Jo

by Judith Herzberg

Judith Herzberg heeft altijd wel geweten dat Jo, die het gezin Herzberg kwam versterken toen Judith klein was, belangrijk voor haar was. ze was als kind meestal te vinden in de nabijheid van Jo, voelde zich er veilig en op haar gemak. Maar hoe belangrijk, dat werd haar pas echt duidelijk toen ze over Jo begon te schrijven in de afgelopen jaren.

Slordige dagboekaantekeningen leidden tot het voor Herzberg zelf verrassende inzicht dat Jo nog steeds in haar dagelijkse handelingen en ook in haar werk voorleeft. Dat de liefde wederzijds was, blijkt onder andere uit een verkruimelend mapje dat Jo had bewaard met daarin kleine ‘fliedertjes’ uit de lagereschooltijd van Judith.

Het boek Jo bevat versleten en onzekere herinneringen en is geïllustreerd met foto’s en ander beeldmateriaal. Het is in omvang en formaat een kleinood, bedoeld als ode aan Jo. Judith Herzberg heeft haar overleven te danken aan velen, maar Jo was daar wel een van de belangrijkste van.

112 pages, Paperback

First published December 8, 2023

About the author

Judith Herzberg debuteerde in 1961 met haar eerste gedichten in Vrij Nederland. In 1963 verscheen haar eerste bundel, Zeepost. Hierna volgden onder meer Beemdgras (1968), Strijklicht (1971) en Zoals (1992).

Vanaf het begin van de jaren zeventig volgden toneel- en tv-stukken, filmscripts en teksten voor musicals. Herzberg schreef onder andere het scenario voor Charlotte, een film van Frans Weisz over het leven van de in Auschwitz vermoorde schilderes Charlotte Salomon.

Er bestaat veel waardering voor de poëzie van Herzberg. De bloemlezing Doen en Laten (Rainbow Pocketboeken) behoorde in 1994 tot de honderd beste boeken.

Haar gedichten zijn onder meer in het Duits, Turks en Engels vertaald. In 1988 verscheen bij Oberlin College Press een keuze uit haar poëzie in vertaling onder de titel But what: Selected Poems.

Op verzoek van Poetry International schreef Herzberg voor de Landelijke Gedichtendag 2001 de gedichtendagbundel Staalkaart.

Reviews

[Bram · Rating 4 out of 5]

Fijngevoelig en ontroerend monumentje voor Jo. Herzberg (1934) noemt de liefde voor Jo – en dus niet Jo zelf – in de eerste zin van dit dunne boek de ‘allergrootste liefde van mijn hele leven’. Die allergrootste liefde is de liefde die ze als kind voor Jo voelde en die ze weer voelt nu ze de tijd neemt uitgebreid aan haar terug te denken. Het ‘o eigenlijkste moeder’ uit het gedicht ‘Dinsdag’, in dit boekje opgenomen en eerder verschenen in Herzbergs tweede bundel Beemdgras uit 1968, blijkt op Jo te slaan. In Jo noteert Herzberg haar ‘verschoten, versleten en onzekere herinneringen’ aan deze moederfiguur, de Brabantse hulp in de huishouding die er mede voor zorgde dat ze de oorlog overleefde.
Jo is fraai uitgegeven en rijkelijk geïllustreerd met ‘foto’s en flierdertjes’ (waaronder kindertekeningen en rekenoefeningen) die Jo tientallen jaren bewaarde en koesterde. Ze zaten in een envelop die Herzberg in 1991 van haar kreeg. In dat door de oorlog heen bewaren van die knullige verzameling ziet Herzberg ‘een teken van wederzijdsheid’; ‘[a]slof haar heldendaden, haar heldengedrag, niet al genoeg bewijs is van de wederzijdsheid van onze liefde’. (p. 97)
Een andere illustratie van die kleine-grote wederzijdse liefde staat op pagina 17: ‘Zou er iemand zijn die dit gevoel niet kent en vooral die het zich niet herinnert; het in het jasje worden gesjord waarbij de mouwen van het truitje dat je aanhad omhoog gefrommeld worden, nogal onaangenaam, maar je zegt er niets over want er zijn nog geen woorden voor. Ik vermoed dat er niemand is die, als je het erover hebt, niet ook dat ongemak herkent, vooral van heel vroeger. [/] Als Jo me aankleedde gebeurde dat niet.’ Een prachtig eerbetoon en een aangrijpend boekje over onbaatzuchtige en toegewijde liefde in tijden van oorlog.

[Mareanne · Rating 3 out of 5]

Bijzonder boek, op de grens van biografie en poëzie. Judith Herzberg beschrijft overtuigend hoe belangrijk kinder/dienstmeisje Jo voor haar is geweest. Foto's van tekeningen/briefjes die Judith als kind heeft gemaakt en in envelop van Jo terugkreeg zijn heel intrigerend. Mis net daar wat toelichting

[Niki Vervaeke · Rating 4 out of 5]

Een prachtig boek waarbij de schrijfster terugblikt op haar unieke relatie met Jo, Jo die voor haar zorgde tijdens de oorlog, Jo die er altijd was
Jo die ze mist, Jo die haar kindertijd maakte tot wat het was
Ze zoekt naar Jo, wie was zij, wat weet ze eigenlijk over die vrouw?
geschiedenis, leven, oorlog, de mens het zit er allemaal in
Een must-read
https://www.literairnederland.nl/rece...

