ارمغان مور: جستاری در شاهنامه

by شاهرخ مسکوب

ارمغان مور جستاری است درباره چند مفهوم بنیادی شاهنامه. این کتاب بیش از تاریخ، اثری شاعرانه است و کار شعر گردآوری دانش گذشتگان نیست، برگذشتن از بینش و دانش، اعتلای «خودآگاه و ناخودآگاه»: اهل زمانه و آفرینش دید و دریافتی دیگرتر است. شاهنامه تاریخ پیروزی در شکست، یا به زبان دیگر تاریخ پیروزی شکست است. زیرا در برابر مرگ «گزینشی» در کار است و نیروی اراده بر غریزه بقا فرمان میراند. شاهنامه تاریخی آرمانی است آنگونه که میپنداشتیم و آرزو داشتیم و فردوسی با گزینشی که میکند این آرزو، این آرمان را به سرعت عافیت میرساند

Genres: Mythology, Literature, Literary Criticism, Essays

280 pages, Paperback

First published January 1, 2005

About the author

شاهرخ مسکوب، نویسنده، مترجم و شاهنامه‌شناس، در سال ۱۳۰۴ در بابل به دنیا آمد. دوره‌ی ابتدایی را در مدرسه‌ی علمیه‌ی تهران گذراند و ادامه‌ی تحصیلاتش را در اصفهان پی گرفت. در سال ۱۳۲۴ به تهران بازگشت و در سال ۱۳۲۷ از دانشگاه تهران در رشته‌ی حقوق فارغ‌التحصیل شد. نخستين نوشته‌هايش را در ۱۳۲۶ با عنوان تفسير اخبار خارجی در روزنامه« قيام ايران» به چاپ رساند. از ۱۳۳۶ به مطالعه و تحقيق در حوزه‌ی فرهنگ، ادبيات و ترجمه‌ روی آورد. پیش از انقلاب به خاطر مبارزات سیاسی علیه رژیم پهلوی چندبار راهی زندان شد. مدتی پس از انقلاب به پاریس مهاجرت کرد و تا آخرین روز حیات به فعالیت فرهنگی خود ادامه داد و به نگارش، ترجمه و پژوهش پرداخت. مسکوب در روز سه‌شنبه بیست‌وسوم فروردين ۱۳۸۴ در بيمارستان كوشن پاريس درگذشت. شهرت مسکوب تا حد زیادی وامدار پژوهش‌های او در «شاهنامه» فردوسی است. کتاب «ارمغان مور» و «مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار» او از مهم‌ترین منابع شاهنامه‌پژوهی به شمار می‌روند. مسکوب برخی از آثار مهم ادبیات مدرن و کلاسیک غرب را نیز به فارسی ترجمه کرده ‌است. از جمله آثار او می‌توان به ترجمه‌ی کتاب‌های «خوشه‌های خشم» جان اشتاین بک، مجموعه «افسانه تبای» سوفوکلس و تألیف کتاب‌‌ها‌ی «سوگ سیاوش»، «داستان ادبیات و سرگذشت اجتماع»، «مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار»، «در کوی دوست»، «گفت و گو در باغ»، «چند گفتار در فرهنگ ایران»، «خواب و خاموشی»، «روزها در راه»، «ارمغان مور»، «سوگ مادر»، «شکاریم یک سر همه پیش مرگ»، «سوگ سياوش در مرگ و رستاخيز»، «مسافرنامه»، «سفر در خواب»، «نقش ديوان، دين و عرفان در نثر فارسی»، «درباره سياست و فرهنگ» در گفت وگو با علی بنو عزيزی، «تن پهلوان و روان خردمند»، «مليت و زبان (هويت ايرانی و زبان فارسی) اشاره کرد.

