Ο κύκλος: Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς

by Στέφανος Τραχανάς

Πώς συμβαίνει και σε μια εποχή υποτιθέμενου θριάμβου της επιστήμης, ένας διαρκώς μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων να παραδίδονται χωρίς ­αντίσταση στις πιο ακραίες μορφές ανορθολογισμού και ψευδοεπιστήμης; Και πώς συμβαίνει επίσης, η πιο επιτυχημένη επιστημονική θεωρία όλων των εποχών ‒η κβαντομηχανική‒ να χρησιμοποιείται σήμερα ως το κατ᾽ εξοχήν εργαλείο χειραγώγησης και εξαπάτησης εκατοντάδων εκατομμυ­ρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο, κάτω από τη «σημαία» της περίφημης Νέας Εποχής (New Age) και του ανατολικού μυστικισμού που πάει μαζί της; Και μάλιστα η «βιομηχανία» αυτή να έχει την ενεργό υποστήριξη ενός αυξανόμενου αριθμού πανεπιστημιακών καθηγητών στις ΗΠΑ και όχι μόνο; Πώς τελικά συνέβη και, ενώ η επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα οδήγησε στον Διαφωτισμό, στην κατάργηση των «ελέω θεού» καθεστώτων και τελικά στην εγκαθίδρυση των δημοκρατικών πολιτευμάτων, η επιστημονική επανάσταση των αρχών του 20ού αιώνα να βρίσκει σήμερα απέναντί της ένα διογκούμενο ρεύμα εχθρότητας απέναντι στο ίδιο το πνεύμα της επιστήμης; Μια βαθιά εχθρότητα της ίδιας φύσεως με εκείνη της Καθολικής Εκκλησίας απέναντι σε ό,τι εκπροσωπούσε ο Γαλιλαίος; Τη στήριξη στην εμπειρία και τον ορθό λόγο ως τη μόνη έγκυρη πηγή γνώσης για τον φυσικό κόσμο; Και είναι άραγε τυχαίο ότι αυτή η διανοητική εχθρότητα προς τη θεμελιώδη επιστήμη και τον Δια­φωτισμό, που βρίσκεται σήμερα σε έξαρση στις δημοκρατικές χώρες ‒αλλά και η μαζική απήχηση του ανορθολογισμού και της ψευδοεπιστήμης‒, έχει χτυπητές ομοιότητες με αντίστοιχα φαινόμενα που κυριάρχησαν στη μεσοπολεμική Γερμανία;

Τελικά, γιατί η θεμελιώδης επιστήμη άνθησε ‒σύμφωνα με τον ιστορικό της επιστήμης Τόμας Κουν‒ «μόνο στους πολιτισμούς που προέρχονται από την αρχαία Ελλάδα»; Δηλαδή μόνο στους πολιτισμούς που πήραν πάνω τους το στοίχημα της δημοκρατίας και το έφεραν ώς εδώ;

Και αν όντως επιστήμη και δημοκρατία πήγαιναν πάντα μαζί, μήπως η εχθρότητα προς την επιστήμη ‒η εχθρότητα όχι προς τις τεχνολογικές εφαρμογές της, αλλά προς το ίδιο το πνεύμα της επιστήμης, τον ριζικό αντιδογματισμό της‒ ήταν πάντα ένα κακό σημάδι για το μέλλον της δημοκρατίας της ίδιας;

Τούτο το βιβλίο γράφτηκε κυρίως για να υποστηρίξει τη βασιμότητα ­αυτών των ερωτημάτων, με τα αναγκαία τεκμήρια, και απλώς να υπαινιχθεί πιθανές απαντήσεις τους. Απευθύνεται σε κάθε ανήσυχο πολίτη του καιρού μας.

-

Το σχέδιο του εξωφύλλου παραπέμπει στον κύκλο της Βιέννης ‒ως κορυφαία ­έκφραση του πνεύματος της επιστήμης‒ και στο ναζιστικό σκοτάδι που τον έκλεινε από παντού.

