Is geschiedenis fictie?

by Ilja Leonard Pfeijffer

Homeruslezing 2024

Dit betoog is een aanval op intellectuele gemakzucht en een pleidooi voor de aanname dat alles zin heeft. Is geschiedenis fictie? Ja, als we daarmee bedoelen dat we er niet voor moeten terugschrikken op zoek te gaan naar samenhangende verhalen in de historische werkelijkheid. Met fictie kun je de waarheid dichter benaderen dan met het bestuderen van bronnen. Empathie is cruciaal voor begrip. Dat geldt voor alle terreinen van het leven – en in het bijzonder voor historisch onderzoek.

Ilja Leonard Pfeijffer neemt ons in dit meeslepend en briljante betoog mee van Homerus via Alkibiades naar Star Trek. En weer terug.

Genres: Nonfiction, History, Essays, Literature

40 pages, Hardcover

First published April 4, 2023

About the author

Ilja Leonard Pfeijffer is a poet and writer. Distinguished in nearly every genre imaginable, he is one of the most celebrated authors of the Dutch language and is recognized as one of the most compelling voices in contemporary Dutch literature. He has more than forty titles to his name, including poetry, novels, short stories, plays, essays, scientific studies, columns, translations and anthologies. Exhibiting a powerful style and classical command of form, his work has contributed to literary revival and growing engagement, both of which are explicitly expressed in his work as a columnist and television documentary maker as well.

Reviews

[Noella · Rating 4 out of 5]

"Is geschiedenis fictie? Ja, als we daarmee bedoelen dat we er niet voor moeten terugschrikken op zoek te gaan naar samenhangende verhalen in de historische werkelijkheid. Met fictie kun je de waarheid dichter benaderen dan met het bestuderen van bronnen. Empathie is cruciaal voor begrip. Dat geldt voor alle terreinen van het leven--en in het bijzonder voor historisch onderzoek."
Ik zou het zelf niet beter kunnen zeggen...

[Wout Landuyt · Rating 3 out of 5]

€7,5 is natuurlijk veel te veel geld voor 36 pagina’s maar ik heb het met klutters betaald dus twas gratis.

[Cecilia · Rating 4 out of 5]

Zondagochtend, 8u06. De koffie is al uitgeschonken en de melk bij de cornflakes gegoten, maar ik heb nog geen ochtendlectuur gevonden. Ik heb namelijk gisteren alle interessante artikels uit de weekendkrant al doorgenomen. Ik heb stress, want straks is mijn koffie koud en mijn cornflakes wak. Tot ik een klein boekje op de salontafel zie liggen, met een cover en een titel die me direct aanspreken. I-de-a-le ochtendlectuur, het leek wel alsof het daar speciaal voor mij was klaargelegd. Veertig minuten later is het boekje uitgelezen, de kom met cornflakes op, de tas koffie leeg en ben ik weer 36 bladzijden wijzer over het nut van geschiedenis, fictie, een kritische blik en empathie. Nu is de vraag: moet ik mij wagen aan dat ingewikkelde, bijna 1000 pagina's tellende boek over Alkibiades? Mhmmm, misschien hou ik het voor morgenochtend toch nog maar bij de krant...

[Vera Gysemans · Rating 5 out of 5]

Loepzuiver en tegelijkertijd zwierig schrijven, Pfeijffer kan het.
Zijn betoog is geniaal, briljant en onderhoudend. Voor mij is het puur leesgenot met heel wat monkellachjes.

[Stijn V · Rating 4 out of 5]

Prachtige lezing geheel in pfeifferiaanse stijl, zwierig, spits, rijk. Tegen de achtergrond van zijn boek over Alkibiades gaat de lezing over de kracht van geschiedenis.

[Lotus Arian · Rating 4 out of 5]

Verbazend pakkend boek. Het is een uitgeschreven betoog of toespraak over de rol van verbeelding en creativiteit wanneer men over historische personen of gebeurtenissen schrijft.
Je kan natuurlijk onderzoek doen, en dat doet Ilja naar eigen zeggen ook. Maar er blijven ook 'gaten' over die je als schrijver moet opvullen. Dingen waar niets over is te vinden, maar wat je wel in je boek moet of wil verwerken.

