De dragers

by Daan Borrel

1996, een jonge Marokkaanse vrouw overlijdt tijdens haar bevalling. Maria, advocaat en onlangs zelf moeder geworden, probeert de achtergebleven familie bij de aangespannen tuchtzaak te helpen. In 2023 zoekt rijschooleigenaar Sanae een manier om het verleden, dat zich na de geboorte van haar eerste kind opdringt, te kunnen dragen. Vita, een nuchtere bakker en intimiteitsactiviste bij Wombs For All, draagt in 2035 een kind voor een homostel.

In dit verrassende romandebuut van Daan Borrel zoeken de unieke en intieme stemmen van Maria, Sanae en Vita naar wat dragen betekent: kinderen en het moederschap, maar ook de tijd waarin je leeft, het verleden en de toekomst. Met lichte toets en geheel eigen observaties creëert Borrel personages om van te houden.

Genres: Book Club, Literature, Dutch Literature

224 pages, Paperback

First published May 28, 2024

About the author

Daan Borrel (1990) schrijft essays, proza en theater. In 2018 verscheen Soms is liefde dit, haar verhalende en persoonlijke essay over verlangen en seksualiteit. Samen met Milou Deelen schreef ze het boek Krabben – van vrouw tot vrouw (2020). In datzelfde jaar verscheen ook haar boek Jaar van het nieuwe verhaal, waarin Borrel de menstruatiecyclus leidend laat zijn voor een nieuwe betekenis van tijd, intimiteit en liefde. In 2024 verscheen haar romandebuut De dragers, evenals het boek Baren buiten de box van Bahareh Goodarzi, waarvoor Borrel de interviews verzorgde.

Reviews

[Nikki · Rating 5 out of 5]

Ik wil dit boek aan iedereen cadeau geven.

[Elize Kuiper · Rating 3 out of 5]

Prima boek. Vond de verhaallijn van de advocaat het interessantste. De toekomst verhaallijn vond ik wat ver gezocht, maar op het eind kwam alles mooi samen.

[Simone Bais · Rating 4 out of 5]

Dit vond ik nou echt een slim geschreven roman. Het bevat drie verhaallijnen, over drie sterke vrouwen die in het heden, verleden en de toekomst dragers zijn. De vrouwen hebben alledrie een verschillende ervaring en verschillende ideeën rondom het dragerschap, maar lieten tevens zien wat de overeenkomsten tussen alle dragende vrouwen zijn. Deze verhalen bevatten herkenbare, interessante gedachten, die bij alledrie in een verschillende stijl, passend bij de vrouw in kwestie, beschreven werden. Uiteindelijk blijken de levens van deze vrouwen met elkaar verweven te zijn. Dit alles zorgde er tegelijkertijd voor dat het bijna te perfect geconstrueerd was ofzo, dus 4 sterren.

[Willeke Asselbergs · Rating 2 out of 5]

Gelezen voor de boekenclub. Soms wordt een boek na het bespreken beter maar dat was in dit geval niet zo. Ik was erg enthousiast over Daan Borrel na het lezen van Soms is liefde dit, maar dit boek lijkt daar verre van op. Daan hanteert verschillende schrijfstijlen die leuk geprobeerd zijn maar vooral gewoon heel irritant. Het idee om drie personages te kiezen die op een andere manier 'dragen' en in een andere tijd leven en daar een schrijfstijl aan koppellen is creatief. Maar daar blijft het bij. Daarnaast is het plot zelf ook niet super spannend.

[Inge Maes · Rating 3 out of 5]

Daan Borrel studeerde Literatuurwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Als freelance journalist en schrijver schrijft ze verhalen voor NRC Handelsblad, Het Parool, De Groene Amsterdammer, Revisor en ELLE, onder meer over cultuur, persoonlijke ontwikkeling, seksualiteit en levensverhalen. In 2024 verscheen haar romandebuut De dragers.