Genres: Science, Philosophy

416 pages, Paperback

Published April 1, 2024

About the author

Ο Στέφανος Τραχανάς γεννήθηκε στην Ιεράπετρα της Κρήτης. Σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Harvard, στον τομέα της φυσικής. Το 1983 άρχισε να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, σε προπτυχιακό και σε μεταπτυχιακό επίπεδο (όπως, λ.χ., στο θερινό σχολείο φυσικής). Από το 1985 είναι διευθυντής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, που ανήκουν διοικητικά στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ). Είναι συγγραφέας βιβλίων που θεωρούνται, σήμερα, κλασικά και διδάσκονται σε αρκετά πανεπιστημιακά τμήματα: "Κβαντομηχανική Ι, ΙΙ & ΙΙΙ", "Σχετικιστική κβαντομηχανική", "Προβλήματα κβαντομηχανικής", "Ακριβώς επιλύσιμα κβαντομηχανικά δυναμικά", "Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις", "Μερικές διαφορικές εξισώσεις", "Mathematica και εφαρμογές", καθώς και ενός κεφαλαίου με τίτλο "Η βιολογική καταλληλότητα των φυσικών νόμων: τύχη ή αναγκαιότητα;" στο βιβλίο "Η Φυσική σήμερα", τ. ΙΙ του Ε. Ν. Οικονόμου (εκδόσεις ΠΕΚ).

Reviews

[Michael Kotsarinis]

Πιστεύω ότι η επιστημονική κοινότητα θα πρέπει να παράγει περισσότερα βιβλία σαν αυτό και ελπίζω ότι θα βρει απήχηση σε έναν ευρύ κύκλο αναγνωστών καθώς πρέπει οι σκεπτόμενοι άνθρωποι να αντιδράσουμε στο σκοτάδι που επελαύνει γύρω μας.

Δείτε περισσότερα στο Ex Libris.

[Emmanouil · Rating 3 out of 5]

Ο συγγραφέας αργεί να φτάσει στην καρδιά του προβλήματος που στοιχειώνει τον επιστημονικό ρεαλισμό. Από τη μια, επιδιώκουμε να απομακρύνουμε κάθε μεταφυσικό κατάλοιπο από την επιστημονική μας θεώρηση· από την άλλη, κρατάμε με θρησκευτική προσήλωση τη μεταφυσική παραδοχή ότι η φύση διέπεται από αντικειμενικούς νόμους, ανεξάρτητους από τον άνθρωπο, που "περιμένουν" να ανακαλυφθούν. Αυτή η παραδοχή δεν εγκαταλείπεται — όχι επειδή έχει τεκμηριωθεί επαρκώς, αλλά επειδή "δεν μπορούμε να παίξουμε αλλιώς".

Υιοθετεί άκριτα τη γνωστή θέση ότι η κλασική φυσική αποτελεί οριακή περίπτωση της κβαντομηχανικής. Όμως, αυτή η άποψη, αν δεν συνοδεύεται από φιλοσοφική αποσαφήνιση, διολισθαίνει σε μια αφελή σωρευτική εικόνα της επιστημονικής προόδου. Τι θεωρείται φυσιολογικό εδώ; Ότι ο χρόνος στην κλασική θεωρία είναι απόλυτος, ενώ στη σχετικιστική είναι σχετικός; Ότι δύο ριζικά διαφορετικές εννοιολογικές μορφές ερμηνείας μπορούν να συνυπάρχουν ως διαδοχικές "προσεγγίσεις της Αλήθειας"; Ή μήπως έχουμε εδώ δύο ασύμβατες κοσμοαντιλήψεις;

Φαίνεται να παρακάμπτει αυτά τα ερωτήματα, δηλώνοντας ότι για τον φυσικό, η εννοιολογική διαφορά παύει να έχει σημασία όταν η ποσοτική της εκδήλωση είναι τόσο μικρή ώστε να μην είναι παρατηρήσιμη. Κι έτσι φτάνουμε στο "12ο δεκαδικό ψηφίο", σε μια απόδοση που πλησιάζει —υποτίθεται— την αλήθεια με μαθηματική ακρίβεια. Όμως, αυτή η τεχνοκρατική προσέγγιση συγχέει την προβλεπτική επιτυχία με την οντολογική εγκυρότητα.

Αναφέρεται θετικά στον λογικό εμπειρισμό, γράφοντας ότι "πολύ αργότερα έμαθα ότι ήταν το πρωταρχικό μέλημα του λογικού εμπειρισμού: η λογική ανάλυση της δομής μιας φυσικής θεωρίας. Τι είναι σύμβαση, τι είναι σχέση ορισμού ενός νέου μεγέθους ή μιας νέας έννοιας και, τελικά, ποια είναι τα βασικά αξιώματα και οι θεμελιώδεις εξισώσεις της θεωρίας" (σελ. 132). Αυτή η αναφορά είναι σημαντική, αλλά δεν φαίνεται να συνειδητοποιεί την έκταση στην οποία ο ίδιος υιοθετεί μεταφυσικές παραδοχές που οι λογικοί εμπειριστές ακριβώς προσπαθούσαν να αποδομήσουν.

