Ślachta. Historie z podlasko-mazowieckiego pogranicza

by Maciej Falkowski

Nie byli ani chłopami pańszczyźnianymi, ani panami – przez wieki żyli i pracowali na swoim, mimo zmieniającej się władzy. To właśnie drobna szlachta zamieszkująca pogranicze Mazowsza i Podlasia. Maciej Falkowski pozwala nam zajrzeć do ich świata, a tym samym – spojrzeć na historię dziewiątnasto- i dwudziestowiecznej Polski z innej perspektywy.

Gdy jako dziecko słuchałem opowieści babci, miałem wrażenie, że oglądam film. Widziałem "Ruskiego", który w 1940 lub 1941 roku, grając na bałałajce, płoszył konie nad rzeczką Brok, i piękną lalkę, którą pewna Żydówka podarowała mojej prababci w zamian za przeprowadzenie przez granicę. Słyszałem świst kul, od których kilka lat później zapaliła się cała wieś, i jęki rannych żołnierzy w prowizorycznym szpitalu polowym urządzonym jesienią 1939 roku miejscowym kościele.

Dopiero z biegiem lat te rozsypane obrazy zaczęły układać mi się w spójną całość – zapis historii trzech pokoleń prostych ludzi, żyjących w pierwszej połowie XX wieku na pograniczu Mazowsza i Podlasia. A potem pojawiła się świadomość, że tamte opowieści były osadzone nie tylko w kontekście historycznym, ale też lokalnym i że warto ten kontekst zrozumieć, opisać i pokazać innym.

Regionu, który opisuję, posiłkując się historią rodzinną, nie ma na żadnej mapie. Istnieje w tożsamości i mentalności ludzi mieszkających w okolicach Zambrowa, Wysokiego Mazowieckiego i Łomży. Tam, gdzie Mazowsze miesza się z Podlasiem. O jego specyfice w znacznym stopniu zadecydowała jedna warstwa społeczna – drobna szlachta, w tutejszej gwarze "ślachta", od wieków gospodarująca tu na swoim, fanatycznie przywiązana do własnej ziemi i Kościoła katolickiego, zamknięta w sobie i nieufna wobec świata zewnętrznego. To właśnie o niej i jej potomkach opowiada ta książka. — Autor

Genres: Nonfiction

264 pages, Paperback

First published April 17, 2024

Reviews

[Jędrek Persidok · Rating 3 out of 5]

Pomysł na książkę jest świetny - reportaż o terenach, które mało kto uważa za ciekawe. Książka nie jest zła, ale jakoś nie mogłem się w nią wciągnąć. Męczyło mnie ciągłe nawiązywanie do dziejów rodziny autora - szybko się pogubiłem w tych wszystkich prababciach, pradziadkach, itd. Zabrakło mi też „plastyczności”, większego skupienia na miejscach, krajobrazie. Nie lubię, jak reportaż jest przesadnie rozpoetyzowany, ale tutaj miałem wrażenie, że jest aż nazbyt suchy. Choć może w ten sposób oddaje właśnie specyfikę tej ziemi.

[Pyotr Malishevskiy · Rating 5 out of 5]

Lektura obowiązkowa dla wszystkich którzy mają przodków w tym regionie

[Kultura przy herbacie · Rating 3 out of 5]

Jak dobrze znamy swoje korzenie? Czy nasza mała ojczyzna i pochodzenie przodków wpływa na to, jak postrzegamy świat? Do takich refleksji skłania Maciej Falkowski, który w swoim reportażu Ślachta. Historie z podlasko-mazowieckiego pogranicza zabiera czytelnika w podróż po tajemniczym regionie.
Tytułowy przełom Mazowsza i Podlasia obejmuje okolice takich miast jak Zambrów, Łomża, Ostrów Mazowiecka. Monotonny krajobraz, brak popularnych atrakcji sprawia, że wymienione ośrodki nie budzą większych skojarzeń. Przodkowie autora, dawni mieszkańcy tych okolic, ożywają na tle statystyk i pieczołowicie budowanego tła historycznego. Opis doświadczeń zbiorowych, takich jak kolektywizacja, emigracja do USA, czy zmiany społeczne, przedstawiony jest w tej książce zarówno ogólnikowo, jak i na przykładzie konkretnej osoby. Postać ta składana jest z rodzinnych opowieści, a jej losy potwierdzane są przez autora w księgach parafialnych, archiwach oraz w trakcie licznych rozmów z miejscowymi księżmi, historykami, a nawet politykami.


