Deficyt zaufania do świata. Polska filozofia wobec współczesności

by Marek Dobrzeniecki

Napisana pięknym, wolnym od hermetyczności językiem książka o tym, w jaki sposób współcześnie żyjący polscy filozofowie podchodzą do najważniejszych tematów swojej profesji: świata, duszy i Boga oraz – szerzej – o pożytkach płynących z filozofowania. Gdyż, jak pisze Marek Dobrzeniecki, nawet jeśli filozofia nie jest cudownym eliksirem mogącym uleczyć wszystkie objawy kryzysu, to stanowi ekwiwalent mapy obcej krainy i jako taka pomaga odzyskać orientację na nieznanych i budzących grozę terytoriach, w które wkraczamy za sprawą cywilizacyjnego przyspieszenia.

312 pages, Paperback

First published March 27, 2024

Reviews

[Miłosz Kozikowski · Rating 5 out of 5]

Zaczynamy czuć się obco w niby swoich czasach. Świat przestał być naszym domem, kontakt z nim przestał budzić poczucie bezpieczeństwa, coś „pękło w tkance ludzkiego świata”. Coraz częściej dochodzi też do głosu przypuszczenie, że zmiana nie prowadzi już do żadnego określonego celu lub też (co wychodzi na to samo) zmiana stała się celem samym w sobie. Za główny czynnik podmywający stałość natury często uważa się nie przyrodę z jej mechanizmem doboru naturalnego, lecz ludzką sprawczość.

„Deficyt zaufania do świata wiąże się z realną perspektywą końca ludzkości (z groźbą wybuchu wojny nuklearnej, katastrofy demograficznej i klimatycznej), wieloma niewymiernymi czynnikami wpływającymi na poczucie chaosu i bezsensu w wymiarze indywidualnym i społecznym, a wreszcie z rozwianiem się iluzji co do jednoznacznie pozytywnego charakteru nauki jako potencjalnej wybawczyni ludzkiej cywilizacji.”

Empirycznie namacalny jest jednak postęp ludzkości – malejący stukrotnie wskaźnik śmiertelności dzieci, wydłużająca się średnia długość życia, zredukowanie zachorowań na wiele infekcji, spadek odsetka ludzi niedożywionych…

„Wciąż aktualna jest uwaga Zdzisława Krasnodębskiego sformułowana na początku lat 90. zeszłego wieku, że niewiara w postęp nie oznacza niedostrzegania poszczególnych danych statystycznych i widocznego gołym okiem rozwoju technicznego i naukowego, lecz wynika z niespełnienia nadziei, jakie wiązano z postępem w odniesieniu do kondycji człowieka i jego miejsca w świecie, do jego życia moralnego i społecznego”. Postęp miał ujarzmić historię, wyeliminować z jej biegu przypadkowość, irracjonalizm i żywiołową ludzką samowolę”

Rozwiązaniem nie może być „melancholia, która (…) prowadzi do fatalizmu, który paraliżuje odruchy moralne i ucisza słuszne pragnienie zmiany świata na lepsze.” Chociaż kryzys ten ma wiele twarzy i filozofia nie jest cudownym eliksirem mogącym uleczyć wszystkie jego objawy, to (…) stanowi ona ekwiwalent mapy obcej krainy i jako taka pomaga odzyskać orientację na nieznanych i budzących grozę terytoriach, w które wkraczamy za sprawą cywilizacyjnego przyspieszenia”. Filozofowie proponują środek zaradczy na „rozedrganie i nietrwałość”: refleksję.

„Dzisiaj dość powszechnie autorytetem w kwestii osiągania prawdy obdarza się naukowców; jeśli chcemy poznać naturę świata, to nasze kroki w sposób naturalny kierujemy w stronę fizyków i kosmologów, a nie metafizyków i teologów; o drogę do szczęścia pytamy psychologów, a nie etyków czy poetów; chcąc zrozumieć przeszłość, sięgamy do dzieł historyków, a nie klasyków literatury pięknej. Instynktownie zaufanie w kompetencje w opowiedzeniu nam o świecie pokładamy w nauce. Wydawałoby się więc, że to ona snuje narrację nadającą spójność otaczającej nas rzeczywistości. Nawet jeśli ktoś tak uważa, to po prostu zrównuje naukę z filozofią, ale nadal nie likwiduje tej ostatniej.”

