Р.Чойномын нууц захидлууд

by Р. Чойном

Яруу найрагч Р.Чойномын нууц захидлуудыг хүлээн авагч, уран бүтээлийн шавь, амьдралын хуурай дүү Равжайн Чулуунбазарын тухай тайлбар хийх нь зүйтэй болов уу. Тэрээр Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын харъяат, 1945 онд төрсөн. 1954 оноос бага, дунд сургуулийг, 1969 онд Монгол улсын их сургуулийн хэл уран зохиолын ангийг төгсгөн суралцжээ. Одоо Дорноговь аймгийн Зүүнбаянгийн 10 жилийн сургуульд багшилж, аж төрж байна. Гэвч үе үехэн
... Гаргууд эрдэмтэн зохиолч орчуулагч
Гаадамба багшаар ном их заалгасан ч
Гавьтай юм суралгүй хөдөө томилогдож
Гарын шавь болж чадаагүйдээ гасалдаг… нэгэн.
Ийнхүү алсын говьд гандаж гундаж яваа мэт харагдавч, авъяас билиг нь гал мэт бадарч, бичиг номын хуудаснаас бийр янтай салгаагүй, даруухан амьдравч яруухан сэтгэж яваа, хэл шинжлэлийн ухааны магистр зэрэгтэй жирийн сэхээтний нэг. Хэрэв түүний номын өргөөнд орвол өрнө дорнын цонхоор дэлхийн соёл утга зохиолын сан хөмрөг өнгийх адил.
Р.Чулуунбазар "Сулинхээр" шүлгийн номоороо хэдийнээ уншигчдын танил болж, одоо "Соёолон шүлгийн тоос" гэх хулангийн салхитай шүлгийн номоо уншигчдын гар дээр тавих гэж бэлтгэж байна.
…Зүүнбаянгийн сургуульд 35 жил багшилж,
Зүггүй шүлэг хэлхэн 45 жил багцалж… суугаа Р.Чулуунбазар, хөдөөгийн уудамд соёлыг түгээж, хөлгөн судрын ард Ринчиний Чойномд тавилан цэц хаялцаж явсан яруу найрагч. Тэрээр багшийнхаа захидлуудыг өнөө хүртэл нандигнан хадгалж явсан нь, одоо "Р.Чойномын нууц захидлууд" хэмээх ном болон уншигч таны гар дээр очиж байгаа нь энэ.
Цаг нийгмийн араншингийн мөрдлөг тандлагаас эдгээр захидлыг өнөө хүртэл авч үлдэж чадсан нь тангараг тавьсан жинхэнэ номын барилдлагат шавь хүний эрхэм дээд чанар мөн. Эндээс, Зүүн-Баяны гэх нэрийн хуудастай Р.Чулуунбазар гэгч чухам хэн бэ гэдгийг уншигч та төвөггүй ойлгож болно.
Энэ захидлууд бол эгэл жирийн мөртлөө Р.Чойномын нийтэд чөлөөтэй хуучилж амжаагүй тайтгарал бухимдал, хүсэл мөрөөдөл, айдас хургасан сэтгэлийг үг, хориотой бүсэд буцалж байсан амьдралын халуун дуртгал юм.

"Нууц захидал" гэвч, Р.Чойномд нуух гэм зэм байгаагүй, харин ч хамгийн ил тод яруу найрагч байсанд оршино.
Төрд ноцтой тэрсэлсэн нь үнэн бол, хожим нь хэрэг цагаатгагдах, юун төрийн шагнал нэхэн олгох манатай байхсан. Зовлонг, зовлон үзсэн хүн л ойлгодог байх. Энэ номыг бэлтгэхэд яруу найрагч Р.Чулуунбазар, ардын уран зохиолч Т.Галсан нар сэтгэл харамгүй гүн туслалцаа үзүүлсэнд талархлаа дэвшүүлье.

Paperback

About the author

Чойном Хэнтий аймгийн Дархан сумын нутаг Бор ухаа гэдэг газар 1936 оны 2-р сарын 10-ны өдөр эцэг Рэнчиний 31-ний, эх Рэгзэнгийн 26-ны жил дээр төржээ. Эцэг эхээсээ тэрбээр Чойномусурияа нэрийг өргөмжлөн авсан хэдийч хожим 1951 онд товчлон Чойном гэж хэлж бичих болсноор олны дунд Чойном нэрээрээ алдаршсан болно.

Р.Чойном бага сургуулийн 4-р ангийг онц дүнтэй төгссөн боловч дунд сургуулийн 6-р ангид суралцаж байгаад өвчний улмаас цаашид суралцаж чадаагүй байна. Түүний олж авсан боловсрол мэдлэгийн түвшин энэ ажгуу.Гэвч тэрээр өөрийн хичээл зүтгэл, авъяас билгийнхээ хүч чадлаар зохих хэмжээний боловсрол мэдлэг эзэмшиж, орос, казак, монголоор бичсэн ямар ч ном зохиолыг уншиж судалж, казак монгол бичгээр шүлэг туурвилаа бичдэг, зураг зурж, баримал сийлбэр бүтээдэг, хөгжмийг нотоор тоглож, түүнийг сурах зөвлөмж бичиж, зарим шүлэг зохиолд ая зохиож явсан нэгэн бээр билээ.

Түүний яруу найраг, үргэлжилсэн үгийн зохиолууд өнөөгийн утга зохиолд эзлэх байр суурийн хувьд асуудал дагуулдаг. Ултай судалгаа ч маш их дутагддаг. Харин түүний захидлуудын үнэ цэнэ бол зүйрлэшгүй.