De roman verweeft drie diverse verhalen over het dragen van kinderen. Zo verschillend de verhalen zijn, zo anders is de stijl binnen elk verhaal, passend bij de tijdgeest waarin het verhaal zich afspeelt.
Maria is de eerste verteller: een advocate, net bevallen van haar eerste kind, die een familie helpt bij de verdediging waarbij een jonge vrouw overleden is tijdens de geboorte van haar kind. Vanuit de ik-persoon beschrijft Maria haar gedachten in korte zinnen, onderbroken door de woorden van anderen. Deze dialoog wordt ook visueel uitgewerkt in het boek. De gedachten vormen het relaas van wat Maria denkt dat zou kunnen gebeuren, en ze beschrijven eveneens de gedachten die bij haar opkomen van wat ze ziet of beleeft. Geen spreektaal of schrijftaal maar gedachten-taal: taal die kronkelt en soms van de hak op de tak springt, net zoals gedachten doen.
Het 1ste verhaal speelt zich af in 1996, het 2de verhaal in 2024. Sanae vertelt over de geboorte van haar eerste kind en de maanden die erop volgen. Deze ervaring zorgt regelmatig voor reflecties over haar eigen kindertijd. De leestekens op het einde van de zin zijn verdwenen in Sanae’s vertellingen. Gedachten-taal die doordrongen is van eigentijdse taal: ik zweer het, echt waar, eerlijk gezegd, serieus, het gaat echt zo.
In het 3de verhaal volgen we het verhaal van Vita, die in 2035 een kind draagt voor een homostel. In dit deel wordt de gedachten-taal nóg moderner uitgewerkt: geen enkel leesteken, geen hoofdletters en een stevige dosis Engelse termen. Het verhaal speelt zich al in de toekomst en geeft een mogelijk beeld hoe de tijd kan evolueren, welke thema’s een rol kunnen spelen en hoe de visie op moederschap mogelijks kan veranderen. Door de inhoud en de stijl kan dit verhaal het meest weerspannigheid oproepen, of eventueel zelfs afschuw. Maar het is net dat ongemak dat je doet stilstaan en reflecteren over de evolutie van het moederschap.

De stijl in elk verhaal sluit weergaloos aan bij de tijdgeest waarin het zich afspeelt én bij het karakter van het personage in het desbetreffende verhaal. De verwevenheid tussen de stijl, de tijdgeest en de verhalen onderling laat zich echter mondjesmaat lezen. Het getuigt van een goed doordachte visie. Zo oppervlakkig het boek start, zo weerspannig vordert het boek omdat het je als lezer confronteert met meerdere visies op het moederschap en de maatschappij. Stilistisch is het boek sterk uitgewerkt, net als de boodschap om stil te staan bij de evolutie van onze samenleving.
Inhoudelijk weten de verhalen me minder te raken. De verhalen beschrijven vooral gedachten-taal maar ontwijken de echte gevoelenswereld. Dit ervaar ik als een gemis. Daardoor ontbreekt het inhoudelijk soms aan diepgang, ook al slaagt het er wel in om weerbarstigheid op te roepen.

[Anouk · Rating 3 out of 5]

3.5 sterren

In De dragers worden we meegenomen in drie verschillende verhaallijnen die het thema (draag)moederschap behelzen. In eerste instantie lijken het opzichzelfstaande verhaallijnen met elk een unieke schrijfstijl. Toch blijkt uiteindelijk dat Borrel ons meevoert in een dans waarin verleden, heden en toekomst duidelijk vervlochten zijn.

[Fiep · Rating 5 out of 5]

Wat een mooi boek. Ik heb het graag gelezen.