Reviews

[Dream.M · Rating 5 out of 5]

انسان بودن=دریافت زمان= حضور مرگ در زندگی
بخونیدش، حیفه نخونده و نادانسته بمیرید

[Roya · Rating 4 out of 5]

فقط جستاری بر شاهنامه نبود بلکه جستاری بود بر اوستا و شاهنامه و مهم تر از همه، رابطه ی این دو با یکدیگر. خیلی خوب بود‌

[Hamid · Rating 5 out of 5]

از بیدادِ پادشاه(مانند پیروزیِ دروغ)، راستی ناپدید و کژی و کاستی- ناتمامی و پریشانی در هر چیز و آشفتگی و آشوب در همه چیز- از هر جا و هر جانب می رسد. حاصل بیدادِ شاهِ ستمکاری چون نوذر؛ غریو از هر گوشه ی گیتی، فرسودگی جهان، در نوشتن رسم های پیشین، عشق به گنج و دینار و درم، خوار شدن مردمی، سپاهی شدن کشاورز و پادشاهی خواستنِ پهلوانان، آشفتگی و آشوب است ... ص 169

هم نشینی با قلم و اندیشه ی مسکوب در جهانِ یگانه ی آقای فردوسی چه بسا مرهم هم هست بر زخمِ پریشانِ همیشه ی نادانی. جُستارهای پنج گانه ی شاهرخ مسکوب، رهیافتِ گرانمایه ای ست برای دانستنِ اهمیت و پیش رفتن در دلِ شاهنامه، این شاهِ نامه ها. بی گمان درون مایه و ساختار زبانِ پارسی بی اندازه وامدارِ سرزمین خراسان است و ارجمندی آن دیار وابسته ی وجودِ بزرگ اندیشانی چون فردوسی، عطار، خیام نشابوری و دیگران از گذشته تا کنون. دریغ

پي افکندم از نظم کاخي بلند
که از باد و باران نيابد گزند
بناهاي آباد گردد خراب
ز باران و از تابش آفتاب
برین نامه بر سالها بگذرد
همی خواند آن کس که دارد خرد
#
یکم دی ماه 1399 خورشیدی

[Negar Khalili · Rating 4 out of 5]

کتابی بود کتاب!
لذت بردم از خوندنش، صد البته کتابی نبود که بشه خیلی سریع خوندش. بعضی جاها رو من دوباره و چند باره می‌خوندم. یک اینکه خوب شیرفهم بشم، دوم اینکه بعضی بخش‌ها چنان ادبیات زیبایی داشت که حیف بود یه بار خوندش...
درباره‌ی اسم کتاب بد نیست یه توضیحی بدم. این کتاب در نشری منتشر شده که من توش کار می‌کنم. از یکی از همکاران قدیمی پرسیدم که چرا اسم کتاب ارمغان موره؟ اون هم از قول حسن کامشاد گفت که ارمغان مور در واقع به‌نوعی فروتنی مسکوبه در مقابل فردوسی. فردوسی کتابی به اون عظمت سروده، و این پنج جستار هم ارمغان کوچک یک مورچه‌ست در مقابل اون شاهکار...
البته این کتاب و قلم فوق‌العاده‌ش هم در نوع خودش شاهکار بود.
کتاب پنج جستار درباره‌ي شاهنامه داره: زمان، آفرینش، تاریخ، جهان‌داری و سخن
هر کدوم از بخش‌ها در نوع خودشون بسیار دلچسبن. خصوصا بخش آفرینش رو من خیلی دوست داشتم. تقریبا هم‌زمان با خوندن اون بخش پادکست
فردوسی‌خوانی امیر خادم، قسمت دیباچه‌ی شاهنامه، رو هم گوش دادم و این دو به طرز بسیار جالبی با هم موازی بودن و هم‌خوانی داشتن.
برای خوندن این کتاب خوبه که یه پیشینه‌ی مطالعاتی داشته باشین. مثلا اینکه شاهنامه رو خونده باشین و یا داستان‌هاش رو دقیق بدونین.
اینطوری از خوند این کتاب لذت بیشتری می‌برین.
کلام مسکوب بی‌اندازه زیباست و این کتاب حیفه خونده نشه.
و در آخر:
برین نامه‌ بر عمرها بگذرد
همی‌خواندش هرکه دارد خرد

[Hosna · Rating 5 out of 5]

