Ιώσηπος Μοισιόδαξ: Οι συντεταγμένες της βαλκανικής σκέψης τον 18ο αιώνα

by Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης

Ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ (περί τα 1725-1800) υπήρξε αμφιλεγόμενη και τραγική μορφή. Η θέση του στην ιστορία της ελληνικής παιδείας υπήρξε ξεχωριστή, γιατί διακήρυξε με τόλμη την ανάγκη της πολιτισμικής ανανέωσης. Με γνώμονα τις ιδέες και τις αξίες του Διαφωτισμού, ο Μοισιόδαξ ζητούσε να καθιερωθεί το "απλούν ύφος" στην παιδεία και να ευθυγραμμιστεί πλήρως ο πολιτισμός του βαλκανικού χώρου με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Φιλοσοφικό του όραμα ήταν η "υγιής φιλοσοφία", που σήμαινε την υιοθέτηση του ορθολογισμού και του νεωτερικού επιστημονικού πνεύματος ως κρηπίδων του πνευματικού βίου· η αφοσίωσή του στις ιδέες αυτές τον έκανε στόχο επικρίσεων και διώξεων.

Στο βιβλίο αυτό αξιολογείται η περίπτωση του Μοισιόδακα ως επιτομή φαινομένων γενικότερης σημασίας στη βαλκανική κοινωνία την εποχή του Διαφωτισμού. Η βιογραφία του παρουσιάζει τις σπουδές και τις περιπλανήσεις του, την εκπαιδευτική του δράση, τις έρευνες και τις συγγραφικές του προσπάθειες, τις διενέξεις και τους αγώνες του, την ακμή και την τελική του κάμψη. Οι ερμηνείες ωστόσο του συγγραφέα επιχειρούν να τιθασεύσουν αυτό το πολύμορφο υλικό, εντάσσοντάς το στην προβληματική των κοινωνικών επιστημών. Έτσι φωτίζονται οι εθνολογικές και κοινωνιολογικές διαστάσεις της περίπτωσης του Μοισιόδακα, επισημαίνονται οι πολιτισμικές ζυμώσεις στη βαλκανική κοινωνία, οι μηχανισμοί κοινωνικού ελέγχου και οι επιπτώσεις των εξουσιαστικών σχέσεων στην πνευματική ζωή.

Το βιβλίο πλουτίζεται με την επανέκδοση αντιπροσωπευτικών κειμένων του Μοισιόδακα, στα οποία περιλαμβάνεται και το σπανιότατο, και μέχρι πρόσφατα άγνωστο, κείμενο Σημειώσεις Φυσιολογικαί (1784), που ουσιαστικά τώρα μόνο γίνεται προσιτό στην έρευνα.

402 pages, Paperback

First published January 1, 1985

About the author

Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης δίδαξε ως Lecturer on Government στο Harvard University και εν συνεχεία στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου εξελέγη Αναπληρωτής Καθηγητής (1983) και Καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης (1987).

Από το 1980 διευθύνει ως διευθυντής και γενικός γραμματεύς του Δ.Σ. το ιστορικό επιστημονικό ίδρυμα της Μέλπως Μερλιέ, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών. Υπηρέτησε ως διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (2000-2011).

Είναι μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου της Βουλής των Ελλήνων από το 2004.

Reviews

[Stefanos · Rating 5 out of 5]

Δεν ξέρουμε που γεννήθηκε, που πέθανε, πότε γεννήθηκε, πότε πέθανε, ούτε καν το πραγματικό του όνομα. Ξέρουμε όμως ότι η αγωνία του για τη μόρφωση με βάση τον ορθό λόγο παραμένει επίκαιρη σε μια χώρα που κυριαρχούν οι σταυροί, τα ζώδια, τα τάματα, οι επικλήσεις στο θείο και οι αναπόδεικτες "λαϊκές σοφίες" / ιδεαλιστικές κοινοτοπίες.

Βιβλίο σταθμός δεκαετίες μετά την εμφάνισή του. Για το ευρύ κοινό είναι ενδιαφέρουσα η εμβάθυνση στους όρους της σύγκρουσης μεταξύ νεωτεριστών και παραδοσιοκρατών - αν αναρωτιέται κανείς πόθεν οι χιλιάδες ώρες διδασκαλίας αρχαίων ελληνικών στα σχολεία, ποιες οι ρίζες κοινοτοπιων για το επίπεδο εκπαίδευσης των εκάστοτε νέων, αλλά και πώς έγινε να χάσει τη μάχη ο διαφωτισμός και να έχουμε την προσθήκη "και Θρησκευμάτων" στο "Υπουργείο Παιδείας".

Περισσότερο σημαντικό για τους ερευνητές παρά για τους άλλους αναγνώστες, ειδικά το Επίμετρο, όπου τυπώνονται τα έργα του Μοισιόδακα σε προσβάσιμη μορφή.