[Diana Willemsen · Rating 4 out of 5]

Wauw! Ik zou bijna weer een boek van hem aandurven…

[Sepp Vanderreken · Rating 4 out of 5]

Ik ken nauwelijks iets van Alkibiades en heb geen klassieke talen aan een universiteit geleerd, dus een paar punten vielen voor mij weg. Still pretty cool tho

[Corneel Minne · Rating 5 out of 5]

Elke bladzijde is 50 cent waard... voor de rest wel interessant 🥸

[Anton Segers · Rating 4 out of 5]

Redevoering van Pfeijffer, geestig en uitdagend, waarin hij overtuigend pleit voor het belang van historische romans, het nut van fictie en empathie bij geschiedschrijving.

[Daniël Zevenhuizen · Rating 4 out of 5]

Meesterlijk opgebouwd. Het punt: neem de brontekst serieus, alles heeft zin. Feiten zijn belangrijk, maar onderdetermineren de waarheid van de tekst. Men leeft niet van feiten alleen. Er is geen kennis zonder empathie: alleen door zich vertrouwd te maken met de leefwereld van het subject kan men de gaten die de feiten openlaten invullen. Waarheid heeft een verhaal nodig om onder de mensen te verschijnen: het verhaal waaruit het historisch subject leeft en vervolgens het verhaal waarin de interpreet het subject giet om diens wereld weer tot leven te wekken.

Ook als we naar de toekomst kijken is sciencefiction--een amalgaam van feiten en verhalen--de enige vorm om iets werkelijks te voorvoelen en de toekomende tijd op een enigszins gecontroleerde (hoewel dat een overdrijving is) manier in te luiden. De ingenieurs van de toekomst bekwamen zich in sciencefiction.

En historici doen dat dus eigenlijk ook, al is 'science' hier niet--zoals we van sciencefiction gewend zijn--ook een verwijzing naar de opzichtige aanwezigheid van technische artefacten en obscurantistische theorieën. Historici hebben hun eigen wetenschappelijke strengheid die dus, zoals ook het geval is bij de ingenieur, aangevuld moet worden met en zelfs geleid moet worden door een invoelende houding.

[Katrien · Rating 5 out of 5]

Geniaal en hilarisch tegelijkertijd!

Iets bondiger dan Calvino's pleidooi om de klassieken te lezen, maar voor mij veel overtuigender.

Dat. En daarbij die humor. Die alomtegenwoordige humor van de auteur waar ik ongelooflijk van hou.

[Emiel De Samblanx · Rating 5 out of 5]

Plezant, kort betoog door onze heer Pfeijffer. De waarachtigheid van de vers in mijn geheugen geprinte Odyssee wordt leutig in vraag gesteld en interessante bevindingen over de wetenschappelijkheid en fictie van geschiedenis komen naar boven. Plezant.

[Anna · Rating 4 out of 5]

geschiedenis is sexy

[Paulien · Rating 5 out of 5]

read it pls, bcs <3

[Charlotte · Rating 4 out of 5]

Een voedzaam tussendoortje.

[Steven · Rating 3 out of 5]

Ik vond het jammer dat ik de Homeruslezing niet terug kon luisteren, want ik had de live-uitzending gemist, maar het is een troost om het dan maar in boekvorm te lezen. In grote lijnen kan ik het alleen maar met Pfeijffer eens zijn. In de wetenschap van de klassieke oudheid - en geschiedkunde in het algemeen - zorgt een krampachtig vasthouden aan de feiten voor een tekort aan verbeeldingskracht, een gebrek aan empathie, en een te steriele benadering van de oudheid, waardoor we echte verbinding missen en de brug naar het verleden niet echt kunnen slaan. Dit is mij ook al eerder opgevallen en ik was daarom ook blij dat dit heikele punt eens aangestipt werd. Het blijft natuurlijk niet meer dan een korte lezing, maar laat het een uitdaging zijn voor classici om met meer empathie en verbeelding te kijken naar het verleden, zonder de feitenkennis een hindernis te laten zijn voor een meer doorleefd begrip van de oudheid.

[Camille · Rating 4 out of 5]

"Is geschiedenis sexy?"

[Pieter Serrien · Rating 3 out of 5]

tof om dit te lezen na de Homeros boeken van Stephen Fry. Soms wat te veel persoonlijk gemijmer, maar toch overtuigd om Alkibiades te lezen!