نمی دانم هرگز نوشته ای از مسکوب بوده است که بخوانم و سراسر شگفتی نشوم از قدرت زبان و بیان این نویسنده. ارمغان مور مانند سوگ سیاوش و رستم و اسفندیار درباره ی شاهنامه است. اگر آن دو کتاب دو حادثه از شاهنامه را برگزیده و بزرگ و بررسی می کند، ارمغان مور سخن از فردوسی و خودآگاه و ناخودآگاه او در شاهنامه می گوید. مفاهیم و معناهایی که جهان بینی و تفکر شاعر را نشان می دهند. کتاب صورتی دارد آشکار و معنایی پنهان. ارمغان مور ستایشی است از کار سترگ فردوسی و گوشه ای از اهمیت آن را به ما می نماید، درباره ی مفاهیمی مانند زمان و جهانداری و آفرینش و سخن در ذهن فردوسی آن گونه که شاهنامه را پرداخته است.

[Shahram Ghaaf · Rating 5 out of 5]

یکی از بهترین آثاری که در مورد شاهنامه و فردوسی منتشر شده است. "ارمغان مور" اثری ارزشمند جهت درک هر‌چه بهتر ساختار و فضای سرایش شاهنامه است. مسکوب در این اثر هنر فردوسی در گذار از اسطوره به حماسه و سپس تاریخ را شرح داده است.

[محمدحسین بنـکدارتهرانی · Rating 4 out of 5]

پنج جستار در باب زمان، آفرینش، تاریخ، جهان‌داری و سخن از روزنه‌ی نگاه مسکوبِ شاه‌نامه دوست که حالا سال‌های جوانی و شور را پشت سر گذاشته و عاقله‌مردی ست دنیادیده و رنج‌کشیده.

[Sina Tahmasbi · Rating 5 out of 5]

۲۱/۷/۱۴۰۱
۲۰:۱۹

"ارمغان مور جستاری است درباره چند مفهوم بنیادی شاهنامه، این کتاب بیش از تاریخ ، اثری شاعرانه است و کار شعر گردآوری دانش گذشتگان نیست ، برگذشتن از بینش و دانش ، اعتلای « خودآگاه و ناخودآگاه » اهل زمانه و آفرینش دید و دریافتی دیگر تر است, شاهنامه تاریخ پیروزی در شکست ، یا به زبان دیگر تاریخ پیروزی شکست است .
زیرا در برابر مرگ « گزینشی » در کار است و نیروی اراده بر غریزه بقا فرمان می راند. شاهنامه تاریخی آرمانی است ، آن گونه که می پنداشتیم و آرزو داشتیم . و فردوسی با گزینشی که می کند این آرزو ، این آرمان را به سرمنزل عافیت می رساند، در داستانهای شاهنامه ، با خواندن « تاریخ » ، هر بار حقیقت متعالی و زیبایی را که ویژگی هر اثر والای هنری است - در روح خود می آزماییم و این گونه بازیابی خاطره جمعی ، توأم است با موهبت شادی فرخنده ای که دیدار زیبایی به ما ارزانی می دارد . و لذت این شادی ، اگر چه از گذشته می آید ، دیگر از آن ماست که هستیم و آنها که پس از ما خواهند بود ."

[Reza · Rating 4 out of 5]

تجربه لذتبخشی بود. در واقع بعد از خواندن این کتاب و آگاهی از اساطیر ایران یک لایه معنایی جدید از شاهنامه و بخصوص بخش اساطیری آن برایم روشن شد. به نظرم خوندنش برای شاهنامه‌دوستان واجبه. جالبتر اینکه کتاب به وضوح از یک جستار ادبی فراتر میره و جنبه شخصی داره برای نویسنده و این رو خواننده کاملا حس میکنه. به خصوص که این کتاب آخرین نوشته‌های نویسنده قبل از مرگه. وقتی نویسنده از قصد فردوسی برای استفاده از سخن و بی‌کرانگی و شکست مرگ حرف میزنه گویی آرمان خود نویسنده هم همینه و در واقع داره آرمان سراسر زندگی خودش ر در آینه‌ی فردوسی بازنمایی میکنه.
اما به یک نکته جالب هم اشاره کنم:
‏توی فصل «جهانداری»، مسکوب به نکته جالبی اشاره میکنه. میگه در تاریخ ایران، در دو مقطع دین و دولت بیش از همیشه یکی شدند. در دوران ساسانیان و صفویان. و در هر دو دوره از فرط فساد و ظلم، ایران به بن‌بست فرهنگی و اجتماعی رسید و به طرزی مشابه با تجاوز بیگانگان به خاک ایران سرانجام فاجعه‌باری رقم خورد.
گویا تا سه نشه بازی نشه!

