Le Labyrinthe du monde

Le Labyrinthe du Monde #1-3

by Marguerite Yourcenar, Dominique Aury (Preface)

Singulière entreprise en vérité que celle de ce Labyrinthe du Monde, écrit de 1972 à la mort de son auteur le 17 décembre 1987, où Mademoiselle de Crayencour n'est pas encore anagrammée en Yourcenar. Elle y évoque en Pythie sagace et sereine ses aïeux à partir de traces mémorielles, lettres, souvenirs pieux, journaux intimes, photographies ; mais quel fil d'Ariane a-t-elle caché dans la trame de ces récits intimes à l'instar de Henry James qu'elle traduisit ? Elle l'avoue peut-être ici : «Le tracé d'une vie humaine est aussi complexe que l'image d'une galaxie.» Aussi rappelle-t-elle d'entre les morts sa lignée, s'interrogeant elle-même : «Quel était votre visage avant que votre père et votre mère se fussent rencontrés ?» Projet d'invocation ultime car «il ne faut pas s'encombrer trop tôt des fantômes de la famille» ; projet sûrement voué à l'inachèvement que cette recherche des vies perdues qui fondent obscurément un être humain. Ici, peu à peu, se dessine le visage énigmatique et pourtant sans secrets d'une enfant, d'une jeune fille plus vraie peut-être que «les factices jeunes filles de Proust», que ne légitime ni le sang ni ces gens disparus, mais, sans doute, cet «élément inanalysable» que Yourcenar choisit de nommer l'âme.

Genres: Biography

918 pages, Paperback

First published August 1, 1990

About the author

Marguerite Yourcenar, original name Marguerite de Crayencour, was a french novelist, essayist, poet and short-story writer who became the first woman to be elected to the Académie Française (French Academy), an exclusive literary institution with a membership limited to 40.
She became a naturalized U.S. citizen in 1947. The name “Yourcenar” is an imperfect anagram of her original name, “Crayencour.”

Yourcenar’s literary works are notable for their rigorously classical style, their erudition, and their psychological subtlety. In her most important books she re-creates past eras and personages, meditating thereby on human destiny, morality, and power. Her masterpiece is Mémoires d'Hadrien, a historical novel constituting the fictionalized memoirs of that 2nd-century Roman emperor. Her works were translated by the American Grace Frick, Yourcenar’s secretary and life companion.
Yourcenar was also a literary critic and translator.

Reviews

[Ana Flores · Rating 4 out of 5]

«En el transcurso de la vida, durante la cual traté a menudo de esclarecer ciertos hechos pequeños o grandes de la historia, he ido adquiriendo la firme convicción de que todo cuanto se dice y se escribe sobre los acontecimientos del pasado es falso en parte, incompleto siempre y a menudo amañado...»

No creo que sea tanto la necesidad de conocer los pormenores de la vida de un gran escritor, narrados de primera mano, lo que más me llama la atención de su autobiografía, o memorias, o reflexiones de vida, aunque algo haya de eso, claro; sobre todo cuando se trata de una vida que parece de novela, o quizá la supera, como la del desgarrado Fiódor Dostoyevski (que no escribió ningunas memorias, por cierto) siempre es interesante enterarte de aspectos más privados a los que se adivinan, o entrevén, o acaso sólo nos imaginamos a través de los libros de ficción de una persona que has aprendido a admirar y hasta querer, por más que semejante relación sea unidireccional y no pocas veces con personas ya muertas. Debe ser instintivo ese querer conocer más de una persona con la que te has identificado tan profundamente, o gracias a la cual has podido comprender tantas cosas, ideas y sentimientos que antes de adentrarte en sus libros apenas discernías o de plano desconocías.

Por principio, tales libros podrían parecer a algunos más bien vanos, egocéntricos, puede que hasta petulantes por parte de un sujeto que, tan sólo porque ha escrito un par de buenos libros, se cree que a alguien puede interesarle lo que ha sido su vida particular, las más de las veces tan ordinaria como la de cualquiera. Sin embargo, un juicio como éste, que ingenuamente asume que lo único interesante en una buena novela es su trama, o la curiosa anécdota que ésta cuenta, no considera lo que, más allá de una interesante fábula, constituye el corazón de la Literatura, aquello que sutilmente la separa de lo que bien podríamos llamar libros de simple entretenimiento o anecdóticos, y que es la manera misma de narrar esa historia, el arte que implica saber armarla con los elementos precisos, la profunda reflexión que sabe iluminar lo sutil, explorar las sombras, adentrarse en lo más profundo de los seres bajo la máscara de su piel para mostrárnoslos tal como son, o como fueron, convirtiendo lo que al principio eran apenas un montón de anécdotas o datos dispersos, acaso curiosos y puede que hasta edificantes, en gran literatura.

