to introduce myself!". Τα 34 stanzas της Αρκουδας ξεκινούν από τη Θεσσαλονίκη και καταλήγουν στη Γερμανία. Ένα νήμα αραχνουφαντο διαπερνά όλες τις στάσεις, με πρωτοπροσωπη αφήγηση του Θοδωρή. Η αφήγηση αφορά τον εαυτό, την πορεία προς την ενηλιωση, τον πατέρα, την μάνα, τον παππού αλλά ιδιαίτερα τον Νίκο/Νικηφορο, τον αδερφό, εντός του ιστορικού και κοινωνικού πλαισίου της Ελλάδας από το 1976 έως 2008. Η παιδική ηλικία, ο σεισμός του 81-που τόσο γλαφυρά περιγράφει ο Παπαντώνης και έτσι ακριβώς θυμάμαι ότι τον έζησα-, η εφηβεία, οι καταλήψεις στο γυμνάσιο και το λύκειο, η απουσία του πατέρα, η φροντιστρια του παππού από τη Βουλγαρία, οι Αλβανοί, οι μαύροι, οι ξένοι, οι Έλληνες, οι πατριώτες, το πανεπιστήμιο, οι καντίνες, ο πόλεμος στη Σερβία και η γενοκτονία στη Σερμπρενιτσα, ο Σύνδεσμος, το πανεπιστήμιο, οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Αυτό που καθηλώνει ωστόσο τον αναγνώστη είναι οι επεξεργασμενες μαρτυρίες από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την Πρώην Γιουγκοσλαβια σαν κεφαλίδα σε κάθε stanza. Ομολογώ ότι δυσκολεύτηκα λίγο να κατανοήσω στις πρώτες σελίδες. Μετά το παζλ άρχισε να λύνεται μόνο του. Μια μαρτυρία που μυρίζει αίμα, που χτυπά σα γροθιά τον αναγνώστη τον γεμίζει αίμα και τον σπρώχνει στην αφήγηση του Θοδωρή. Η κάθε αφήγηση του Θοδωρή έρχεται να "δέσει" με την αφήγηση της μαρτυριας. Σπίτι-οικογένεια-αδέρφια-πόνος. Η κάθαρση ναι έρχεται για όλους όχι βέβαια για όσους σφαγιασθηκαν στη Βοσνία. Εμείς ζούμε το δικό μας εθνικό δράμα Τα κλείσω εδώ για να τονίσω μια λεπτομέρεια στην ποιητική συλλογή του ο Παπαντώνης έχει διαλέξει 34 ποιηματα στην αρκούδα υπάρχουν 34 στάσεις/κεφάλαια/φωτογραφιες. Next please!

[Hara]

Αξιόλογη γραφή. Με λιτό λόγο και υπαινικτικές αναφορές δημιουργεί δυνατές εικόνες και έντονα συναισθήματα.

[Katerina · Rating 4 out of 5]

Πολύ ωραία και προσεγμένη γλωσσικά νουβέλα, στεναχωρέθηκα που τελείωσε. Ο συγγραφέας κάνει εξαιρετική χρήση του "Show, don't tell", μακάρι κι άλλοι να παίρνανε το παράδειγμά του.

[Ourania Topa · Rating 4 out of 5]

Ίσως αρκεί να πω ότι το τελείωσα με το στομάχι κόμπο. Ίσως πάλι πρέπει να πω κι αυτό: όχι, δεν είναι μόνο το σοκαριστικό θέμα που μου προκάλεσε αυτο το συναίσθημα. Είναι η γραφή, υπαινικτική, κρυπτική, λιτή, κοφτή, που δείχνει αλλά δεν αναλύει. Οι ήρωες ενεργούν, μιλούν και συνομιλούν, αλλά είναι και παραμένουν έως το τέλ��ς αινίγματα, που απασχολούν τον αναγνώστη και τον "ταλαιπωρούν" κατά τη διάρκεια αλλά κατεξοχήν μετά την ολοκλήρωση της ανάγνωσης.
Είναι καλό αυτό; Αναμφισβήτητα