[Anna Garssen · Rating 4 out of 5]

Wat een originele, eigen vormgeving heeft dit boekje. Daar hou ik van.
Het heeft een hefitg onderwerp, een Joods meisje tijdens de Tweede Wereldoorlog dat bij verschillende gezinnen opgevangen is, haar leven (of ze het nou wel of niet altijd doorhad) aan vele zijden draadjes en overal eromheen was Jo. Het kindermeisje, dat zoveel voor Judith heeft gedaan en betekend.

Een bijzonder boekje, waarvan ik benieuwd ben waarom Judith Herzberger ervoor koos om het te maken. Uit zichzelf, of vroeg iemand haar ernaar? Was ze door de envelop van Jo, met foto's e.d., die ze kreeg er zo mee bezig, dat ze er net zo goed een boekje van kon maken? Hoeveel heeft de ontwerpster Esther de Vries gedaan?

Esther (zo heette de zus van Judith ook) schrijft op haar LinkedIn profiel:
"Een boek zie ik in gedachte ook vaak als een ruimte waarin de inhoud een plek krijgt en een lezer kan rondlopen." Wat mooi, daar hou ik ook veel van.

"Een boek dat als object al een mededeling doet over de inhoud en waarbij je de ervaring hebt dat je iets ‘echts’ in handen houdt, zowel qua inhoud als qua vorm. Boeken die de eigenschap hebben dat ze niet alleen gaan óver iets , maar ook iets zíjn." Nou, dat is haar geweldig gelukt met het boek 'Jo'.

[Marjet · Rating 4 out of 5]

Judith Herzberg wordt dit jaar 90 jaar. Voor haar werd het tijd om aandacht aan Jo te besteden met dit gelijknamig, prachtig uitgegeven boekje. Jo Bakx was het kindermeisje dat kort voor Herzbergs geboorte bij de familie in huis kwam. Voor Judith een zegen, haar oudere broer en zus hadden Jo al minder nodig.

‘De allergrootste liefde van mijn hele leven, dat weet ik nu zo langzamerhand wel zeker, was de liefde voor Jo,’ schrijft Judith Herzberg op 25 mei 2020, de dag dat ze begint met haar zoektocht naar herinneringen aan haar kinderjaren in een voor Joden steeds grimmiger wordend Amsterdam. Aanleiding voor dit portret is ook de envelop met ‘fliedertjes’ die Jo bewaard had en later aan Herzberg heeft gegeven. Fliedertjes van kindertekeningen, rekensommetjes en schrijfsels die ieder kind op de lagere school maakt. Lees hier verder

[Remco Sleiderink · Rating 4 out of 5]

Bij stukjes en beetjes gereconstrueerde herinneringen aan de vrouw die voor en tijdens de oorlog als een moeder was voor het Joodse meisje Judith. Die redderde en redde. Jo. En over de feilbaarheid van herinneringen. Vroegere teksten en beelden (gedichten, toneel, foto’s, tekeningen en kaartjes) herlezen, bekeken én geconfronteerd met herinneringen die bleven of nadien ontstonden. “Bestaan er ook zoekende,, aarzelende, onzekere memoires die nog bezig zijn te graven en zelfs nog onzeker zijn over waar te graven?” (p. 41). Jo en Judith: twee mensenlevens, een deels gedeeld verleden, een envelop met tastbare ‘herinneringen’. Voortschrijdende gedachten die misschien wel voor het laatst worden vastgelegd: “Wat wel vervelend is, is dat mijn vaste regelmatige handschrift het af laat weten” (p. 93).

[Mies · Rating 3 out of 5]

Is het toeval dat er in korte tijd 3 uitgaves zijn over herinneringen aan een hulp in de huishouding? Van Dis, Maartje Duyn (podcast) en Herzberg? Drie hulpen die voor de auteurs belangrijk zijn geweest en tegelijkertijd ook zo 'verwaarloosd'. De vanzelfsprekendheid waarmee deze vrouwen klaar stonden voor hun gezin, maakte dit mogelijk. Herzberg probeert zich te herinneren, maar is veel vergeten. De emoties zijn eigenlijk haar sterkste herinneringen. Jo heeft eigenlijk ook het leven van Judith gered door haar naar onderduikadressen te brengen in de oorlog en haar daar ook te bezoeken als dat mogelijk was. De herinneringen zijn bijna mijmeringen, flarden en soms geïllustreerd met foto's en kindertekeningen.

[Hans Buijze · Rating 4 out of 5]

Herinneringen aan Jo, een vrouw die werkte in het gezin van Judith. Een ontroerend boekje vol vragen naar herinneren van een onvergetelijke vrouw uit Boxtel die als vast punt in de oorlogsjaren oneindig veel betekend heeft voor Judith.

[Agnes · Rating 4 out of 5]

Mooi kleinood. Gelezen net na de opening van het Holocaust Museum. Toevallig en toepasselijk.

[Laura · Rating 4 out of 5]

Mooi

[Ilan Spiro · Rating 4 out of 5]

Een eerlijke ode aan de dienstmeid Jo, ontroerend mooi

[Joukje Keuning · Rating 5 out of 5]

Zo’n lief boek. Zet me heerlijk aan het denken.