Najlepszym antidotum na brak stabilności jest odnalezienie fundamentu, a w życiu intelektualnym jest on kładziony właśnie przez refleksję filozoficzną. Tam, gdzie brakuje filozofii, brakuje też narracji fundującej, z kolei bez niej brakuje umiejętności umiejscawiania informacji w szerszym kontekście, a przez to brakuje również rozumienia otaczającej nas rzeczywistości: „Ludzkie myślenie musi na czymś polegać: na jakichś racjach, pewnikach czy spostrzeżeniach. Zadaniem zaś filozofii jest poszukiwanie w myśleniu uzasadnień najgłębszych. Filozofia opowiada więc „narrację fundującą”.

Filozofowie nie odkrywają bowiem nowych faktów, lecz zastanawiają się nad ich sensem. Filozofia nie jest opisem, ale próbą wyjaśnienia świata, pokazania, jak należy korzystać z całej palety możliwości (rozumowo wyjaśniając świat wartości moralnych). „Szuka punktu oparcia w ciągle zmieniającym się duchowym środowisku człowieka, organizuje jego doświadczenia, przywraca jasność spojrzenia i właściwą hierarchię priorytetów życiowych. Niektórym przyniesie to niezbędny dystans wobec świata, u niektórych zmiana punkty widzenia doprowadzi do odkrycia sensu życia, u jeszcze innych będzie skutkowała życiem w harmonii ze światem, własnym losem czy też sumieniem. Na tym polega siła i „użyteczność” filozofii.”

Żyjemy mimo to w świecie, w którym to „zasiadanie w tak zwanej loży szyderców stało się najbardziej wyrafinowanym, pożądanym i uznawanym sposobem filozoficznego istnienia” (A. Marzec). Sama filozofia zaś często służy niestety raczej do poszukiwania ładu i fałszywego poczucia bezpieczeństwa, uciekając od rzeczywistości: „Filozof szukający ładu marnuje czas sobie i innym (…) Człowiek widzący zmienność jako niebezpieczeństwo to człowiek zniewolony, zaś niewolnik prędzej czy później będzie czuł się przegrany i rozgoryczony. Jedyną adekwatną odpowiedzią na rozpoznanie prawideł rządzących rzeczywistością jest wyzwolenie się z potrzeby kontroli i troski o dzień jutrzejszy”.

Poprawną odpowiedzią na problem nie jest jednak w żadnym stopniu afirmacja zmiany i kult nietrwałości, zmienności: „Wariabilizm prezentuje wizję świata faustycznego, w którym za jedyny sprawczy element rzeczywistości uznaje się Siłę; żywioł namacalny w przeciwieństwie do enigmatycznej słuszności, która, ponieważ zakłada ideę prawdy czy sprawiedliwości, odsyłana jest do lamusa mitów”.

Człowiek współczesny stawia coraz więcej trudnych i aktualnych pytań, które coraz częściej obracają się z konieczności wokół transhumanizmu, mającego na celu kognitywne ulepszenie człowieka oraz jego zachowań środkami technologii, wyostrzając jego zmysły, dodając nowe władze poznawcze (np. widzenie w podczerwieni), promując określone geny, wspomagając psychikę… Wszystko dla lepszego życia człowieka jako hybrydy, po robotyzacji i cybernetyce. Można zaryzykować tezę, że w zasadzie już jesteśmy cyborgami – komputer i smartfon są przedłużeniem wielu z nas, co ogranicza jedynie ich wielkość oraz powolność wymiany informacji między kciukiem a intelektem.

Chodzi zatem o urzeczywistnienie za pomocą techniki radykalnie nowych możliwości człowieka w celu osiągnięcia szczęścia/powstania nowego społeczeństwa. Wyzwanie jest tym trudniejsze, iż mamy świadomość, że natura radzi sobie z postępem technologicznym człowieka w ten oto sposób, że cywilizacja, która go osiąga, upada (co pamiętamy z przekazywanej z pokolenia na pokolenie [bibiljnej obecnie] opowieści o Wieży Babel), a wraz z upadkiem cywilizacyjnym niemożliwy jest dalszy postęp naukowy. Można więc uznać, że współczesny kryzys cywilizacji to wskazówka Opatrzności dla ludzi ślepo podążających ku zmianie.

Jak zatem rozstrzygnąć, co jest najlepsze dla człowieka? Czy kryterium tego, co optymalne, ma być dobro społeczne, poczucie szczęścia czy posłuszeństwo prawu stanowionemu? A może powinniśmy przyjąć kryteria empiryczne, takie jak bogactwo albo zdrowie fizyczne?

