Knjiga o Zmaju

by Laza Kostić, Dragiša Živković (editor)

"O Jovanu Jovanoviću Zmaju (Zmajovi), njegovu pevanju, mišljenju i pisanju, i njegovu dobu" ili kraće "Knjiga o Zmaju" Laze Kostića je jedna od najkontroverznijih knjiga literarne kritike u srpskoj književnosti.

Sadržaj ove kritike poezije Jovana Jovanovića Zmaja bio je toliko problematičan u svoje vreme da Laza Kostić, ne samo što nije mogao da nađe izdavača za ovo svoje delo, već nijedan književni časopis nije hteo da objavi kritiku ni u delovima, pa je Laza, na kraju, bio primoran da knjigu štampa o sopstvenom trošku 1902. godine. Drugo izdanje štampano je tek 1984. godine

Evo kako je započeo rat dva 'pevidruga'. Povodom svečanog obeležavanja pedesetogodišnjice stvaralaštva Jovana Jovanovića Zmaja 1899. godine, Matica srpska pozvala je Lazu Kostića da održi predavanje o poeziji velikog srpskog romantičara i njegovog ličnog prijatelja. Improvizovan, "iz glave", govor Laze Kostića izazvao je, međutim, bes na srpskoj kulturnoj sceni; publika ga je zviždanjem naterala da se povuče sa govornice, a listovi su preneli ogorčene napade na Lazu Kostića, optužujući ga da je ljubomoran, osvetoljubiv i da zavidi Zmaju na pesničkom uspehu. Sam Kostić, "čovek koji sramoti naciju" kako ga nagrdila tadašnja radikalska štampa (Jaša Tomić), dao je svoju ocenu događaja: „To je jamačno prvi slučaj u istoriji književnosti sveta da književno društvo zamoli jednog svog člana da govori svečan govor u slavu drugog člana, svog druga, pa da ga radi toga mora ukoriti.” Iz ovog incidenta rađa se "Knjiga o Zmaju" kao pokušaj Laze Kostića da potanko objasni svoje stavove o Zmajevoj poeziji. "Jedna ružna knjiga" po mišljenju čuvenog Jovana Skerlića, koja Lazi Kostiću "ne služi na čast".

Osnovna Lazina postavka je bila da Jovana Jovanovića Zmaja odlikuje dvostruka priroda, te da u njemu postoje dve pesničke ličnosti: jedna lirska, osećajna, koja stvara pesme vredne divljenja i mesta na samom vrhu srpske poezije; druga sklona politiziranju, praznom rodoljublju, lažnim zanosima, čiji su stihovi male vrednosti. Jedno je SLAVUJ, istančani stvaralac, koji leti do pesničkih visina i mističnih zanosa, drugo je ZMAJ, gromoglasni deklamator praznih fraza koga nosi huk svetine, prolazni zanos političkih događaja i "danas jeste sutra nije" ubeđenja. Slavuj i zmaj bore se u Jovanu Jovanoviću, s tim što zmaj sve više prevladava svojim grubim jezikom i nezgrapnim stihovima. Zmaj se umešao slavuju u posao, pokvario mu "pevanije", uništio mu liričnost i pretvorio ga u dnevnopolitičkog stihoklepca. Slavuj peva o ljubavi, idealnoj dragoj, mističnoj stvarnosti, dobrodušnoj šali; zmaj poziva na mač i krvoproliće, zajedljivo se podsmehuje i drži prazne moralne lekcije.

U srži Lazine kritike stvaralaštva Jovana Jovanovića Zmaja nalazi se, zapravo, apologija slobodnog, romantičarskog pesnika koji treba da bude iznad običnog i svakodnevnog. "Knjiga o Zmaju" danas se čita kao jedna od najznačajnijih odbrana (svakog) Pesnika od aktuelno-pragmatičnih zahteva okoline, kao odbrana destilovane, čiste poezije od utilitarnih ciljeva bilo kojeg jednokratnog, društveno-političkog angažmana.

507 pages, Hardcover

First published January 1, 1902

About the author

Dr. Lazar Kostić (Kovilj, 12 February 1841 - Vienna, 9 December 1909) was a writer, essayist, philosopher, politician. Graduated Law at the University of Budapest in 1864, where he also received his doctorate two years later. A prominent member of the United Serbian Youth and member of Miletic's Serbian National Liberal Party, entered in the political life of Serbs in Vojvodina very early. The Prophet of the People's Church in the Hungarian Parliament (1873). At the Berlin congress in 1878. was the private secretary of Jovan Ristic, and 1880th Secretary of the Serbian legation in St. Petersburg. From 1880. to 1891., the citizen of the two Serbian countries, Serbia and Montenegro. By marriage with a rich woman Julijanom - Julčom Palanački in September, the 1895th became a citizen of Sombor, and it is there he will spend the rest of his life. In Sombor he made his hallucinatory night journal, Diary of dreams, and sung the famous song of Serbian literature, the lamentous "Santa Maria della Salute".