[Menno Beek · Rating 4 out of 5]

Omdat hij zo ongeveer tegen geniaal aan over de klassieke Griekse politicus Alkibiades heeft geschreven, vorig jaar, in het gelijknamige dikke boek, en omdat hij van huis uit een gehard classicus is, mocht Ilja Leonard Pfeijffer dit jaar de Homeruslezing houden, traditioneel in het Rijksmuseum voor Oudheden te Leiden. Dit boekje is daar de papieren weergave van, en men heeft er voor zeven euro vijftig een plezierig ironisch en geestig vertoog voor, en tegelijk, als men bij geval in orthodox-christelijke kring is opgegroeid, kan men een eigenaardig moment van herkenning ervaren.
De eigenlijke titel, schrijft Pfeijffer, die hij voor de lezing bedacht had, was ‘Het dogma van maximalistische interpretatie als model voor historisch onderzoek’, maar omdat het museum geen zin had in lege stoelen ging men, begrijpelijk genoeg, voor de kortere titel. Wat hij met de langere titel bedoelt legt hij zo uit, aan de hand van een voorbeeld: in de Odyssee laat Homerus Odysseus bij aankomst op een eiland zeggen dat hij met zestien schepen is vertrokken en er drie verloren heeft, en vervolgens beweert Odysseus met drieëntwintig schepen vertrokken te zijn. Pfeijffer schrijft:

‘Er zijn twee mogelijkheden om dergelijke kleine inconsistenties te lijf te gaan. De eerste is om te zeggen: zie je wel. Bonus Dormitat Homerus [De goede Homerus slaapt]. [..] De tweede mogelijkheid, die volgens mij de voorkeur verdient, is [..] er voor de grap eens van uit te gaan dat Homerus bestond en dat hij deze inconsistenties met een weldoordachte bedoeling in het ik-verhaal van Odyssues heeft aangebracht en om erover na te denken wat daarvan de functie zou kunnen zijn’

Zijn publiek bestaat uit classici, die zo hun heel eigen focus hebben. Pfeijffer schrijft: ‘Ik heb een classicus gekend die geen kranten las. “Als ik zin heb in oorlog”, zei hei, “Dan pak ik Thucycides wel. Die is stilistisch beter.”’ Dit is het soort lezer dat de klassieke literatuur boven de rest van het aanbod verkiest, ongeveer volgens de lijn van Kalief Omar, die toen zijn veldheer Chalid bezwaar maakte tegen het verbranden van de beroemde bibliotheek van Alexandrië gezegd moet hebben: 'Of deze boeken zijn in strijd met de Koran en dan gevaarlijk, of zij zijn in overeenstemming met de Koran en dan overbodig. De brand erin.'

Zulk publiek had en heeft bijvoorbeeld de Bijbel ook: wie regelmatig orthodox-christelijke preken heeft aangehoord kent de beweging die Pfeijffer voorstelt als geen ander. Iedere eventuele mogelijkheid tot een inconsistentie in de overgeleverde teksten werd met retorische brille en met fijn taalgevoel, als men geluk had, of met tenenkrommend gebrek aan intellectuele hygiëne, als men minder geluk had, wat meestal het geval was, weggeredeneerd. Het mooie van zo’n lezing van Pfeijffer is dan, dat men een moderne en bruikbare tekstopvatting in die aanpak mag blijven zien, in plaats van het als een achterhaald en niet al te snugger systeem te blijven opvatten. Voorwaarde is wel, dat men het dan overtuigend, soepel en geestig doet. Zoals in dit boekje bijvoorbeeld.

[looneybooks79 · Rating 2 out of 5]

http://looneybooks79.blog/2025/10/13/...

De Homeruslezing is een jaarlijkse lezing die wordt gehouden in Leiden om een breed publiek te interesseren voor de klassieke oudheid. Het initiatief komt van de Nederlands Klassiek Verbond in samenwerking met uitgeverij Athenaeum - Polak & Van Gennep en het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. In 2024 mocht Ilja Leonard Pfeijffer naar Leiden afzakken om er deze lezing te houden. Dit naar aanleiding van zijn boek Alkibiades, dat het jaar ervoor werd gepubliceerd. Ik moet eerlijk toegeven, tot op vandaag heb ik Alkibiades nog niet gelezen, hoewel dat nog steeds op de planning staat. Mijn kennis over de klassieke oudheden, met name de Griekse en Romeinse, is heel beperkt. Natuurlijk hoorde ik al van de Iliad en de Odyssee van Homerus, maar ik heb me er nog niet kunnen toe aanzetten om deze te lezen. Gat in mijn cultuur? (misschien mag het een troost zijn dat ik de boeken van Stephen Fry die deze in verstaanbare taal heeft neergepend heb aangeschaft. Een projectje voor 2026?)