[Nikos Amvrazis · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό! Δωρικό αλλά βαθιά ευαίσθητο, με καλοδουλεμένους χαρακτήρες που σμιλεύουν ο ένας τον άλλο με κοινό παρονομαστή τον χρόνο που «θα σκάψει διαφορετικά το δέρμα και τις μνήμες του καθενός». Τα αποσπάσματα-μαρτυρίες του εμφυλίου γροθιά στο στομάχι…

[Eleni Petridou · Rating 4 out of 5]

Το βιβλίο αυτό μου θύμισε ότι η λογοτεχνία μπορεί να μιλά για το παρελθόν με έναν τρόπο που η ιστορία ή άλλα είδη λόγου δεν μπορούν να το κάνουν: ψηλαφώντας το ατομικό τραύμα, κάνει να φανεί σε όλες του τις διαστάσεις το συλλογικό τραύμα και, ταυτόχρονα, το πανανθρώπινο. Η καλή λογοτεχνία το κάνει αυτό χωρίς διδακτισμούς και κορώνες, προβάλλοντας και υπονομεύοντας διαρκώς τις ιδεολογίες.
Αυτό κάνει και αυτό το βιβλίο και, για αυτό, είναι σημαντικό. Και, επιπλέον, γιατί μαζί και με άλλα βιβλία - λίγα ακόμα, κατά τη γνώμη μου - που έχουμε διαβάσει τα τελευταία χρόνια, φέρνει στο επίκεντρο το πρόσφατο παρελθόν, τις δεκαετίες του 80, του 90, των 00, μια περίοδο διαμόρφωσης για τους σημερινούς τριαντάρηδες και σαραντάρηδες που, ενώ μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε το παρόν μας, είναι σχετικά παραμελημένη από την πεζογραφία ως τώρα.
Ο Θοδωρής αφηγείται τα παιδικά και νεανικά του χρόνια που σημαδεύονται από τη σχέση του με τον αδερφό του, Νίκο που αργότερα, όταν πάει να πολεμήσει στη Βοσνία και γίνεται μέλος φασιστικών οργανώσεων, παίρνει το όνομα Νικηφόρος. Μέσα από την αφήγηση θίγονται ζητήματα των οικογενειακών και διαπροσωπικών σχέσεων και ο τρόπος που οι σχέσεις αυτές συμπλέκονται με το πολιτικό και κοινωνικό. Σε κλειδί της αφήγησης αναδεικνύεται ο χαρακτήρας του Θοδωρή που υφίσταται τις ιδεολογικές ταλαντεύσεις μιας γενιάς μέσα από τις περιπέτειες του αδελφού του, ενώ ταυτόχρονα δοκιμάζονται τα όρια της αδελφικής του αγάπης. Αυτό που προκύπτει είναι μια αφήγηση με λιτό λόγο που πετυχαίνει όμως να αποδώσει το περίπλοκο συναισθηματικό τοπίο του κεντρικού χαράκτηρα και ταυρόχρονα με αξιοθαύμαστη ισορροπία να μιλήσει για τη συλλογική εμπειρία ενός πολέμου που σημάδεψε μια εποχή.

[George Makridakis · Rating 4 out of 5]

Κομμάτια από την ιστορία ένος έλληνα νεοναζί, από τη ματιά του μικρού του αδερφού.
Παρότι η πλοκή δεν έχει κάποια πρωτοτυπία, η γραφή είναι πολύ αξιόλογη.
Το πιο δυνατό σημείο του βιβλίου είναι ότι ο Παπαντώνης δε φοβάται να γίνει σκληρός και να δώσει επεισόδια που σοκάρουν, κάτι που πετυχαίνει με δύο τρόπους κατά τη γνώμη μου:
- παραθέτοντας τα γεγονότα στεγνά και απομακρυσμένα, χωρίς σχολιασμό, και
- αποφεύγοντας ταυτόχρονα το κλισέ του "καλού παιδιού που παραπλανήθηκε" που εμφανίζεται συχνά σε παρόμοιες ιστορίες.

