در جست‌و‌جوی فضاهای گمشده

by Dariush Shayegan, Dariush Shayegan

گردآوری این مقالات در قالب مجموعه ‌ای واحد، از آن‌‌روست که همگی به ‌گونه ‌ای حول محور هنر شرق و غرب می‌گردند. شناخت راستین یک فرهنگ، صرفاً با درک آثار مکتوب و فلسفی و ادبی حاصل نمی‌شود، بلکه هنر نیز جزیی لاینفک از همان فرهنگ است و چه‌بسا هنرمندان، با بصیرتی به ‌مراتب عمیق‌تر و رساتر، از اسرار و رموز آن فرهنگ پرده برمی‌دارند و انسان را به سرشت راستین و کنه روح آن رهنمون می‌شوند.

بخش نخست این مجموعه، به مسئله‌ ی هنر، به ‌ویژه هنرهای بصری و معماری و شهرسازی می‌پردازد و می‌کوشد با مقایسه‌ ی هنرهای شرق و غرب، وجوه مشخصه ‌ی هریک را برجسته سازد.
بخش دوم، با محوریت هنر معاصر ایران، به آثار برخی از هنرمندان ارزنده‌ ی معاصر ایران می‌پردازد.

هنر ایران بازتابنده‌ ی روح ملتی است که هنوز حرف آخرش را نزده است و در آینده هم‌چنان و بیش از بیش شگفت‌زده ‌مان خواهد کرد.
-از پشت جلد کتاب-

Genres: Philosophy, Art, Architecture

244 pages, Hardcover

First published January 1, 2013

About the author

Dariush Shayegan (born in 1935 in Tehran) (Persian: داریوش شایگان) is one of Iran's prominent thinkers, cultural theorists and comparative philosophers.
Shayegan studied at Sorbonne University in Paris. He was a Professor of Sanskrit and Indian religions at Tehran University.
He wrote a novel "Land of Mirage" in French and it won the ADELF award presented by the Association of French Authors on December 26, 2004. According to the Persian daily Aftab, Shayegan is well known in France for his books in the field of philosophy and mystics.
Shayegan, who studied with Henry Corbin in Paris, also did many pioneering works on Persian mysticism and mystic poetry. He was a founding director of the Iranian Center for the Studies of Civilizations. In 1977, Shayegan initiated an international symposium on the "dialogue between civilizations," a concept that has been selectively appropriated by the Iranian President Mohammad Khatami.

Reviews

[Ali · Rating 3 out of 5]

مجموعه جستارهای داریوش شایگان مثل گپ و گعده های دور همی است: شایگان در هر جمله اطلاعات نویی به تو میدهد که قبلا آنرا نشنیده بودی و جایی نخوانده بودی، از فهیمیدن پیچیدگی و سادگی مفاهیمی که ریشه یابی شان میکند لذت میبری، و آخرش هم از خودت میپرسی: خب حالا که چه
؟

[Hamidreza Zbr]

کتاب از مجموعه مقالات داریوش شایگان تشکیل شده و در بخش اول نگارنده به رابطه‌ی هنر شرق و غرب می‌پردازه و در بخش دوم آثار هنرمندان ایرانی، به ترتیب بهمن جلالی، عباس کیارستمی، سهراب سپهری، ابوالقاسم سعیدی، آیدین آغداشلو و کامی یوسف‌زاده رو بررسی و تحلیل میکنه.
خوندنش برای علاقمندان به هنرهای تجسمی پیشنهاد میشه.

[Marcel · Rating 5 out of 5]

نهایت لحن ادبی زبان فارسی در این کتاب آورده شده اما روایت‌گونگی نوشته‌های استاد داریوش شایگان، لذت خواندن این کتاب رو دوچندان میکنه. بسیار از خواندن این کتاب لذت بردم

[Parham · Rating 3 out of 5]

به نظرم باید بعدا دوباره بخونمش.اطلاعات زیادی که شایگان داره باعث میشه که منی که خیلی اطلاعاتم کمه توی فهمیدن خیلی جاها مشکل داشته باشم.با این حال همین بار هم خواندن بعضی قسمت ها لذت بخش بود!