[Zara Karami · Rating 5 out of 5]

✅معرفی کتاب
پنج جستار درباره شاهنامه به قلم شاهرخ مسکوب، اولین کتابیه که از این جستارنویس ایرانی خواندم. در این جستارها با عناوین "زمان، آفرینش، تاریخ، جهانداری و سخن"، مسکوب تاروپودهای ژرف شاهنامه را می کاود و مفاهیم بنیادی آن را شرح می دهد. این کتاب خلاصه ای از داستانهای شاهنامه نیست، هرچند مثال های بسیاری از آن در کتاب است، بلکه هدف نویسنده توضیح این مطلب است که چرا شاهنامه گنج گرانبهای فرهنگ، اندیشه و اخلاق است. او می داند که خاطره جمعی ناخودآگاه، خود تاریخ است و بررسی آن شباهتی دارد به مطالعه و شناخت ناخودآگاه روان آدمی و در نتیجه پیدا کردن خود. کاویدن و شناختن خاطره جمعی باعث بیداری لایه های خفته گذشته و غنای آگاهی تاریخی است.

✅گزیده کتاب
جهان را چنینست ساز و نهاد
که جز مرگ را کس ز مادر نزاد
داستان های اساطیری و پهلوانی ما را شاعری ویراسته و سروده که، اگرچه خوشبختانه معلم وار درس اخلاق نمی دهد، ولی حکیم اخلاقی بزرگی است و از همین روی وی را "حکیم ابوالقاسم فردوسی" نامیده اند. خرد او، به معنای والای کلام، اخلاقی است؛ نه فلسفی، که می دانیم با آن میانه ای ندارد. گوهر اخلاقی چنین خردی _که سراسر کتاب در ستایش آن است_ در تار و پود داستان ها دویده و نقش خود را بر آنها انداخته است.
شاهنامه مانند ایلیاد یا ادیسه حماسه ای جوان و برهنه نیست تا ستایش بی دریغ اراده خام و نیروی غریزی پهلوانان باشد. داستان های حماسی ایران آمیخته با اسطوره ها و باورهای اوستایی، دوران پارت ها و ساسانیان و چهار سده اسلامی را پشت سر گذاشت و پس از خوشه چینی در این راه دراز _به منزله تاریخی گرانبار از فرهنگ و اندیشه و اخلاق_ به دست سحرآفرین فردوسی رسید. کتاب شاهکار چنین شاعری است با چنان دستمایه ای.

[شاهین غمگسار · Rating 5 out of 5]

ارمغان مور، در نظر من، نه فقط جستاری‌ست در چندوچون شاهنامه و فهمِ ساختمانِ جهانِ آن از راهِ رخنه کردن به سرچشمه‌های اندیشۀ اساطیری و تاریخی‌‌اش، بلکه از منظری دیگر، پیشنهاد زبانی‌ست بس نغز، دقیق، فهم‌پذیر و به‌دور از ابهام، برای اندیشیدن و بیان همۀ مفاهیمی که از مجرای اندیشۀ فارسی گذر می‌کند و بروز می‌یابد؛ حتی غامض‌ترین و پیچیده‌ترین اندیشه‌ها، یعنی اندیشه‌های فلسفی، و خاصه منظور من همین اندیشه‌های فلسفی‌ست.

این یعنی ظرفیتِ شگفتِ زبانی‌ که آشکارا ازسوی اندیشمندان و متفکران زبان فارسی نادیده‌ گرفته شده، یا دست‌کم من به چنان زبانی در کتابی فلسفی و اندیشه‌ای برنخورده‌ام. همان زبانی که امروزه کتاب‌های بسیاری در حوزۀ اندیشه ملبس به زبانِ فارسیِ ترجمه می‌خوانیم و گنگی و دیرفهم‌ بودن و پیچیده‌نمایی و بی‌معنایی‌اش آزارمان می‌دهد. به خیال من، مسکوب در ارمغان مور، در کنار مکتوب کردن اندیشیدۀ خود، ناگزیر و به‌وضوح و از رهگذر به کار گیری این زبان، هم توان زبانِ ثقیل و روان فارسی را نشان داده است، هم فقدان آن عِرق به فارسیِ سنجیده و پسندیده را نزدِ مولفان و مترجمان و مصنفان نمایانده. هنگام خواندن ارمغان مور، عبارات و واژه‌های مسکوب را آهسته‌آهسته تلفظ خواهید کرد و بسیار بازخواهید گشت و جمله‌ها را نه به دستاویز سختی که به علت «سخته» بودن از نو مطالعه‌ می‌کنید.