Los tres volúmenes que constituyen El laberinto del mundo, publicados originalmente por separado conforme las autora los fue escribiendo (el último de manera póstuma), más que contar la vida misma de Marguerite Yourcenar, reconstruyen más bien la vida de sus antepasados, su padre y madre sobre todo, pero partiendo desde un pasado remoto hundido en el Medioevo que de alguna u otra forma une por medio de una intricada telaraña las vidas de todas estas gentes que existieron antes que ella, que llevaron sus apellidos y de alguna u otra forma contribuyeron a formarla, al igual que formaron parte de la historia de aquella región entre las actuales Bélgica, Francia y Holanda, donde transcurrió su infancia.

Centrándose, como no podría sorprender, en aquellos pocos seres de entre toda esa mareante genealogía que por sus cualidades artísticas o simple sensibilidad manifiesta con los que más podría identificarse, Yourcenar se da a la tarea de narrarnos sus (grandes o pequeñas) hazañas, dilucidar sus sueños, descubrir sus ambiciones, revelar sus bajezas, hallar sus virtudes y exponerlos en la medida de lo posible tal como los seres humanos de carne y hueso que debieron ser, situados y también restringidos por las circunstancias y distintas épocas en las que le tocó vivir.

La rama materna y lo (más bien) poco que alguna vez llegó a saber de su madre, muerta apenas unos días luego de darle luz a ella, se narran en la primera parte (Recordatorios), abundante más que las otras dos en genealogías y parientes remotos, casi legendarios, lo que en sí mismo nos va dando una idea de lo realmente poco que esta mujer que le dio la vida llegó a significar en su vida, casi nada, o incluso en la vida de su padre, quien se convierte en los dos volúmenes siguientes (Archivos del Norte y ¿Qué? La eternidad) en el principal protagonista del relato, el héroe por así decirlo, sobre quien revolotean toda una serie de personajes secundarios a los que este complicado e indolente hombre medio amó, medio desdeñó y casi siempre ignoró, aquejado desde siempre de un sentimiento de otredad y hasta de no pertenencia al mundo.

Además del villano del cuento, la perversa Noémi, su abuela paterna, por el relato de la autora desfilan una buena cantidad de personajes peculiares (Octave Pirmez y el desbocado Rémo, la hermosa madame Van T. y monsieur de Reval, la indescifrable Maude, el bondadoso Michel-Charles), que muy poco o casi nada tuvieron que ver con ella en particular, y cuya peculiaridad seguramente se deriva casi en exclusiva del enorme talento con que la Yourcenar ha sabido reconstruirlos o desenterrarlos de su memoria, seres humanos como tantos otros a pesar de todo, pero que por lo mismo, a través del tamiz de la gran escritora, adquieren a veces alturas monumentales y rebosan vida.

«La vida pasada es una hoja seca, resquebrajada, sin savia ni clorofila, acribillada de agujeros, arañada con desgarraduras, que si ponemos a contraluz ofrece todo lo más la red esquelética de su delgadas y quebradizas nerviaciones. Son necesarios ciertos esfuerzos para devolverle su aspecto carnoso y verde de hoja fresca, para restituir a los acontecimientos o a los incidentes esa plenitud que colma a quienes los viven o les impide imaginar otra cosa.»

Hasta bien avanzada la última parte del tercer volumen, Yourcenar misma se describe apenas como un personaje más, de relevancia ni siquiera secundaria sino apenas testimonial, quizá porque esperara centrarse en ella y sus experiencias particulares en un posible cuarto volumen, que ya no llegó a escribir. Eso la distingue de otros libros de memorias de grandes escritores que me han gustado, como la Infancia y Juventud de Coetzee, Informe al Greco de Kazantzakis y Una historia de amor y oscuridad, de Amos Oz, que hablan sobre y alrededor de ellos mismos, abriéndonos un tanto más la ventana a su propio interior.

No es que por ello las memorias de la Yourcenar desmerezcan algo, pues al igual que sus grandes novelas están escritas con ese estilo tan dulce, fluido y lúcido, que nos mece entre las palabras y sabe tan bien en qué momento y de qué forma sorprendernos, haciendo nuestras y para siempre unas reflexiones propias de alguien que ha vivido y pensado mucho a lo largo de toda una vida; a final de cuentas, el ser que fue Marguerite Yourcenar se revela en sus mismas palabras, en la forma en que veía el mundo y nos lo cuenta, en sus apreciaciones, particulares puntos de vista sobre esto y aquello, afectos, reproches (explícitos o velados) y en su mirada siempre crítica, penetrante, desveladora, independientemente de que el relato de sus particulares experiencias de vida quedaran en el aire.