Jestem pod wrażeniem, jak zgrabnie liczby i traktaty historyczne oraz socjologiczne splecione są z anegdotami rodzinnymi. Ślachta to gawęda o przeszłości wzbogacona o tło, dzięki któremu czytelnik może nakreślić sobie obraz rzeczywistości, w której żyli babcia czy pradziadek. Ta umiejętność sprawia, że opowieść ożywa. Zainteresowało mnie również, jak pochodzenie społeczne (zubożała szlachta, chłopi itd.) wpływa na dzisiejszą mentalność i poglądy, a nawet… wyniki wyborów.

Myślę, że lektura trafi w gusta miłośnikom opowiadanych przez dziadków historii o kolejnych członkach rodziny oraz osobom zainteresowanym szukaniem własnych korzeni. Droga Macieja Falkowskiego do odkrycia historii przodków będzie dla nich inspiracją. Falkowski mistrzowsko łączy wątki historyczne z osobistymi historiami, tworząc obraz, który jest zarówno pouczający, jak i głęboko poruszający. Dla każdego, kto pragnie lepiej zrozumieć swoje dziedzictwo i wpływ przeszłości na teraźniejszość, Ślachta stanowi lekturę obowiązkową.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Czarne.

[podrozdzial · Rating 2 out of 5]

próba opowiedzenia o regionie mazursko-podlaskiego pogranicza jako kryjącego w sobie fascynujące etnologicznie dobro w „ślachcie” niestety się nie udaje. to gawędziarsko podjęte wyzwanie sportretowania pozornie jednolitej społeczności posiadającej głęboki rys historyczny i dziedzictwo szlacheckie dość szybko zmienia się w arenę dla osobistych popisów autora i chwały dla jego przodków. choć całość od początku zapowiada się subiektywnie, po drodze skręca w niebezpieczne dla rozważań tożsamościowych rejony wyższości, powierzchowności i ciasnych przekonań. większość wniosków około-tożsamościowych zdaje się być wysnuta wyłącznie na podstawie przykładów anegdotycznych, pochodzących z historii rodziny autora. narracji nie można odmówić dobrze przygotowanego zaplecza historycznego, ale mimo to łatwo odnieść wrażenie, że źródeł nie wyczerpano w całości ich potencjału, a opowieść o lokalnej tożsamości szlacheckiej jest spłaszczona.

jednak to, co stanowi najmocniejszy punkt tej pozycji to omówienie społeczności żydowskiej, która na przestrzeni lat współtworzyła lokalny ekosystem. na jej przykładzie bowiem mieszkańcy pogranicza mieli okazję po raz pierwszy zacząć pochylać się nad swoją tożsamością, zastanowić nad figurą przynależności i samostanowienia. to wówczas okazuje się, że wspólnota jest znacznie głębiej między sobą skonfliktowana niż początkowo można sądzić. analiza dramatu polsko-żydowskiego współdziedziczenia traumy czy śladów, jakie na tych terenach pozostawiły ruchy emigracyjne i przesiedleńcze to wątki warte uwagi, natomiast wciąż zbyt odbiegające od tego, co pierwotnie miało być tematem refleksji.

[CzasoStrefa · Rating 3 out of 5]

Jak dobrze znamy swoje korzenie? Czy nasza mała ojczyzna i pochodzenie przodków wpływa na to, jak postrzegamy świat? Do takich refleksji skłania Maciej Falkowski, który w swoim reportażu Ślachta. Historie z podlasko-mazowieckiego pogranicza zabiera czytelnika w podróż po tajemniczym regionie.
Tytułowy przełom Mazowsza i Podlasia obejmuje okolice takich miast jak Zambrów, Łomża, Ostrów Mazowiecka. Monotonny krajobraz, brak popularnych atrakcji sprawia, że wymienione ośrodki nie budzą większych skojarzeń. Przodkowie autora, dawni mieszkańcy tych okolic, ożywają na tle statystyk i pieczołowicie budowanego tła historycznego. Opis doświadczeń zbiorowych, takich jak kolektywizacja, emigracja do USA, czy zmiany społeczne, przedstawiony jest w tej książce zarówno ogólnikowo, jak i na przykładzie konkretnej osoby. Postać ta składana jest z rodzinnych opowieści, a jej losy potwierdzane są przez autora w księgach parafialnych, archiwach oraz w trakcie licznych rozmów z miejscowymi księżmi, historykami, a nawet politykami.

Jestem pod wrażeniem, jak zgrabnie liczby i traktaty historyczne oraz socjologiczne splecione są z anegdotami rodzinnymi. Ślachta to gawęda o przeszłości wzbogacona o tło, dzięki któremu czytelnik może nakreślić sobie obraz rzeczywistości, w której żyli babcia czy pradziadek. Ta umiejętność sprawia, że opowieść ożywa. Zainteresowało mnie również, jak pochodzenie społeczne (zubożała szlachta, chłopi itd.) wpływa na dzisiejszą mentalność i poglądy, a nawet… wyniki wyborów.