[Eli Palthe · Rating 2 out of 5]

Ja, nee, dit is niet mijn boek. Ik hou van Daan Borrel's essays maar dit slaat voor mij de plank mis. Interessant thema maar weinig nieuwe informatie of verdieping. Ook vond ik de verschillen in de stijl voor de verschillende periodes en personen wel héél kinderlijk overdreven gedaan (zoals geen hoofdletters in de toekomst enz.). Ook het Islamitische gezin voelde erg gekunsteld: alleen af en toe 'Alhamdoelillah' toe te voegen is niet genoeg. Ik vond het te vergelijken met een Hollandsch gezin met een onderhoudsarme tuin waarin een Buddhabeeld staat. Er is meer nodig dan dat. Je riekt de kaas erdoorheen. Ik kijk weer uit naar de essays en onderzoeksjournalistiek 🙏

[Marit van Liere · Rating 4 out of 5]

7,5/10
In deze roman wisselen drie verhaallijnen elkaar af: die van Maria (net moeder geworden) die in 1996 advocaat is van een familie van een Islamitische vrouw die is gestorven tijdens haar bevalling, Sanae die in 2024 rijlesinstructrice is en een moeizame bevalling achter de rug heeft en Vitae die in 2035 draagmoeder is voor een ander stel. Ik moest er even inkomen vanwege de bijzondere stijlfiguren en omdat de link tussen de drie verhaallijnen pas later in het boek duidelijker worden. Toen ik hier eenmaal aan gewend was, kreeg ik zelfs sympathie voor de irritante Vitae die zonder interpunctie de hele tijd met Engelse termen gooit. Al met al prachtige verhalen, waarin de belangrijke thema’s (draag)moederschap, bevallingen, familie, het verleden een plek kunnen geven, en racisme een grote rol spelen. Een van de laatste zinnen: ‘ik weet niet wie je bent, maar zie wel wie je wordt - daar ga je vriendin’ blijft hangen.

[Lieke Polak · Rating 4 out of 5]

Getipt gekregen van een collega en blij dat ik het gelezen heb: wat een mooi boek!! - en dat terwijl ik niet bepaald fan was van het non-fictie werk van Daan Borrel. - Intimiteit speelt een grote rol, maar is gelukkig geen breed uitgemeten transcendente ervaring. Love it ook hoe er met taal wordt gespeeld, zowel Arabisch als Engels.

Ps: weet je nog die kinderboeken van Per Nilsson van vroeger waar alles uiteindelijk samenkomt? Zo is De dragers ook 🫶🏻

[Plo · Rating 3 out of 5]

Deed me denken aan Oersoep van Bregje Hofstede en Half leven van Aya Sabi.

Stoorde me af en toe ietsjes aan de losse omgang met interpunctie, maar snap de keuze wel. Knap hoe Daan Borrel drie heel eigen stemmen weet neer te zetten, in vorm en in vibe. Als lezer word je op die manier intiem meegenomen met de meest eerlijke gedachten van drie verschillende vrouwen.

[Camilla de Koning · Rating 3 out of 5]

Ja, maar nee. Ik bleef struikelen over de opmaak van het boek. Die de dialogen onduidelijk maakte, en dat vertroebelde het hele verhaal. Misschien omdat ik het op een ereader heb gelezen?
Qua verhaal mooi, maar het had meer uitgediept mogen worden. Misschien ben ik rupsje nooitgenoeg, maar had meer willen weten over de karakters.

[Kim Stolk · Rating 3 out of 5]

Vermakelijk en gemakkelijk te lezen boek, dat drie verhalen over moederschap in het verleden, heden en de toekomst samenbrengt. Creatief gedaan! Er zit zeker een diepere laag in met mooie thematieken, maar het boek heeft me niet per se geraakt.

[Sterre Aandewiel · Rating 4 out of 5]

Er zitten twee belangrijke stijldingen in dit boek die normaal niet helemaal mijn ding zijn: sprongen in tijd en perspectief van verhalen die in eerste instantie ogenschijnlijk geen relatie met elkaar hebben, maar later natuurlijk toch bij elkaar komen; en ietwat onconventionele schrijf/spreekstijlen (die weer verschillen per perspectief). En toch, vier sterren, want het is naar mijn idee heel erg goed gedaan.

Belangrijker voor mij is dat Daan Borrel een roman heeft geschreven waar dragende en barende mensen de hoofdrol spelen - voor mij de eerste keer dat ik zoiets lees. En dat terwijl dragen en baren toch fundamenteel menselijke ervaringen zijn.. iedereen heeft er in elk geval op een manier ooit mee te maken gehad. Ook het thema van moeder-dochter relaties raakte mij.