No hubo tiempo.

[Bismarck Izquierdo · Rating 5 out of 5]

Narrar la existencia de una sola vida es una tarea que nunca termina por convencer a quienes imaginan las sucesiones indefinidas de memorias a manera de sentencias. Margarita Yourcenar “logra” con este laberinto reconstruir varias vidas olvidadas unidas por el inerme hilo de su propio devenir.
El recorrido que se cumple tras leer estas 800 páginas deja al lector confrontando la extrañeza de lo efímero; deja al lector preguntándose si sigue en al misma senda o si acaso es digno de compartir el mismo tiempo y la misma historia de la autora.
Abandonando cualquier barroquismo, la autobiografía Yourcenariana no tiene símiles y es indudablemente una de las piedras angulares de la cultura contemporánea occidental.
“La noche de los tiempos” es un pasaje que cambia la vida aquel que participe del mapa dibujado por Margarita Yourcenar; aquel que pueda sentir y encontrarse en esta cartografía compartirá la dicha secreta de la contemplación apasionada.
Este libro es una obra inigualable y vale mucho la pena ser leída.

[Neva · Rating 3 out of 5]

Из архивите - рецензия за в. "Гласове".

Автобиография без главен герой
"Лабиринтът на света. Благочестиви спомени", Маргьорит Юрсенар, прев. Юлиан Жилиев, 2006 г.

"Нерядко си мисля, че със закъснение и по своему станах монахиня и желанието на госпожа Дьо К. се изпълни по начин, който тя навярно нито би одобрила, нито би разбрала..." Говори Маргьорит Антоанет Жан Мари Гислен дьо Креянкур, а господин и госпожа Дьо К. са нейните родители. Книгата започва с раждането на бъдещата писателка в Брюксел на 8 юни 1903 г. в семейството на Мишел и Фернанд, обричането й на седем години син цвят в чест на Светата Дева, смъртта на майката десет дни по-късно и други дреболии от първите дни. Казвам "дреболии" не напразно, а защото авторката въвежда събитията хладно, почти асептично, превърнала себе си в контекст, а контекста си в – обект на изследване. И се разпилява в нечакани разсъждения там, където никой не би очаквал вникване, и си въобразява сюжети там, където уж няма място емоцията: кой е бродирал пелените, в които е повито детето; откъде идва кичозното разпятие от слонова кост над люлката му; чии нозе – на императори, авантюристи, войници – са кръстосвали земите от детството му. Маргьорит Юрсенар, първата жена във френската Академия.

"Нежничка, блуждаеща душице,/ спътница и гостенка на мойто тяло,/ тръгваш днеска към селения/ сурови, бледи, голи / и не ще лудуваш както нявга" – с тези стихчета започва едно от най-прославените произведения на Юрсенар, "Мемоарите на Адриан". Нейните собствени мемоари, публикувани през 70-те начеват с дзен коан: "Какво беше лицето ви преди баща ви и майка ви да се срещнат?" Фокусът, в който поставя нещата след това, е необичаен. Способна да се пали многословно по революционния ангел-унищожител Сен Жюст, себе си потулва в недомлъвки (споменава нещо за "доста стеснителното момиченце", което била едва на 147-а страница, връща се към своята личност на 251-а: "Към двадесетата си година вярвах, че гръцкият отговор на човешките въпроси е най-добрият, ако не и единственият..."). Тършува заинтригувано из спалнята на заможните фамилии от ХІХ век ("пещера на мистериите"), обявява Зенон за свой брат, тъгува по прединдустриалната ера ("Преди петдесет или само преди тридесет години преходът от несигурно съществувание на полски животни към съществуванието на насекоми, щъкащи нагоре-надолу из своя термитник, изглеждаше на всички безспорен прогрес. Днес започваме да мислим другояче..."). Загърбва съвремието, разнищва гоблена на миналото, издърпва от него само червените нишки, които я касаят, и ги навързва, както й е угодно. Главни герои са й неколцина отдавна починали родственици, даже по-скоро техните житейски (сюжетни) линии, не те самите. Тя има общо само доколкото човек е онова, което го вълнува, все едно дали го трови или му доставя удоволствие. "Отминалият живот е изсъхнало листо, напукано, без мъзга, нито хлорофил, осеяно с дупчици, набраздено от прокъсвания, което, поставено срещу светлината, предлага всичко на всичко скелетовидната мрежа на тънките си чупливи жилки", казва. "Човек се чувства добре само другаде" обичал да повтаря баща й; тя сякаш се чувства добре само в историята.