از این منظر که درگذریم، ارمغان مور درباب پنج مفهوم است که شاهرخ مسکوب درنتیجۀ گذر دادن شاهنامه و داستان‌هایش طی سالیان سال از صافیِ اندیشۀ خود و پرداختن به زیروبالای جهانِ ساختۀ «حکیم» طوس به آن‌ها دست یافته است. زمان، آفرینش، تاریخ، جهان‌داری و سخن آن پنج‌اند و کتاب مفصلاً در باب توضیح و تشریح این مفاهیم و پیگیری اثرات و دامنه و وجودش در سطربه‌سطر شاهنامه است. در شخصیت‌ها، در داستان‌ها، در مفاهیم و حتی در تناقض‌هایی که به چشم ما امروزیان می‌آید و در ساختمان اساطیری شاهنامه تناقض نیست.

مسکوب نویسندۀ پژوهش‌گرِ سنجیده‌فکری‌ست. سنجیده‌فکر به آن خاطر که می‌داند چه می‌نویسد و چگونه بیانش می‌کند و شباهت آنچه می‌نویسد به کدام اندیشه‌های دیگر در این سرزمین می‌کشد (مثلاً مفاهیم موجود در اسلام) و چرا نباید به‌کلی از آن اندیشه‌های دیگر گسست و چگونه باید آن اندیشه‌ها را به امروز ربط داد تا «سخن» رنگ‌و‌بوی کهن نگیرد و صرفاً جنبۀ پژوهشی و انتزاعی نداشته باشد. در کتاب دیگر مسکوب، زبان فارسی و هویت ایرانی، نیز این به‌روز کردن اندیشه‌های کهن را می‌توان دید. او در ارمغان مور هم کهن‌ترین باقی‌مانده‌های میراث اساطیر و اندیشۀ ایران باستان را به تفکرات امروزی پیوند می‌دهد. گرچه حکیم طوس پیشتر این‌ها را به قلم خویش گفته باشد: «جهان را همه چون تن خویش خواه» (ج۸، ص۱۲۳، خالقی)، یا «هر آنکس که اندیشۀ بد کند، به فرجام بد با تن خود کند» (ج۸، ص۵۳، خالقی). قیاس کنید با تن‌آگاهیِ تک‌بعدی و اهمیت جسم در نظر ما امروزیانِ سطحی‌نگر و جلوسِ مفهوم سلامت به غایتِ زیستن که فیلسوفی مانند نیچه پیشتر «مرض بودن» آن را پیش‌بینی کرده بوده است. حال اینجا، در ارمغان مور، مسکوب روشن می‌کند که چگونه این اندیشه با جانِ جهانِ اساطیری –همچنین شاهنامه- پیوند دارد و صرفاً با جسمِ زمینی و رسیدگی به آن تمام نمی‌شود، بلکه همۀ هستی تنی‎ست که تنِ ما ازجملۀ آن است. با چنین دیدگاهی، هرچه کنی به خود کنی. فی‌المثل کردار ما (آدمیزاد) با دارودرخت و دشت و کوه را آشکارا می‌توان در وضعیت موجودِ زمین (همین ایران) تماشا کرد.

از منظری دیگر، در ارمغان مور مسکوب به تفصیل می‌گوید که «داد» در شاهنامه به چه معناست و کارکرد آن چیست و دادخواهی چگونه نیکی‌ست به خود و جهان. چرا هرآنچه در آفرینش هست همچون پیکری واحد است و چگونه پیکر جهان متناظر و موازی با پیکر آدمی‌ست و «بی‌داد» جفا بر تنِ خویش است. یا چگونه خرد و سخن بزرگ‌ترین سلاح‌های انسان است برای رویارویی با «چرخ مست و بازیگری‌»اش. چگونه سخن فرزندِ خرد است و اساساً خرد از کیست و خالق خرد کیست.