Mooi, ik ga er nog wel een tijdje over nadenken denk ik!

[Valentina Veltkamp · Rating 4 out of 5]

Pleasantly surprised tbh

[Zoë Mulder · Rating 4 out of 5]

Ik vond dit een leuk boek om te lezen. Ik hou er altijd wel van als er verschillende verhaallijnen zijn en je nog niet weet hoe die mensen zich tot elkaar verhouden. Veel gedachte starters

[Nina · Rating 4 out of 5]

De schrijfstijl van dit boek was zeker even aanpassen, maar ik kon het zeker wel smaken. Er zijn rake zinnen en observaties die erg helder overgebracht worden. Ik miste vooral wat diepgang in de personages, en dan vooral in hun relatie met elkaar.

[Marie · Rating 5 out of 5]

Ik vond dit echt fantastisch. In éen ruk uitgelezen

[Lisa · Rating 3 out of 5]

3,5 sterren. Mooie mozaïekvertelling over vrouwen die dragen en met elkaar verbonden zijn. Er zitten goeie zinnen en stukken in. Triggerwarnings voor bevallingstrauma’s waren op z’n plek geweest.
Boek had wat mij betreft 3x zo lang mogen zijn, verhalen hadden meer uitgebouwd kunnen worden. Maar al met al ben ik blij weer ff een goed boek te lezen :)

[Oane Born · Rating 5 out of 5]

In één ruk uitgelezen. Genoten van de personages en met name ook de schrijfstijl. Begon eraan omdat ik mijn zelf meegebrachte boeken (we zijn op vakantie) al uit had.

[Esra de Lange · Rating 2 out of 5]

Mweh, thema’s die ik interessant vind maar toch boeide het me niet

[Marlies · Rating 3 out of 5]

Vond het mooi! Wel eigenlijk te kort, alsof het meer een gedachtenexperiment was dan echt een uitgewerkt verhaal.

[Laura Vanwezemael · Rating 3 out of 5]

"mensen willen het liefst een verhaal met een begin en een midden en een einde vriendin
als het kan geef ze dan die volgorde
als je zelf maar onthoudt dat het niet in steen staat gegoten
het begin kan altijd nog veranderen
het midden en einde ook"

[Eva Ehrlich · Rating 3 out of 5]

Geschreven vorig jaar door een jonge vrouw, en dat lees ik niet vaak! Maakte me niet bepaald excited voor zwanger worden dus een goede kill voor als je baby fever hebt. Anyways, het was leuk om een boek te lezen waar ik me als vrouw heel erg in kon herkennen, al is zwanger zijn niet is wat ik ooit ben geweest. Komt niet vaak voor dat ik een boek over enkel vrouwen lees en dat was leuk! #lovethepatriarchy
Heel erg in spreektaal geschreven, leest weg als een trein maar niet een literair hoogstandje

[mijntje van der Linden · Rating 3 out of 5]

erin gedoken en er niet meer uitgekomen tot die uit was, vanaf de eerste pagina leefde ik in het verhaal ! het perspectief uit 2035 gaf een sci-fi gevoel waar ik een zwak voor heb. hoopvol wanneer mensen onze moeilijke toekomst durven te verbeelden ! gedurfd om vanuit het perspectief te schrijven van een islamitische vrouw van marokkaanse afkomst, dat vermoedelijk niet de ervaring is van de schrijver zelf. al met al behoorlijk geslaagd !

[Engel · Rating 2 out of 5]

Had misschien te hoge verwachtingen maar viel wel tegen… beetje teveel vorm waardoor je niet echt dichtbij de personages kwam. Ook de ‘onverwachtse’ verbindingen vond ik een beetje voorspelbaar. Wel mooie thematiek!!

[Leen · Rating 4 out of 5]

Cadeau gegeven aan m’n moeder, stiekem vooral om het zo zelf te kunnen lezen maar nu zijn we er beide ondersteboven van. In volle zon me laten opvreten door dit boek.