Плюс на българското издание е задълбочаването. Повечето западни издателства избягват маниакално отвличането от основния текст с бележки под линия – до степен да изрязват части от текста, ако те изискват обяснения. Такова ангросистко отношение не винаги е справедливо и, за щастие, в "Лабиринтът" е възприет обратният, "възрожденският" подход на анотации, които допълват и осветляват.

Минус е прокрадващата се небрежност към българския език. Най-сложно е положението с наклоненията: на български разликата между изявително и преизказно е чувствителна и не съществува в този си вид на френски. Маргьорит не знае от първа ръка събитията отпреди появата си на бял свят; книгата й е изцяло възстановка по догадки ("с помощта на непълни семейни спомени рисувам баба си Матилд и дядо ми Артюр"; правуйчовците Октав и Ремо – по техните произведения, писма и бележници; майката Фернанд – по "архиви и предания"), факти от европейската история отпреди векове изобилстват през страница. "Съжаляваха", "измираха" и "бяха изковани" вместо "съжалявали", "измирали" и "били изковани" са не само граматически, но и стилистически неуместни и на места преводът просто измъчва оригинала...

Не толкова обстоятелствена, колкото дневниците Самюъл Пийпс, и не толкова колоритна колкото "Легенда за Сан Микеле" на Аксел Мунте, "Лабиринтът" на Маргьорит Юрсенар все пак е семейна биография от породата на техните дневници. Своенравна, умозрителна, частна. "Една множествена, изменчива и уклончива истина, понякога тъжна, но към която не се приближаваш, без да изпиташ към слабите човешки създания често пъти симпатия и винаги жалост."

[Maia Losch · Rating 5 out of 5]

Genial.

[Juan Manuel Wills · Rating 5 out of 5]

Marguerite Yourcenar, “El laberinto del mundo”

Una estupenda autobiografía de una de las escritoras francesas mas importantes del siglo XX.
En su propio estilo, muy original y sorprendente, Marguerite Yourcenar comparte sus impresiones sobre su familia desde la época de la revolución francesa.

Se basa, según lo confirma, en historias que recuerda de sus ancestros, en anotaciones y escritos que conoció durante su investigación, en los estudios que hizo de los antiguos griegos y romanos. Se toma también la libertad de imaginar muchos detalles en la evolución de sus historias —y así lo advierte al lector— informando que son suposiciones personales teniendo en cuenta el momento histórico.

Es un recorrido muy completo de su pensamiento, experiencias, y vivencias así como la percepción del ambiente político, religioso, hipócrita de la sociedad en que vivieron sus antepasados. Recuentos que aprovecha para asociar los desastres por venir en el mundo a la altura de su edad madura como consecuencia de los comportamientos de esos tiempos. Un estilo original, erudito, entretenido y que deja mucho espacio para pensar críticamente. Expone opiniones sobre la religión, el feudalismo, la guerra, el descuido por la naturaleza. Lo hace especialmente con la hipocresía de la sociedad—que muestra una cara puritana y cristiana hacia afuera pero que no es consistente con los comportamientos reales—. Nos describe también con excelso lenguaje, la moda, las costumbres, las diferencias de clase, las comidas. Un gran tratado de sabiduría del cual se puede aprender demasiado.

Proviene de una familia aristocrática, con títulos nobiliarios conseguidos por dinero y no por tradición, según lo cuenta. Comenta en las historias, de una manera muy original, los comportamientos de los diversos personajes y en paralelo narra magistralmente la ciudad o poblado dónde viven, sus alrededores y la naturaleza, sus pasiones y sentimientos.

Es un texto completo sobre el ser humano. Conmueve y enseña con la vasta cultura que posee y que referencia innumerables momentos del pensamiento humano.
Bien vale la pena.