حقیقتاً مسکوب حواسش به تمامی این‌ها هست و به همین خاطر است که هنگام خواندن ارمغان مور، احساس نصیب بردن از محضر حکیمی جامع‌الطراف به شما دست خواهد داد. از اسطورۀ دور و دراز زروان (خدای زمان) و رصد کردن اثرات آیین زروانی در اندیشه‌های مزدیسنایی و زردشتی و در نهایت شاهنامه گرفته (مسکوب میان این دو -آیین مزدایی و زردشتی- تفاوت قائل می‌شود، اما به یاد دارم که ریچارد فرای در عصر زرین فرهنگ ایران این دو را یکی می‌گرفت و علت تفاوتِ اسمی را تفاوت در جغرافیای انتشار آن‌ها می‌دانست و بس) تا چرایی زیرو‌بم داستان‌ها و شخصیت‌های شاهنامه بر پایه و اساس همان نگرشی که فردوسی حکیمانه از ایران باستان و مکتوبات موجود در زمان خویش گرد آورده و پرورانده و بعضاً برگزیده.

ارمغان مور را بایستی چکیدۀ تفحص مسکوب در شاهنامه دانست. او در این کتاب بارها به مکتوبات دیگرش، رستم و اسفندیار، سوگ سیاوش، چند گفتار در فرهنگ ایران و باقی آثارش اشاره می‌کند و از این حیث می‌توان رصد کرد که مسکوب در شاهنامه طی سال‌ها در پی چه بوده است و در اثر سترگ حماسی و پرشکوه و جلالِ فردوسی چه‌ها دیده‌ است. حتی ذکر برخی یافته‌ها از دیگر پژوهش‌گران اساطیر ایران، مانند مهرداد بهار و دیگران، بر وزن کتاب بیش‌ازپیش افزوده است.

بااین‌همه، جذابیت پنهان ارمغان مور حتی به قلم مسکوب و بررسی هوشمندانه‌اش از ساختار اندیشه‌ای‌اسطور‌ه‌ای شاهنامه هم نیست، بلکه به جذبۀ اندیشه و اساطیر ایران باستان، خاصه دوران ساسانی، بازمی‌گردد؛ به پیچیدگی و هم‌پوشانی ساختار و معنادهیِ جزءجزء آن در کنش و واکنش با هم. بگذارید این‌گونه توصیفش کنم که مسکوب در ارمغان مور درواقع نقشۀ ورود به قصری عظیم را داده است که معماریِ باشکوهش، جزییات دیواره‌ها و نگاره‌ها و ستون‌هایش، بلندپروازی خالقش (!) و ساختمان هنوز استفاده‌شدنی‌اش بازدیدکننده را سخت به حیرت وامی‌دارد. من بر این قسم آخر، یعنی استفاده‌شدنی بودن، تاکید می‌کنم. بخشی از آن جذابیت و جذبه‌ای که گفتم به همین بُعد مربوط می‌شود که آن ساختمان حیرت‌آور اساطیری و باستانی را به‌شدت امروزی یافته‌ام.

در انتها، ارمغان مور کتابی نیست که با یک بار خواندن بتوان به همۀ حجره‌ها و پستوها و بیرونی‌ها و اطراف و اکنافش واقف شد. این کتابی‌ست که باید آن را گاه‌گاه ورق زد و حتی پس‌از چندی دوباره و سه‌باره خواند. این کتابی‌ست که خواندنش برای ورود به جهان شاهنامه الزامی‌ست. این کتاب کلیددار قصر پرجلال شاهنامه است و شاید نقشۀ گنجی را هم، جایی بیرون از قصر، نشانتان دهد؛ شاید گنجِ گنج‌ها. این کتاب به قدری افشرۀ اندیشه‌ای ایران باستان است و آن افشره به‌قدری قیمت دارد که من را متقاعد کرد، در این اوضاع اقتصادی اسفناک، به هر ضرب و زور و فشار، شاهنامه بخرم. آری، ارمغان مور را بخوانید، سپس شاهنامه را ورق بزنید، که گویا کتاب‌ کتاب‌هاست.