[Birgit · Rating 3 out of 5]

De dragers van Daan Borrel speelt zich af op drie momenten in de tijd. 1996, een jonge vrouw overlijdt tijdens haar bevalling. Maria, advocaat en onlangs zelf moeder geworden, verdedigt hen in de zaak. Maar moederschap is niet alleen rozengeur en maneschijn blijkt uit de ervaring van Maria. Ze heeft veel moeite om haar gezin met haar job te combineren. In 2023 zoekt rijschooleigenaar Sanae een manier om het verleden, dat zich na de geboorte van haar eerste kind opdringt, te kunnen dragen. Sanae voelt zich enorm gesteund door haar partner en haar familie, maar hier merk je dat haar moeder vrij conservatief is en hoopt dat Sanae stopt met werken om voor de kinderen te zorgen. In 2035 draagt Vita een kind voor een homostel. Zelf heeft ze gebroken met haar moeder en bij het draagmoederschap dringt zich de vraag op of ze niet weer het contact zou moeten opzoeken met haar moeder.

Drie verschillende verhalen die elk gebonden zijn aan een bepaald tijdskader met bepaalde ideeën en overtuigingen, maar geleidelijk aan zie je dat alle drie de verhalen eigenlijk verbonden zijn met elkaar.

Sanae beschrijft mooi haar visie over de liefde:

[…], en dan vraag ik me af of hij ook denkt aan wie wij samen zijn, ik bedoel: wie we ieder op zich zijn begrijp ik wel, en waarom ik met hem ben, is omdat hij mij alleen maar meer ‘mij’ maakt, hoe kan ik dat anders zeggen, ik denk dat ik bedoel dat ik niet voor hem hoef te zorgen en hij niet voor mij, als ik naar mijn familie kijk, of vrienden, en natuurlijk naar films, dan lijkt het soms alsof de liefde juist iets van dat ‘ik’ wegneemt, een hapje uit de koek, misschien is dat niet eens zo negatief, misschien wordt de rest van het koekje dan wel smaakvoller, maar gewoon niets voor mij, ik hoef niet zoeter te zijn, daarom is die verbinding met Mohammed zo bijzonder: ik hoef niks op te geven, míjn leven wordt alleen nog maar duidelijker van mij, en ik denk dat hij dit ook zo ervaart, is dat wat we samen zijn, […] (p.57)

Ook blijkt dat het verleden nooit volledig afgesloten is, maar je het wel kan beïnvloeden:

[…], ‘Sanae’, zucht mijn moeder zonder me aan te kijken, ‘het verleden is nooit afgesloten, en wees blij, zo kun je het nog beïnvloeden’, ze staat op en strijkt de kreukels uit haar hijab, ‘geef het tijd’, zegt ze vervolgens terwijl ze haar iets te grote regenjas aantrekt, ‘misschien worden die herinneringen op een dag vanzelf minder, of je besluit om vanaf vandaag iemand te worden die dat verleden kan dragen’, als ze haar jas helemaal tot aan haar kin dichtgeritst heeft, kijkt ze me pas aan en zegt langzaam, alsof ze het uitspelt, ‘dan verandert het vanzelf, drink nu jouw thee op, we gaan naar huis’,[…] (p.224)

Het blijkt ook dat er een groot verschil is tussen bevallen nu en vroeger:

[…] weet je gaat ze door het was in mijn tijd ook een trend om een bevalling niet zo groots te maken
het was iets wat je gewoon moest ondergaan en het liefst in stilte
het was pas na mijn tijd dat er meer bekend werd over de trauma’s die mensen oplopen tijdens hun bevalling en het was ook pas na mijn tijd dat mensen er grotere betekenissen aan gingen geven en dat je bevalling een reden kon zijn om te veranderen ze lacht even met die typische ronkende lach van haar ik ben eigenlijk net te vroeg in de geschiedenis bevallen […] (p.244)

Het verhaal leest heel vlot ondanks de interpunctie die niet de regels volgt en de alinea’s die soms vreemd inspringen. De thematiek van het boek ligt mij minder, maar het laat niet weg dat dit boek vrij goed ineen zit en een mooie, maar tegelijk ook realistische visie over het (draag)moederschap meegeeft.