[Andrew · Rating 3 out of 5]

Ένα άρωμα Κάρβερ (κυρίως ψυχομορφολογικής χροιάς, με μιαν σχετικά συγγενεύουσα πρόζα), Τσίρκα και Βασιλικού διαποτίζει με ημι-αυθεντική ειλικρίνεια αυτήν την μυθιστορηματική μελέτη της μικρο-ψυχολογίας του Νεοελληνικού φασισμού.

Καλογραμμένη και έντιμη απόπειρα (πλην μόνον κατά το ήμισυ πετυχημένη, τόσο αισθητικά όσο και ψυχογραφικά, καθώς τις περισσότερες φορές έχουμε κάτι που γειτνιάζει περισσότερο με ψυχοπεριγραφικότητα, παρά με γνήσια ψυχογράφηση, το βιβλίο ανέτως θα ωφελούταν από μια μεγαλύτερη έκταση λέξεων) βυθομέτρησης στην ιστορική φρίκη, την οργανική ανάπτυξη και φθορά της φασιστικής ψυχοσύνθεσης και τα ενδοοικογενειακά τραύματα.

Μια πρόζα όπου οι σιωπές, ενίοτε - βέβαια - εκβιασμένες, μιλούν περισσότερο, κατά το Καρβερ-ικό πρότυπο, ύφος μεστό αν και όχι συχνά αποκρυσταλλωμένο - μια αξιόλογη νουβέλα.

[Ben Anton · Rating 3 out of 5]

Μια ευκολοδιάβαστη νουβέλα, που φωτίζει ένα κομμάτι της ντροπιαστικής ελληνικής συμμετοχής στο έγκλημα πολέμου της Σρεμπρένιτσα.
Βρήκα τις σύντομες περιγραφές από τη Σρεμπρένιτσα στην αρχή κάθε κεφαλαίου πολύ συγκινητικές και ανατριχιαστικές.
Νιώθω όμως πως οι χαρακτήρες και τα γεγονότα της ζωής τους δεν ήταν πάντα ρεαλιστικά (πχ. εσύ δεν είσαι εγώ του παππού, το περιεχόμενο των ποιημάτων του Νίκου, η εγκυμοσύνη της πρώην συντρόφου του Νίκου) ή σε άλλες περιπτώσεις δεν αναπτύσσονταν σε επαρκές βάθος για το μέγεθός τους.

[Varvara Nikolaidou · Rating 5 out of 5]

Απλό, λιτό κι απέριττο· βιβλίο μικρό με μεγάλη ψυχή. Κεντρικός άξονας μια οικογένεια γεμάτη σιωπές και υπονοημένες αλήθειες, δύο αδέλφια με ιδιαίτερο δέσιμο, καθόλου συνηθισμένο.
Στα συν του βιβλίου το ότι δεν ηρωοποιεί τη «συμβολή» των Ελλήνων στον Σερβικό εμφύλιο.
Τα αποσπάσματα των μαρτυριών στην αρχή κάθε κεφαλαίου με συγκίνησαν πολύ.
Είμαι πολύ ευχαριστημένη με την πρώτη μου αυτή επαφή με τον συγγραφέα.

[N Fj · Rating 5 out of 5]

Μια μαύρη σελίδα της σύγχρονης ιστορίας και η μαύρη συμμετοχή της χώρας μας σε αυτή. Η απουσία ενός γονιού που αφήνει βαθιά τραύματα. Η πολύ δύσκολη αδελφική αγάπη. Επώδυνο, βαρύ. Γραμμένο απλά αλλά σπαρακτικά, σαν να μην περισσεύει λέξη.

[αννα σγουρου · Rating 4 out of 5]

".. στη θέση που προτιμούσε ο έφηβος εαυτός μου.."
.. μια ακόμα νοσταλγική και επώδυνη ματιά στο παρόν.

[Effie · Rating 4 out of 5]

4+