[Mohsen · Rating 5 out of 5]

بسیار دوستش داشتم! چقدر که قلم این نویسنده زیباست و دلنشین! چقدر که مسکوب فهم عمیقی از انسان دارد. ‌ گاهی حس میکردم وینیکات و بیون‌ دارم می خوانم! اما خوانش مسکوب بود از شاهنامه! سر مطالعات زنان، و به خصوص اینکه در این کشور دقیقا در اسطوره ها و ادبیات چه نوشته اند و چه گذشته بر ما که حال‌مان اینطور است، تصمیم گرفتم از شاهنامه شروع کنم. ‌ اگرچه که سوادم قطعا قد نمی‌دهد. پس این کتاب گزینه ی خوبی بود. ‌نثر مسکوب چه داستان باشد و چه جستار، سادگی و ادبیت خاصی دارد که نظیرش در نثر ابوتراب است برای من. ‌ هر دو بدون تلاش برای تحت تاثیر قرار دادن مخاطب، ادبی و زیبا می نویسند به زعم من.

[Saeed Sarraf · Rating 3 out of 5]

مسکوب پژوهشگر بزرگ فرهنگ ماست.
اولین اثری ازش بود که مطالعه کردم.
جالب بود که در کنار تحلیلی که از زرتشتیت ارائه میده نگاه مقایسه‌ای خوبی با قرآن و همچنین آثار تصوف هم انجام میده یعنی برخلاف برداشتی که باستان‌گرایان از مسکوب به عنوان متفکری ذیل تفکرات باستانی ارائه میدن او اصلا نگاه‌های افراطی نداره و اتفاقا خط ارتباطی اندیشه ایرانی و اسلامی رو در ذهن مخاطب برقرار می‌کنه.
مسکوب به حق ایران‌شناس بزرگیه!

[radioparesh · Rating 4 out of 5]

سوال برام پیش اومد: وقتی زبان شاهنامه انقدر ساده و روان هست چرا کتابی که درباره مفاهیم شاهنامه هست باید انقدر با ادبیات و جمله بندی پیچیده نوشته بشه که باعث شه خوانش کتاب برای مخاطب عام سخت بشه و عملا از فهمیدن اینهمه زیبایی که از شاهنامه در این کتاب بیان شده محروم بشه؟

[Fateme Eskandary]

کتاب بسیار برام جالب بود. جای اینکه فقط به شاهنامه پرداخته بشه، مسکوب برداشتش از نویسنده و عوامل تاثیرگذار بهش رو هم ترجمه می‌کنه.

[Mina Shahbazi Moghaddam · Rating 4 out of 5]

لذت و بهره وقتی از کتاب برده میشه که شاهنامه کامل خونده شده باشه و داستان‌ها و سرنوشت و منظور فردوسی از گفته‌هاش از قبل درک شده باشه.
اگر شاهنامه رو نخوندین جدا این کتاب رو نخونید🙂

[Mehrasa Rezaei · Rating 4 out of 5]

خیلی قشنگ بود.
فکر کنم الان اگر دوباره شاهنامه رو بخونم درک بهتری ازش پیدا میکنم.

[Farzan Kh · Rating 5 out of 5]

.قلم‌ مسکوب دلنشین و گیرا است به ویژه آن‌که از شاهنامه می‌نویسد
از چند منظر به شاهنامه پرداخته است و خواندنش درک درستی از آن کتاب سترگ به دست می‌دهد.

[Vahid · Rating 5 out of 5]

سپهبد پرستنده را گفت گرم
سخن‌های شیرین به آوای نرم
که اکنون چه چارست با من بگوی
یکی راه جستن به نزدیک اوی
که ما را دل و جان پر از مهر اوست
همه آرزو دیدن چهر اوست

[Mat · Rating 4 out of 5]

هر پنج جستار کتاب (زمان، آفرینش، تاریخ، جهان‌داری و سخن) خواندنی بود . یکی از بهترین کتابها برای بررسی و فهم بهتر شاهنامه.
دی هزار و چهارصد و سه