Tak wiele pytań wymaga mądrej refleksji filozoficznej, opartej na trwałym i prawdziwym fundamencie rzeczywistości, która „wyposażyła nas w sprawnie funkcjonujące i godne zaufania (choć nie niezawodne) narzędzia intelektu i sumienia, które powinny nam pomóc w wychodzeniu nawet z najostrzejszych wiraży historii”. Tych Marek Dobrzeniecki upatruje w trzech ideach transcendentalnych, które nie mieszczą się w rzeczywistości dostępnej dla naszych zmysłów – świecie, duszy i Bogu:
„Idee transcendentalne odnoszą się do przedmiotów, które nie mieszczą się w rzeczywistości dostępnej dla naszych zmysłów, i właśnie dlatego pomagają dokonać syntezy posiadanej przez nas wiedzy w spójny światopogląd. Przeobrażają różnorodną paletę barw i odcieni informacji w jednolity obraz systemu myślowego, dzięki któremu zyskujemy podstawową orientację w szeroko pojętym życiu intelektualnym (…) Ludzkie poznanie zawsze umieszczone jest w jakimś kontekście, na jakimś tle czy też w jakimś horyzoncie (…)"

„Wszystkie [poza Bogiem] kandydatury na bycie źródłem lub sankcją norm moralnych cechuje jakaś niemoc (ułomność, ograniczoność, przygodność) metafizyczna lub moralna, a moralność bez absolutnego gwaranta pozostaje zawsze „zawieszona w próżni”. Filozofia jest bezradna w rozstrzyganiu dylematów moralnych (…) dylematy te rozstrzygają się na jeszcze głębszym poziomie wiary religijnej, namiętności i kultur, w których żyjemy (…) filozofia nie tworzy wartości, lecz snuje narracje”.

Kolektywizm, „zbiorowa mądrość”, nie jest dla wiary człowieka w dobrą i bezpieczną przyszłość – zdaniem filozofa – oparciem lepszym niż idee transcendentalne. Taka nowoczesna myśl nie może być pewnym fundamentem zaufania do świata. W świecie, w którym wszystko płynie, nie istnieją nieusuwalne i niezależne od ludzkich manipulacji prawdy, nie ma też żadnych moralnych i naturalnych przeszkód dla dostatecznie silnych, by przeforsować swoje. Jeśli nie istnieje coś takiego, jak posiadanie racji czy też słuszności w konflikcie [co zapewnia fundament idei transcendentalnych], zwycięstwo należy do strony silniejszej.

Przed kolejnymi falami sceptycyzmu chroni nas – zdaniem Marka Dobrzenieckiego – odkrycie własnego ja, świadomość istnienia duszy:
„Odkrycie ja jako indywidualnej substancji chroni niczym falochron przed kolejnymi falami sceptycyzmu, to jest filozoficznego odpowiednika szaleństwa (…) w każdej chwili mogę zwrócić się w stronę niezachwianej pewności, że jestem”. Podmiot to (…) duch minimalnej pewności opartej na własnej subiektywności”.

Filozof idzie tutaj za intuicjami Kartezjusza, parafrazując go: „To, że istnieję, jest absolutnie pewne, ponieważ jeśli w to wątpię, to znaczy, że istnieję; inaczej niemożliwe byłoby moje wątpienie (…) moje istnienie, dzięki któremu dysponujemy jedną adekwatną odpowiedzią na intelektualne poszukiwanie niepowątpiewalnej pewności. Choćbym zwątpił we wszystko inne, w tę jedną prawdę nie zwątpię, ponieważ nawet nie jestem w stanie w nią zwątpić. Brzmi ona: „Jestem””.

Czym jest dusza? To substancja indywidualna – bycie kimś osobnym, jedynym w swoim rodzaju i niezastępowalnym. Pierwotna forma (kształt) życia ludzkiego [Arystoteles/Wittgenstein]. Czyste, nagie ja, które nie jest tym samym, co łączone z nim na co dzień przekonania, osobowość czy charakter (…) podmiot substancjalny.

Chociaż wciąż nie wiemy, jak tworzy się świadomość, mimo intuicji jej związku z ciałem (skoro da się ją wyłączyć farmakologicznie), nie należy jej utożsamiać z duszą. Działanie duszy jest czymś zupełnie innym, sprawczo wykorzystującym świadomość i możliwości cielesne: „Załóżmy, że ktoś odkręca bezpiecznik w domu i w moim pokoju gaśnie światło. Nikt jednak nie będzie sądził, że miejsce, gdzie znajduje się bezpiecznik, jest źródłem światła. Podobnie jeśli czynności intelektualnych człowiek nie jest w stanie przeprowadzić bez mózgu, nie znaczy to, że to mózg jest źródłem myślenia.”