Maar nu, deze Homeruslezing van Ilja Leonard Pfeijffer. Met zesendertig pagina's is het geen gigantische uiteenzetting en leest het dan ook heel snel uit. Ergens had ik hem het eigenlijk wel heel graag luidop willen horen voorlezen. Misschien online eens zoeken of hiervan beeldmateriaal te vinden is.

Hoewel de eigenlijke titel van de lezing 'Het dogma van maximalistische interpretatie als model voor historisch onderzoek' (dat bekt toch minder dan 'Is geschiedenis fictie?) was waarin de vraag wordt gesteld of je als classicus de oude verhalen als fictie of als waar mag beschouwen. Of mag je deze verhalen met een nodige dosis interpretatie beoordelen? Pfeijffer duidt niet enkel de fouten aan die Homerus zelf, al dan niet bewust, in zijn teksten heeft staan, maar hij gaat ook op zoek naar een vergelijk met science-fiction.

Uiteindelijk zal zijn grote liefde voor de stad Genua en zijn Stella ook aan bod komen die zijn inspiratie was voor het dan toch schrijven van het boek Alkibiades (iets waar Pfeijffer al jaren aan dacht om neer te pennen). In de lezing wordt ook een lijn getrokken tussen de klassieke oudheid en de wereld zoals die vandaag is, met name de oorlogen.

Ik ga hier heel eerlijk zijn... dit is een lezing, een boekje, dat ik nog opnieuw moet lezen om volledig te begrijpen. Pfeijffers taal is geen makkelijke taal, is niet toegankelijk. Als hij ook nog eens Latijnse zinnen doorheen de hele tekst heen strooit (en hou er rekening mee, ik heb geen achtergrond) zonder dat deze vertaald worden, dan loop ik doorheen deze tekst wat verloren. Dus vergeef het me, maar vermoedelijk moet ik later hierop nog eens terugkomen. Als het de bedoeling was een niet-classicus geïnteresseerd te krijgen in de oudheid, vrees ik dat het niet met deze tekst zal zijn... of ligt het echt aan mij?

[Chris · Rating 4 out of 5]

Behalve een perfect opgebouwde, lichtvoetige lezing voor classici ook een fijne aanvulling op (en herhaling van) alles wat de auteur na het verschijnen van zijn onvolprezen Alkibiades in kranten en via andere media verkondigd heeft over de hedendaagse relevantie daarvan. Vermakelijkheid en eloquentie reiken elkaar hier de retorische hand, inclusief de welbekende onbescheiden zelfrelativering à la Pfeijffer. Het mocht zelfs nog iets meer zijn voor mij.

[Michel Schynkel · Rating 4 out of 5]

De achterflap vat deze lezing perfect samen: ‘Dit betoog is een aanval op intellectuele gemakzucht en een pleidooi voor de aanname dat alles zin heeft.’ Pfeijffer oreert in zijn gekende erudiete stijl, kiest daarbij voor interessante invalshoeken en kruidt het geheel met de nodige humor. Zoals steeds een waar genot om lezen.

[Bram · Rating 2 out of 5]

Beetje matige inleiding naar niks. Hij probeert , mede, het nut van de classici aan te tonen, in het boek is het niet te vinden. Met een beetje fantasie zou je kunnen zeggen dat het nut van de classicus het kapitaliseren op veelte dure korte boekjes is.

[Nikki · Rating 4 out of 5]

Een paar keer hardop gelachen, maar er zitten ook korrels van wijsheid in.

[Koen · Rating 4 out of 5]

Onderhoudend(e) essay/toespraak over geschiedenis, classici & Alkibiades...

[Frederic De meyer · Rating 4 out of 5]

Met grote teugen de volle 36 pagina's genoten

[Wolf Vanlaer · Rating 4 out of 5]

Grappig en doordacht

[Jolien Luyten · Rating 5 out of 5]

Een interessante lezing na Alkibiades.

[Koen Roman · Rating 5 out of 5]

Als je al zou twijfelen waarom er ook geschiedenis moet onderwezen worden en er niet enkel op STEM ingezet.