The most prominent Serbian poet of high romanticism, Kostic published three books of poetry during his lifetime: Poems, 1873.1874. and 1909. As a tragedy and a comedy writer, he wrote two historical dramas, "Maksim Crnojević" (1866) and "Pera Segedinac" (1882), and two comedies, "Gordana" (1889) and "Occupation" (written in German 1878/79, published for the first time in 1977). He voiced his philosophical and aesthetic ideas in these discussions: "The basis of everything beautiful, with particular regard to the Serbian folk songs" (1880) and "Basic Principle" (1884). In his book "On Jovan Jovanovic Zmaj (dragon), his singing, thinking, writing, and his age (1902)", offered not only a lucid analysis of Dragon's singing, but also a vivid picture of the romantic era, developing earlier assumptions about poetry and philosophy intersect in a peculiar theory of artistic inspiration . Connoisseur of classical and modern languages, he translated Homer, Shakespeare, Bulwer, Heine, Kiš and Dernburg.

Reviews

[Momčilo Žunić]

Kostić je preterao. Međutim, ponekad je bitnije kako i kuda se preteralo nego preteranost po sebi. Ili u nedostatku boljeg razlikovanja, da li je to preterano preterano ili je to preterano nàzor. Ono što preteranom [Mogu ja još koji put da ponovim, evo: preterao, preteralo, preteranost, preterano!] smeta da se ispije nadušak nije održivost magistralne teze - ono dobro poznato metafofičko udvajanje Džej Džej Zija na afirmativnog slavuja nasuprot brzopoteznog i mnogopišućeg zmaja* - niti učestalo skretanje s ucrtane trase. Šarm "Knjige o Zmaju" i jeste širenje u digresivnost; njome se u velikom stilu  započinje da bi se tražila digresija više.** Vraga mu, ne vika li se u punom imenu kao knjiga "o njegovu pevanju, mišljenju i pisanju, i njegovu dobu"?!

PAUSE:
*Koliko su mu tek odmogli urednici koji su aljkavo ili nikako radili svoj posao. Kostić bi u tome razbijao.

**Pokrenuto s nadimkom Kiš Janoš, sopstvenih književnih početaka, pa sve do, recimo, kafanskih anegdota iz doba "Kod Pere Kamile".

Nisu to ni, ajd recider, zločestost: ona koja je Zmaja ponukala da Kostiću otpiše sa "Sram te bilo, jadni jadniče!" a Kostića da se, recimo, još pozabavi i geografijom prenumeranata; niti isijavanje erudicije i leksičko majstorstvo***. Zločestost opraštaju duhovitost i(li) nespretnost****, a dvaju drugim oprost ni ne treba. Tako.
 
PAUSE:
***Klasično izobražen, Laza pride barata s 4-5 stranih jezika, upoznat sa recentnom ili bilo kojom ranijom književno-filozofskom produkcijom (Šopenhauer✔, Niče✔,..., ma šta hoćete), s neologizmom/žargonizmom na otprilike svake 2-3 stranice. Favoriti? Može: susmrtica, cvetoberan, ukopnica, prekotrupce, ubojnica, naletica, mekov, mlitonja, klocalica, nesmislica, nepodoba...

****Spetljano je Kostić i ušao u kritiziranje, ni manje ni više nego naživo u Matici na svečanosti povodom Zmajevih 50 godina stvaralaštva. Izuzetan tajming za napad iskrenosti! Znam i jednog što je na lekarskom za vozačku u naletu iskrenosti rekao da tu i tamo voli da započne dan čašicom vinjaka...

I dobro, gde je onda greh u preteranom? U jedno dvestotinak oporih stranica lišenih svega ovoga. Tačnije u onim momentima kada se Kostić suhoglavljuje u racionalnost, u nezabavnog lingvo-stilističkog dahiju rešenog da po svaku cenu razodene a da (se) ne razonodi. Da se razvodni na greškama i greščicama. Jer, u negativnoj kritici gde nije sve u zgodicima, nego je, brat bratu, sočan promašaj i te kakva blagodet, to je možda i najpogubnije.
 
Pa ipak ovo je nasušna knjiga koja ovdašnjima (ne) ukazuje da u književnosti nema zaštićenih vrsta, kao i na (svakidašnju) skrajnutost ovakvog tipa kritike. Jer kako već niko drugi nije imao nameru da je objavi - u politici nezameranja, dežurnih kadionica i(li) zbog sujete sopstvenih previda i aljkavosti, tako je i "Knjiga o Zmaju" morala prvobitno biti Kostićev samizdat, uprkos tome što je onaj koji je piše odavno etabliran. Otud nadalje ne čudi njena bezmalo 80-godišnja prećutkivanost, čak i unutar Kostićev opusa.

Sva je sreća što to ne znači i da blagovremeno nije bila čitana. Mislim tu na onog kritičara-pronicljivca koji smatraše da je Branka upropastio Vuk, pa ga stoga u omažu, sve po uzoru na dvojačicu slavuj vs. zmaj, i polažaše međ orla i vuka ili, pak, na drugog jednog čitaoca koji docnije crtaše [Zaista, zaista carujem nad imperfektom!] brkove preko Popovićeve "Antologije", jer kada mu se osladi, to s primerenom parodijskom benignošću čini i Kostić. Primerice:

Ala j' bled
Ovaj svet, -
Slabo žito,
silna snet; -
Ovde selo,
Onde grad,
Gde je čovek
Svud je smrad;
- - - -
- - - -
- - - -
- - - -
Gavran grakće
Ne znam di, -
Vrag se smeje
Hi-hi-hi!

P.S. Fun iz fan pita:
"Još sreća što nam pesnik nije izneo krajni posledak ricinusa."

"Jedan se moj vršnjak - čini mi se 'Dušica' - u zanosu tadašnje srbomanije i avtoidolatrije obesmrtio čak i uzvikom: 'Srbin je bog!'"