[Roy R. Ornelas · Rating 5 out of 5]

En El laberinto del tiempo, Marguerite Yourcenar hace algo más que desplegar su innegable talento para escribir su prosa ligera y hermosa, inteligente y precisa, erudita y amable; en esta trilogía, la autora trata de repensar el pasado, de volverlo posible de la única manera verdadera y tangible: imaginándolo, rehaciendo con su potencia creadora, toda una época específica. Dista esta autobiografía de cualquier otra al uso, en primera porque no es una autobiografía en sí de la autora, sino de sus antepasados, haciendo con esto un ejercicio pleno y consciente de lo que ha tenido que pasar para que ella existiera, y en segundo lugar porque no se limita a enumerar hechos con la frialdad de un documento histórico. Yourcenar recrea la vida de sus antepasados con pasión absoluta y con ternura por ellos, y más allá de ser una biografía de los mismos, el ejercicio de vuelve una palpitante reconstrucción de un tiempo que ella no vivió.
El primer tomo, Recordatorios, se enfoca en su familia materna. Prodigioso es el relato de su nacimiento. Intenso e interesante el relato de sus tíos abuelos literatos, en quienes perfila su destino. Y la parte dedicada a su madre, tierna y respetuosa de la memoria de una mujer que no conoció pero por la que existió.
El segundo tomo, Archivos del Norte, se dedica a su familia paterna. El inicio del libro es por demás portentoso y absoluto. Sin embargo, el relato pormenorizado de su abuelo y de su padre me parecieron menos estimulantes quizá porque es de las personas de las cuales más datos tuvo la autora y menos oportunidad de imaginar.
El último tomo, incompleto, llamado ¿Qué? La eternidad, continúa el ejercicio vigorizante de imaginar la vida de su padre una vez hubo nacido la autora, y me parece el más rico en este esfuerzo tremendo de rehacer el pasado.
Sin duda alguna, un edificio literario. Puede ser una novela, puede ser un documento histórico, puede ser un ensayo, pero me gusta pensar que Marguerite Yourcenar lo perfiló como un intento de rescatar el pasado de la mejor manera posible, la cual es, como ya dije, reimaginándolo, y el resultado es magistral porque el talento de la autora es inigualable.

[Veerlibros Jeaque Vargas R. · Rating 4 out of 5]

¿Quién necesita de la ficción cuando la realidad misma es increíble?

Remontarse hasta siglos atrás para encontrar unos antepasados de los que queda solo algún registro, es una labor titánica, y Yourcenar lo logra -no para ella vanagloriarse de sus raíces aristocráticas o plebeyas- si no para hacernos parte de su historia, de la Historia. Adentrarse en la genealogía de sus dos familias es regalarnos parte de la vida y las costumbres de la época en la antigua Europa, esa antes de la Gran Guerra. Sin diferir mucho de lo que somos ahora, salvo por los usos y accesorios, los seres humanos seguimos siendo -en esencia- los mismos, seres que amamos, odiamos, codiciamos, engañamos... Seres que buscamos vivir y, a veces, sobrevivir con todos nuestros pesos encima. Leer a Marguerite es leernos.

Su prosa hermosa, cargada de sensibilidad y fuerza, permite una lectura enriquecedora que no deja indiferente a ningún lector.

“(...) las puertas de la vida y de la muerte son opacas y se cierran pronto y bien para siempre.”

“Als ik kan (Van Eyck) “si puedo””
“La intensidad es la que nos da la medición de un recuerdo.”

“Ocurre con los grandes clásicos lo mismo que con determinados alimentos particularmente nutritivos, que no se pueden digerir si no se mezclan con otras sustancias más fácilmente asimilables que los diluyen y edulcoran.”

“Pensar que uno mismo es un amasijo de virtudes y de vicios, tan estrechamente unidos unos a otros por una ley secreta que las virtudes tienden a degenerar en vicios y los vicios se transforman en virtudes.”

La barbarie no ha muerto: tan solo dormita mientras le llega la hora de despertar.”

El peor efecto de toda enfermedad es la pérdida gradual de la libertad.”

“La historia siempre se escribe a partir del presente.”

[Maria Azpiroz · Rating 3 out of 5]

Por cómo está escrito degerían ser cinco estrellas porque Marguerite escribe fenomenal, creo que es una de las más grandes escritoras en lengua francesa. Además, la autobiografía tiene pasajes memorables y de una profundidad reflexiva inmensa, por ejemplo, su visión del instinto maternal, de la ausencia de una madre, de la maldad o la envidia, nuestra relación con los muertos a medida que pasa el tiempo. El problema es que es excesivamente detallada y te desconecta, te encuentras durante un capítulo entero revisando historia del siglo XVIII. Para cuando vuelve a la historia, la emoción se enfrió. Una pena.

[Claire B. · Rating 2 out of 5]

Très déçue par ce livre de M. Yourcenar... Cette tentative de reconstitution minutieuse de l'histoire de sa famille m'a juste barbée au bout d'un moment; je me suis surprise à sauter des pages. C'est bien écrit, mais c'est froid, sans âme et les personnages me laissent indifférente. Un peu dommage.