[Els · Rating 3 out of 5]

De dragers. Door: Daan Borrel.

Ik ben fan van Daan Borrel sinds Soms is liefde dit en ook op Jaar van het nieuwe verhaal was ik dol. Krabben vond ik geweldig maar Baren buiten de box las ik (nog) niet. Borrel is, sinds ze zelf moeder werd, activistisch in haar non-fictie werk en dan vooral rond zwangerschap, baren en moederen. Die onderwerpen liggen mij, als bewust kind-vrij niet zo, maar meer aandacht rond wat dan ook in verband met vrouwen steun ik.

De dragers deed me qua opbouw denken aan Naar het paradijs van Yanagihara, ook hier wordt het verhaal verteld vanuit drie verschillende tijdsperiodes en elke periode (en dus ook hoofdpersoon) heeft zijn eigen schrijfstijl. De eerste periode (1996) is zoals je kan verwachten in een roman geschreven, de tweede (2023), zonder hoofdletters en punten, doet denken aan Meisje, vrouw, van Evaristo en de derde periode (2035) is een soort van spoken word / poezië zoals je wel eens in young adult boeken ziet.

Momenteel zijn er wel meer moeder-boeken in de betere boekhandel te vinden maar dit is eigenlijk meer een drager-boek. En dat is best taboedoorbrekend. Een kind voor iemand anders dragen getuigt misschien wel van meer liefde dan een kind voor jezelf houden. En ja, de wereld zou er beter op worden als we elkaar even graag zien, bloedverwanten of niet.

De verschillende personages doorheen de uit elkaar liggende tijdsperiodes, die op de één of andere manier elkaar beïnvloeden, maken dit boek boeiender. Je krijgt een tijdsbeeld van mens én maatschappij, van wat er wél en ook niet verandert.

Meer aandacht voor vrouwen en al hun ervaringen, in real life én op papier juich ik enthousiast toe!

[Monte · Rating 5 out of 5]

Een aanrader!

Drie verhalen verbinden grote thema's zoals discriminatie, emancipatie en intergenerationele trauma. Borrel benoemt deze thema's niet maar laat de lezer meeleven en vooral meevoelen met drie personages waardoor deze thema's worden geleefd.

Zeker voor de meer doorvoelde lezer, zit het boek vol met zinnen en interacties die bij je blijven. De ervaring van het dragen van een kind, zowel binnen als buiten de buik, is oprecht en rijk beschreven, zonder enige stereotypering.

Nog veel meer gaat het boek over het dragen van een gemarginaliseerde positie in de samenleving - als werkende moeder in de jaren '90, als Marokkaanse vrouw in het nu en als drager (draagmoeder) in de toekomst. En de overeenkomsten en verschillen in ervaringen daartussen. Door elke verhaallijn een eigen taalgebruik, tempo en toon te geven, geeft Borrel ons drie smaken in hoe mensen die last dragen. Bevrijdend om te lezen voor iedereen die die ervaring deelt.

Verrassend zijn de verschillende terloopse, korte gesprekjes tussen twee vrouwen van verschillende generaties. Die schuren namelijk soms flink en toch blijven de vrouwen met elkaar in contact. Een dappere daad van de personages die leidt tot een soort intimiteit die je niet vaak leest.

Leuk feministisch element in het boek is dat de belangrijke mannelijke personages verrassend luchtige bijrollen vertolken. Onproblematisch ook: ze zijn er wel, maar het boek gaat gewoon niet over hen. Heel verfrissend!

De vele subtiliteiten die het boek gebruikt, nodigt uit om er niet te veel van te vinden maar er vooral veel bij te voelen. Iets wat we wel kunnen gebruiken als het over deze thema's gaat. Geniet ervan!