Dość enigmatyczna rzeczywistość „duszy” jest jednak szczególnie trudna dla współczesnego człowieka w czasach, gdy „przestaliśmy wierzyć w doskonałość czy też czytelność formy życia (…) Nie rozumiemy, że tradycja komunikuje „zbiory reguł regulujące formy życia”; że polega ona przede wszystkim na regularności działania, a nie na zachowywaniu przeszłości. Dzięki tradycji możemy wejść w kontakt z własną duszą [Grad]. Tradycja uczy kształtować cnotę zgodnie z jakąś normą (wtórna potencjalność, naturalna celowość).”

Wzrastanie w cnocie, kierowanie się ku doskonałości w łączności z mądrością tradycji wciąż jednak nie jest wystarczające dla stabilności poczucia bezpieczeństwa w dynamicznym świecie:
„Pewność, że nie jesteśmy systematycznie i całościowo zwodzeni przez demoniczne siły, może odbudować tylko ktoś, kto, po pierwsze, jest radykalnie odmienny od rzeczywistości, przy której postawiliśmy znak zapytania (przychodzi do niej niejako z zewnątrz), a po drugie, ktoś jeszcze potężniejszy niż genialna inteligencja zdolna podać naszym zmysłom jako prawdę kompletną fikcję (…) tylko ktoś maksymalnie potężny i transcendentny (od łacińskiego transcendere = przekraczać) względem świata może stanowić podstawę jego realności i odbudować nasze zaufanie do niego” (…) „tylko jeśli istnieje prawda, to „istnieje trwały i wieczny fundament rzeczywistości oraz całego jej porządku”.

Tutaj Marek Dobrzeniecki włącza do swojej narracji pojęcie Boga. Poruszając różne aspekty rozważań współczesnych filozofów, które próbują przeformułowywać dowody na jego istnienie (lub też wykazywać jego nieistnienie), filozof musi jednocześnie poradzić sobie z problemem Jego nieobecności, a także dobroci:
„Ukrycie Boga, Jego zaćmienie, nieodczuwalność, a nawet śmierć, powszechna niedostępność prawdy o Jego istnieniu, „uwiąd metafizycznej wyobraźni”, poczucie opuszczenia przez Boga, wyjście na duchową pustynię (…) Mówią o nim nie tylko ateiści, lecz również teiści. Ogromny wpływ na poczucie Bożego ukrycia ma kulturowa trudność modlitwy i uczestniczenia w tradycyjnych rytuałach religijnych, zmierzch liczenia się z sankcjami religijnymi w sferze obyczajowej, obojętność na poprawną artykulację pojęciową dogmatów wiary (…) wiara teistyczna przestała być żywą opcją, realną alternatywą (…)”

Dobrzeniecki zauważa jednak jednocześnie trzeźwo: „Gdyby prawda o Bożym istnieniu była powszechnie dostępna, to nie można byłoby mówić o boskiej inności, a przecież prawda o Jego transcendencji (inności) jest jednym z fundamentów światopoglądu teistycznego (…) z faktu, iż Bóg pragnie być znany ludziom, nie wynika, że chce być znany zawsze i bezwarunkowo”.

Należy zatem do transcendentnego Boga podejść w postawie wiary, a nie doświadczenia rzeczywistości, to w niej poszukując egzystencjalnego oparcia. Jak pisze powoływany ks. Robert Woźniak: „wiara [w Boga] jest antycypacją przyszłości i siostrą nadziei” - przewidywalnym otwarciem siebie, na to, co ma nadejść, w pełnej nadziei na ostateczną sprawiedliwość i dobro, ale przede wszystkim sens wszystkiego. Jak zaś Dobrzeniecki napisał o Wittgensteinie, powołując się na jego zapiski: „Wiara w Opatrzność dawała mu egzystencjalne oparcie, ponieważ wiedział, że żadna trajektoria ludzkiego losu nie może być beznadziejnie potworna, jeśli na jego końcowym przystanku wychodzi się na spotkanie Boga”.

Filozof podsumowuje swoje dzieło: „Ostateczną podstawą świata jest doskonała Dobroć, która wyposażyła nas w sprawnie funkcjonujące i godne zaufania (choć nie niezawodne) narzędzia intelektu i sumienia, które powinny nam pomóc w wychodzeniu nawet z najostrzejszych wiraży historii (…) Owa doskonała dobroć jest także przeznaczeniem świata, a w związku z tym nawet z najgorszego koszmaru nastąpi przebudzenie, niezależnie od tego, na jakim etapie dziejowym aktualnie się znajdujemy (…) istnieje Bóg, a zatem nastąpi happy end”.