[乂]

در جست‌و‌جوی فضاهای گمشده / داریوش شایگان / تهران: فرزان روز، چاپِ اول 1392
هنر شرقی -- مقاله‌ها و خطابه‌ها / هنر اروپایی -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

این کتاب، مجموعه‌ای از مقالات «داریوش شایگان» است که قبلاً در مجلات خارج و داخل ایران چاپ شده‌اند. [1]
چرا «شایگان» این مقالات را در یک مجموعه‌ی واحد گرد آورده است؟
زیرا معتقد است همگی آن‌ها حول محور هنر در شرق و غرب می‌گردند. [2]
شایگان، معتقد است موضوع این مقالات حاصل فرصت‌ها و کنکاش‌هایی استثنایی است که برای وی از سن پانزده‌سالگی فراهم شده است. سفری که از اروپا و ایتالیا شروع شده و پس از گذر از فرانسه و شهر پاریس [2] از هزارتوی عرصه‌های هنری در مغرب‌زمین (نقاشی، معماری، موسیقی، تئاتر و باله)، به کشور هندوستان و سپس به دلباختگی فرهنگ و هنر ایران رسیده است. [3]
وی در ادامه‌ی کنکاش‌های خود به خاور دور (چین و ژاپن) نیز علاقه‌مند می‌شود.
به‌مرور نظر او به منشأ جهان‌بینی‌های مختلف در اقلیم‌های متنوع بشری معطوف می‌شود.
چرا «شایگان» در کنار توجه به فلسفه و ادب در تمدن‌های گوناگون، بر فهم هنر و مقایسه‌ی تحولات هنری آن‌ها با هم تأکید دارد؟
زیرا وی معتقد است شناخت راستین یک فرهنگ، صرفاً با درک آثار مکتوب، فلسفی و ادبی حاصل نمی‌شود، و چه‌بسا هنرمندان از اسرار فرهنگ‌شان با بصیرتی عمیق و رساتر پرده بردارند.
در بررسی سیر تطور هنر در فرهنگ‌های مختلف، وی خود را در مقام یک متخصص نمی‌داند و مقالات گردآمده در این کتاب را محصول شیفتگی و علاقه‌ی مفرط خود به هنرهای مستظرفه می‌داند. [4]


فرهنگ‌های مقارن با پایان قرن پانزدهم میلادی
در بخش نخست این کتاب، داریوش شایگان، سفر خود را با برگشت به حدود سال 1992میلادی، آغاز می‌کند. از شهر واشنگتن، گالری ملی هنر، نمایشگاهی به‌مناسبت پانصدمین سالگرد کشف قاره‌ی امریکا توسط کریستف کلمب. نمایشگاهی تحت عنوان: سال 1492میلادی، هنر جهان به‌هنگام کشف امریکا.
این سفر در پی یافتن پاسخ به کدام پرسش‌ها است؟
پیش‌فرض«شایگان» این است که پیش‌رفت فزاینده‌ی هنر غرب در یک قرن اخیر موجب ایجاد گسست آن با هنر شرق شده است. بر این اساس وی سفر حضوری-شهودی خود را با این پرسش آغاز می‌کند که: این گسستی از کجا نشأت می‌گیرد؟ گسستس که از یک قرن پیش هنر شرقی را با هنر غربی در موضع تقابل قرار داده است. [9]
وی در این نمایشگاه به ملاقات فرهنگ‌های مختلف و برخی از آثار هنری برجا مانده‌شان می‌رود: هنر خاور دور (ژاپن دوران موروماچی، چین دوران سلسله‌ی مینگ)، هنر قلمرو اسلام (عثمانی و دوان تیموریان و شرق ایران و افغانستان)، قاره‌ی آفریقا و هنر بومیان امریکا، مکزیک و پرو و ایتالیای دوره‌ی کواتروچینتو. [10] به جست‌وجو در بزنگاه‌های تاریخی‌ای می‌پردازد که موجب شکوفایی هویتی شدند. [11] درپی هنر آنانی است که به‌دنبال پیوند به مُلک جمال بی‌مثال بودند تا هرگز گذرشان به عالم ناسوت باز نیافتد. [12] آن‌چنان‌که یک ساقه‌ی گل را تجسم کل جنگل می‌نمایانند و یا غباری ناچیز را نمایان‌گر کوهستانی شکوهمند گواه می‌گیرند. [13] و طوماری از نقش کوه رفیع «لو» با پیچیدگی‌هایی حیرت‌انگیز که در مرکز آن چهره‌ی ریزنقش فرزانه‌ای جاگذاری شده است که چه‌بسا تأکید بر انزوایی متعالی باشد. [15] و یا در هم‌آمیزی روحانیت و جسمانیت در هنر هندی [17] و حلقه‌ی نُه گوهر (فرهنگی-روشنفکری) درخشان هندوستان و گرامی‌داشت حضورشان در سراسر قلمرو امپراتوری و دربارهایش؛ آن‌چه‌که یادآور شیوه‌ی مرسوم در ورسای فرانسه و دربارهای اروپایی حدود دو-سه قرن بعدتر است. [16] و یا بازدید از فضاها و نمادهای هنری در ژاپن، چین و هند، که آثار هنری در آن‌ها گویی واسطه‌ای برای انجام مراقبه و رسیدن به شهودی وجدآور شده‌اند. [18] گرچه در این نمایشگاه از هنر نگارگری دوران تیموری خبری نیست اما از حضور آثار بی‌همتا نیز خالی نیست؛ آثاری مانند: نسخ قرآنی، سلاح‌های منحصربه‌فرد و زینت‌آلات و جام‌ها و بخورگردان‌های زرین و مرصع به گوهرهای گران‌بها.
شایگان، تمدن‌های پیشاکلمبی قاره‌ی ارمریکا را نیز می‌بیند؛ مکزیک، گواتمالا، کلمبیا و پرو. [20]
تا این‌جای کار، از نگاه و قلم مؤلف، هنوز اروپا را ندیده‌ایم. اما تا همین‌جا نیز:
چه نکته‌ای در نظر «شایگان» با آن‌چه‌که از دیده‌ها و کنکاش‌هایش برمی‌آمده و انتظار داشته است، درست از آب در نمی‌آید؟
این‌ نکته که در این دوره، آسیا در بسیاری عرصه‌ها از اروپا پیشرفته‌تر بوده است. چین (بر پایه‌ی کهن الگویی از یک امپراتوری معظم با نظامی کارآمد از دیوان‌سالاری) در مقابل حقارت پرنس‌نشین‌های اروپایی با القابی پرآب‌وتاب که به‌خود نسبت می‌دادند عظمتی قابل توجه دارد. در این دوره، حتی اروپایی‌ها با عثمانی نیز توان رویارویی نداشتند. [21]
پس: چرا چینی‌ها و دیگر تمدن‌های فراغربی، به جهش کیفی غربی‌ها دست نیافتند؟ [23]
شایگان به این جنبه از وقایع تاریخی آن‌دوره در اقلیم فرهنگی غرب اشاره می‌کند که اروپاییان با افسون‌زدایی از طبیعت، گذر از جهان بسته به کیهان بی‌کران را تسهیل کردند و با توجه به ایمان یهودی-مسیحی‌شان و اعتقادشان به قدرت مطلق، درصدد برقراری عقل الهی در جهان تحت کنترل امپراتوری‌هایی عظیم برآمدند، به‌گونه‌ای که منجر به ظهور علوم مدرن شد. علومی که غربی‌ها در چهارچوب آن‌ها فرضیات ریاضی را بر طبیعت اعمال کردند، فضا را هندسی کرده و با روش‌های شناختی-تجربی برای واقعیات پیرامون خود الگوهایی مکانیکی کشف و ابداع کردند. [24] «کواتروچینتو»ی ایتالیای قرن پانزدهم و شکوفایی‌های غربیان پس از آن حاصل همین تحولات بود. [25]