Δεν είναι εχθροί της επιστήμης όσοι επιχειρούν να αφαιρέσουν το "μακιγιάζ" της, ώστε να κατανοήσουν τι ακριβώς βλέπουν, τι σημαίνει αυτό που μετριέται και προβλέπεται. Υποστηρίζουμε την επιστήμη όχι ως απόλυτη ερμηνεία της Αλήθειας, αλλά ως το πιο αξιόπιστο —και αυστηρά περιορισμένο— εργαλείο για να διατυπώνουμε απόψεις για τη φύση.
Σέβομαι τον άνθρωπο, τον ακαδημαϊκό, τον πρώην εκδότη των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης. Αλλά δεν μπορώ να κατανοήσω την εμμονή του στη δογματική παραδοχή ότι η φύση έχει αντικειμενικούς, αναλλοίωτους νόμους, και ότι εμείς απλώς πλησιάζουμε την αποκάλυψή τους. Ο συγγραφέας φτάνει στο σημείο να αφήνει να εννοηθεί ότι όποιος δεν αποδέχεται τον επιστημονικό ρεαλισμό είναι εχθρός της επιστήμης, και άρα πρέπει να καεί στην πυρά.

Δηλαδή, δεν χωράει η θέση ενός σκεπτικιστή ρεαλιστή; Κάποιου που δέχεται τη δύναμη της επιστημονικής μεθόδου αλλά αμφισβητεί τη μεταφυσική ύπαρξη των "νόμων της φύσης" ως ανεξάρτητων και αναλλοίωτων οντοτήτων; Η γλώσσα, η νόηση, το περιβάλλον, η ιστορικότητα, όλα συνυφαίνονται· και το νόημα δεν είναι αντανάκλαση ενός ουδέτερου αντικειμενικού κόσμου αλλά προϊόν διαδράσεων. Δεν υπάρχουν "νόμοι της φύσης" πέρα από κάθε θεωρητικό πλαίσιο, ούτε μπορεί να υπάρξει νόημα αποκομμένο από τα συμφραζόμενά του.

Ο συγγραφέας αναφέρεται στον Καστοριάδη εκθειάζοντας τις απόψεις του.
Σελίδα 292 "Ευχαριστούμε για την πνευματική και ψυχική ανάταση, Κορνήλιε Καστοριάδη "
Παραθέτω την άποψη του μεγάλου φιλοσόφου μέσα από μια συνέντευξη που δημοσιεύτηκε στις 25/9/2000 στην Ελευθεροτυπία

"Mπορούμε να πούμε ότι η φυσική του Nεύτωνα εμπεριέχεται στη φυσική του Aϊνστάιν;

Kορνήλιος Καστοριαδης:
ΟΧΙ.. Tα σοβαρά θέματα ανακύπτουν από το γεγονός ακριβώς ότι η πρώτη δεν εμπεριέχεται στη δεύτερη. Ο μέσος επιστήμονας πιστεύει ότι ο Nεύτων δίνει μια πρώτη προσέγγιση και ο Aϊνστάιν μια δεύτερη καλύτερη. Aλλά τα πράγματα δεν είναι έτσι. Yπάρχει ένα πρόβλημα θεωρητικής συμβατότητας ανάμεσα στη φυσική του Nεύτωνα και στη φυσική του Aϊνστάιν. Kατά μια έννοια, ο Nεύτων είναι απόλυτα λανθασμένος. Kατά μια άλλη έννοια, δεν είναι λανθασμένος, αλλά η θεωρία του καλύπτει σε μια πρώτη προσέγγιση το 99% των περιπτώσεων.

Yπάρχουν, λοιπόν, πραγματικές επιστημονικές επαναστάσεις. Σε ορισμένες στιγμές αναδύονται νέα, μεγάλα, φαντασιακά σχήματα, τα οποία συλλαμβάνουν καλύτερα την πραγματικότητα, από ό,τι τα προηγούμενα. Aυτό ακριβώς συνέβη με τη θεωρία της σχετικότητας του Aϊνστάιν, αυτό συνέβη επίσης με τη θεωρία των κβάντα."