Więcej na CzasoStrefa

[Eryk Leszczyński · Rating 4 out of 5]

Książka interesująca w swym stylu, łączy ona biografię rodzinną z reportażem, perypetie rodziny autora mają ukazywać tradycję i kulturę regionu Mazowsza Północno-Wschodniego (dziś znajdującego się w dużej mierze w województwie Podlaskim).
Dzieło to najbardziej mogę polecić tym, którzy i tak by po nie sięgnęli, czyli osobom, które w tym regionie mają swoje korzenie. Osobiście moja rodzina pochodzi trochę kilometrów dalej od omawianego obszaru, lecz nadal miejscowości, nazwiska i zwyczaje układały mi się w głowie jako raczej znajome, mimo iż niestety nie spędzam tam dużej ilości czasu.
Na co można ponarzekać to czasami dość powierzchowna analiza, jak i częste przewijanie się podobnych kliszy na temat czy to endencji, czy to lokalnych żydów, czy tego lub innego zwyczaju, albowiem autor zdecydował rozsiać te wątki na różne strony, zamiast zbić je w jedną historię. No też chciałbym z całego serca ponarzekać że autor nie dał wystarczająco opisów przyrody, ale niestety, kto był ten wie że ten teren raczej stanowi jedno wielkie pole uprawne, płaskie i tylko lasem przecinane.
Jak mówiłem, polecam każdemu kto czuje przywiązanie do tego pięknego regionu naszego kraju, zaś reszcie polecam tak etnograficznie, by zaciekawić się tym raczej nieciekawym regionem.

[Cierpka_Wiśnia · Rating 4 out of 5]

Urodziłam się w Ostrowi Mazowieckiej, wychowałam na terenie Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego, na styku Puszczy Białej i Zielonej, czyli na Kurpiach (chociaż Wiśniowa Babcia powiedziałaby: Kurpsiach). Książkę, w której autor opisuje dzieje swojej rodziny, przechodzi przez ponad sto lat historii tych terenów, czytałam że wzruszeniem i niebywałą uwagą. Wracałam myślami do tych opowieści, które sama słuchałam, prowokując swoich dziadków do wspomnień. Wzbudziła we mnie również głód podróży nieco bardziej na wschód, zaglądnięcia do tych nieznanych terenów podlaskich i poszukiwanie kolorowych chat i śladów historii. Ja jestem o tyle zaczarowana tą pozycją, ile całkowicie nieobiektywna. Zmuszę do lektury wszystkich w rodzinie!

[Tomasz · Rating 3 out of 5]

Podchodziłem do lektury z ogromną ciekawością, jako że autor opisuje moje rodzinne strony, w których nadal mieszka zdecydowana większość moich krewnych i nie do końca odpowiadało mi, jak zostały rozłożone akcenty książki. Dużo miejsca autor poświęca swoim przodkom i ich osobistym historiom, a mnie to, za całym szacunkiem dla niego, kompletnie nie interesowało. Te bardziej ciekawe tematy, jak np. uwarunkowania historyczne czy relacje ze społecznością żydowską, stanowiącą w wielu okolicznych miejscowościach większość przed wojną są jedyne muśnięte. Ostatecznie jednak trochę meh.

[Reader · Rating 4 out of 5]

Świetna książka dla wszystkich, którzy są z tego regionu, mają stąd bliskich lub po prostu interesują się tymi terenami.
Dużo rozjaśnia czytelnikowi z czego wynikają pewne postawy i zachowania ludzi z tych okolic.
Jak dla mnie jeden minus to to, że autor zbyt dużo opowiada o swojej rodzinie i o ile ten zabieg czasem dobrze obrazuje realia czy zachowania, o tyle czasem jest po prostu wywodem na temat jego przodków.

[KingdaKhar · Rating 4 out of 5]

Lubię takie książki - rodzinne historie na tle wielkich wydarzeń geopolitycznych. Książki te sprawiają, że historia, przemiany geopolityczne, zjawiska społeczne przestają być suchymi faktami i stają się namacalne.
"Ślachta" może nie jest tak bliska mi jak "Kajś", czy tak hipnotyzująca jak "Dom z dwiema wieżami", ale na pewno warta polecenia.

[micusiowo · Rating 3 out of 5]

Interesujące.

[Bartek Zajdel · Rating 4 out of 5]

Bardziej gawęda niż reportaż, przybliżająca rodzinne strony autora. Nie wszystko mi się w tej książce podoba, jest miejscami chaotyczna, ale ma też bardzo przejmujące fragmenty (m. in. losy miejscowych Żydów). 7/10