[Reza Valinejad · Rating 3 out of 5]

تمام حرف این است:
گذر از مسیر تاریخ مارا به جایگاه هنری درست می‌رساند. پس زدن تاریخ و سنتی که بر ما گذشته نه تنها ما را به جلو نمی‌برد بلکه صدها قدم به عقب برمی‌گرداند.

[Arman Behrad · Rating 1 out of 5]

كتاب، تقريباً هيچ چيزي به شما اضافه نمي كند. مجموعه اي از مقالات بي ربط كه وجه اشتراك همه ي آن ها اين است: داريوش شايگان از موزه هاي بسيار زيادي بازديد كرده!

[Kimiya · Rating 5 out of 5]

هنگام خوانش این کتاب و اساسا هر محتوایی از داریوش شایگان همزمان دو حس در من پدید می آید.یکی حیرتی بی اندازه که در ذهنم سوالی را کلید میزند که چگونه این ذهن ظرفیتی داشته که به هر شاخه ای سرکی بکشد و چنین دایره المعارفی انسانی خلق کند و از طرفی رنج میبرم که دریغ از اینکه این بینش عظیم و عمیق به مرور از ذهنم فرار میکنند.انگار که مشتی آب شفا بخش در دستانت جمع کرده باشی و ببینی از لا به لای انگشتانت ذره ذره خارج میشود....
این کتاب مرا با جهان تصاویر عجین کرد‌. 💙

[Erfan Hamdi · Rating 3 out of 5]

مجموعه مقالات دکتر شایگان درباره هنر که برای خواننده نا آشنا به این مسایل نه تنها حالت اموزنده ندارد که بعضا باعث ملال است.

[Sima Bavi · Rating 5 out of 5]

کتاب آموزنده ای است که چندین مقاله دربردارد که در ارتباط با هنرهای تجسمی هستند.
نویسنده کتاب داریوش شایگان است.