Στην πυρά και ο Καστοριάδης;

Κλείνω με μια αναφορά στον Χίλαρι Πάτναμ, τον οποίο ο συγγραφέας επικαλείται ότι τον επηρέασε. Στην εισαγωγή της ελληνικής έκδοσης του έργου Το Νόημα και οι Αισθήσεις, οι Κώστας Παγωνδιώτης και Στέλιος Βιρβιδάκης γράφουν
""Η βασική διατύπωση του Πατμαν είναι ότι η συζητηση για τον ρεαλισμό εμφανίζεται να βρίσκεται σε αδιέξοδο γιατί οι δυνατές επιλογές μοιάζει να εξαντλούνται σε δύο εξίσου προβληματικές τοποθετήσεις: τον αντιδραστικό μεταφυσικό ρεαλισμό και τον ανεύθυνο σχετικισμό. Ο πρώτος βασίζεται σε μια μεταφυσική φαντασίωση, η οποία μας καλεί να νοησουμε τον κόσμο και την σχέση του με τη γλώσσα και τον νου από τη σκοπιά του Θεού. Από την άλλη μεριά ο ανεύθυνος σχετικισμός είναι με την μορφή της αποδόμησης είτε με την μορφή κάποιου είδους αντιρεαλισμου οδηγεί στην απώλεια του κόσμου γιατί δεν μπορεί να δικαιολογήσει την αυτονόητη ιδέα οτι οι γνωσιακή μας ισχυρισμοί αναφέρονται σε μια ανεξάρτητη πραγματικότητα και είναι υπόλογοι σε αυτήν."
Στην πυρά και ο Πάτμαν ή μήπως τα έχετε μπερδέψει;

Πού βρίσκεται, λοιπόν, η φιλοσοφική ωριμότητα και η πνευματική γενναιοδωρία; Στην καύση όσων διαφωνούν; Ή στη δυνατότητα να σκεφτούμε έναν τρίτο δρόμο —ανάμεσα στον ρεαλισμό και τον σχετικισμό—, ο οποίος δεν καταφεύγει σε μεταφυσικές φαντασιώσεις ούτε αποδομεί την ίδια τη δυνατότητα γνώσης.

[Anthi Mastrogiannaki · Rating 5 out of 5]

Θέμα του βιβλίου όπως φανερώνει και ο τίτλος είναι η επιβίωση της επιστήμης και της δημοκρατίας σε ανήσυχους καιρούς, σε καιρούς ολοκληρωτικών καθεστώτων και ανορθολογισμού. Αμφισβήτηση γενικά της επιστήμης μπορούμε να παρατηρήσουμε σε περιόδους που κυβερνούν ολοκληρωτικά καθεστώτα. Για παράδειγμα η κβαντομηχανική φυσική και η απόρριψή της από την Ναζιστική Γερμανία του Αδόλφου Χίτλερ. Ο λόγος βέβαια για την απόρριψη αυτής την επιστήμης από τον φασισμό του Β’ Παγκοσμίου ήταν ότι οι θεμελιωτές της, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν ο οποίος το 1905 εξήγησε το μυστήριο του φωτοηλεκτρικού φαινομένου και εδραίωσε την ιδέα του φωτεινού κβάντου, ο Μαξ Πλανκ ο οποίος ανακάλυψε το φωτεινό κβάντο μαζί με τη σταθερά που φέρει το όνομά του, σταθερά Planck, ο Μαξ Μπορν ο οποίος το 1926 ολοκλήρωσε μαζί με άλλους διάσημους φυσικούς την μηχανική των μητρών και την πιθανοκρατική ερμηνεία της θεωρίας, ο Βόλφγκαν Πάουλι ο οποίος ήταν ένας από τους έξι φυσικούς που βοήθησε στην ολοκλήρωση της μηχανικής των μητρών και ο Έρβιν Σρέντινγκερ ο οποίος το 1926 ανακαλύπτει την ομώνυμη εξίσωση, γνωστή ως εξίσωση Schrondiger οι οποίοι υπήρξαν οι σημαντικότεροι φυσικοί που ασχολήθηκαν με την κβαντομηχανική ήταν είτε εβραϊκής καταγωγής είτε άτομα φιλελεύθερα που εναντιώνονταν σε κάθε μορφή βίας εναντίων των Εβραίων.

Το βιβλίο συνδυάζει επιστήμη και φιλοσοφία και είναι αρκετά ενδιαφέρον. Περιλαμβάνει ακόμα ιστορικά δεδομένα για την περίοδο του διαφωτισμού και του κύκλου της Βιέννης αλλά και θεωρίες σημαντικών φιλοσόφων και επιστημόνων. Οπότε σας προτρέπω να το διαβάσετε.

[Chaido Rizou (Lentza-Rizos) · Rating 5 out of 5]

Με αφετηρία τη διαπίστωση ότι: «Ενώ η επιστημονική επανάσταση του17ου αιώνα οδήγησε στον Διαφωτισμό, η επιστημονική επανάσταση των αρχών του 20ού αιώνα βρίσκει σήμερα απέναντί της ένα διογκούμενο ρεύμα εχθρότητας απέναντι στο ίδιο το πνεύμα της επιστήμης»· και αναστοχαζόμενος ότι «η εχθρότητα προς το ίδιο το πνεύμα της επιστήμης ήταν πάντα ένα κακό σημάδι για το μέλλον της ίδιας της δημοκρατίας», ο συγγραφέας μας παραδίδει ένα έργο αριστουργηματικό. Όπου, με καταπληκτική ικανότητα αφήγησης και εκλαΐκευσης, με επιστημονική τεκμηρίωση, αλλά και με αιχμηρό χιούμορ, ανατρέχει σε κρίσιμες ιστορικές περιόδους της θεμελιώδους επιστήμης και του θρησκευτικού ή πολιτικού σκοταδισμού, και αποδομεί τον ανορθολογισμό και την ψευδοεπιστήμη. Και υπογραμμίζει, με βάση ιστορικές αναδρομές, ότι πάνω από γνώμες και θεωρίες είναι τα γεγονότα που υποστηρίζονται από πειραματική επιβεβαίωση. Για να καταλήξει ότι «επιστήμη και δημοκρατία πάνε πάντα μαζί».
Με γλαφυρό τρόπο, εκλαϊκεύει τα επιτεύγματα της θεμελιώδους επιστήμης του μεσοπολέμου, και ιδιαίτερα την πρόοδο στην κβαντομηχανική που άνοιξε νέους επιστημονικούς ορίζοντες, απάντησε σε μετέωρα ερωτήματα ετών, αλλά από την άλλη κακοποιήθηκε από εχθρικές και ανορθολογικές απόψεις.
Ενα βιβλίο επιστήμης και φιλοσοφικού στοχασμού 383 σελίδων είναι αδύνατο να «συμπυκνωθεί» σε μια σύντομη ανασκόπηση. Έτσι, θα τονίσω μόνο ότι -για μένα- «Ο Κύκλος» είναι ένα αριστουργηματικό επίτευγμα. Και ο συγγραφέας, εκτός από άριστος επιστήμων, είναι ιδανικός δάσκαλος και εκλαϊκευτής.

[Ioannis Apostolopoulos · Rating 5 out of 5]

Ένα βιβλίο που θα ήταν κοινωνικά ωφέλιμο κάθε επιστήμων αλλά και κάθε πολίτης του Κόσμου να μελετήσει. Χωρίς καμμία υπερβολή μέσα από μια ιστορική αναδρομή της Επιστήμης και των Επαναστάσεών τον 17ο και 20ο αιώνα, αναδεικνύεται όχι μόνο η Πολιτισμική της Αξία αλλά, ο και σπουδαιότερο, η Ηθική της Αξία. Αυτή η Ηθική Αξία ως στυλοβάτης και ισχυρός προωθητικός παράγων της Δημοκρατίας και του Καινούργιου Διαφωτισμού που βάλλεται από τους κήρυκες του Μεταμοντερνισμού/Νέας Εποχής. Για να μην οδηγηθεί η ανθρωπότητα σε νέες, πιθανά θανατηφόρες και τελικές συνέπειες, πρέπει ο Επιστημονικός Ρεαλισμός να επικρατήσει κάθε Νοοκρατίας/Ιδεαλισμού που φοράει ράσο ή κοσμικό ένδυμα παραλλαγής. Ο Στέφανος Τραχανάς αποδεικνύει ότι είναι πραγματικός Δάσκαλος!!!!!