ترورهای سیاسی در ایران: ۱۲۸۶-۱۲۹۶ شمسی

by سهراب یزدانی

این دفتر به مطالعه‌ی ترورهای سیاسی ایران در دورانی ده‌ساله می‌پردازد، از ترورهای روزگار مجلس اول و دوم مشروطه تا عملیات کمیته‌ی مجازات در خلال جنگ جهانی اول. دیباچه‌ی کتاب نیز بحثی‌ست در باب قتل ناصرالدین‌شاه که می‌توان آن را سرآغاز ترورهای سیاسی در تاریخ جدید دانست.
هنگام بررسی ترورهای سیاسی چنین پرسش‌هایی به میان می‌آید: اوضاع سیاسی و اجتماعی چگونه زمینه‌ی ترورها را فراهم آوردند؟ کدام افراد و سازمان‌ها در ترورها دست داشتند و چه هدف‌هایی را دنبال می‌کردند؟ اخبار چنین رویدادهایی از طریق کدام سازوکارها در جامعه پخش می‌شد؟ بخش‌های گوناگون جامعه چه واکنشی به این‌گونه عملیات نشان می‌دادند؟ ترورها چه پیامدهایی به بار آوردند و آیا توانستند روابط قدرت را دگرگون کنند؟
پژوهش حاضر می‌کوشد، بر پایه‌ی اسناد و نشریه‌ها و گزارش‌ها و نوشته‌های همزمان با رویدادها و چند اثر تحقیقی، در حد توان به پرسش‌های بالا پاسخ دهد و تصویری مستند از ترورهای سیاسی ایران معاصر در اختیار خوانندگان بگذارد.

400 pages, Paperback

First published August 1, 2023

Reviews

[Maziyar Yf · Rating 4 out of 5]

در تاریخ طولانی و پر فراز و نشیب ایران ( بیشتر رو به زوال ) قتل و ترور شاهان و یا دیگر رجال سیاسی کم نبوده . شاید قتل نادر شاه افشار و آغا محمد خان از مشهورترین این قتل ها باشد . شباهت قتل این دو در کشته شدن آنها توسط عده ای از نزدیکان خود بوده ، افرادی که از ترس مجازات پادشاه ، پیش دستی کرده و با توطئه ، شاه را به قتل رساندند . اما اولین ترور ، ترور ناصر الدین شاه قاجار بود که به دست میرزا رضای کرمانی انجام شد .
کتاب ترورهای سیاسی در ایران ، نوشته دکتر سهراب یزدانی ، این گونه شروع می شود با تاریخچه ای کوتاه از قتل شاهان و تعریف دقیق ، قتل ، ترور و تروریسم . ترور شاه شهید گرچه عملی دارای انگیزه سیاسی و به جهت مخالفت با ظلم شاه و وضع موجود صورت گرفت اما کار تیمی و گروهی نبود . میرزا رضا هم شاید انتظار زیادی از عمل خود نداشت ، گرچه ترور او جریان ظلم را کند کرد و در دراز مدت به ظهور مشروطه کمک کرد .
ترور بعدی که یزدانی به آن پرداخته ، ترور امین السلطان ، یا اتابک اعظم ، صدراعظم مقتدر ناصرالدین شاه ، مظفرالدین شاه و ممد علی شاه بوده که به کار تیمی بیشتر شباهت داشته ، این ترور که به دست عباس آقا تبریزی و احتمالا به دستور حیددر عمو اوغلی انجام شده ، هدفی بزرگ یعنی نجات ایران و مشروطه داشته . یزدانی پس از ترور عبدالله بهبهانی ، روحانی حامی مشروطیت به اصل کتاب یعنی کمیته مجازات پرداخته .
کمیته مجازات و اعضای آن
کمیته مجازات که مرحوم حاتمی در سریال جاودانه هزاردستان ، برداشتی آزادانه از آن داشته ، توسط میرزا ابراهیم خان منشی زاده و اسدالله خان ابوالفتح زاده درشهریور 1295 تشکیل شد و کمتر از یک سال بعد ، در حالی اعضای آن دستگیر و مجازات شدند که از نگاه نویسنده ، پس از دولت وثوق الدوله ، عملا دیگر دلیلی برای فعالیت این کمیته وجود نداشت . نویسنده زندگی و مبارزات طولانی اعضای کمیته را شرح داده و همگام با آن ، اوضاع فاجعه بار ایران در آن دوران را هم بیان کرده . این گونه مسیری که سرانجام به تاسیس کمیته و هدف آن یعنی کوتاه کردن دست ایادی بیگانه از حکومت ، برای خواننده روشن می شود .
اولین اقدام کمیته ، ترور اسماعیل خان ، رییس انبار غله بود که به سبب نزدیکی به بریتانیا و دست داشتن در قحطی ، سخت بدنام بود . (این ترور در سریال هزار دستان هم به تصویر کشیده شده ) . اما به داوری نویسنده ، اختلافات پس از این ترور بوده که آشکارشده . راز داری که مهمترین اصل کمیته بوده ؛ بارها و بارها نادیده گرفته شده ( شاید مست کردن های طولانی رضا تفنگچی و زبان باز کردن او نشان دهنده همین فاش کردن اسرار باشد ) .
کریم دواتگر
دواتگر در تاریخ ایران چهره ای بحث بر انگیز بوده ، او که از اعضای موسس کمیته بوده و در ترور اسماعیل خان هم نقش کلیدی داشته ، پس از این ترور است که ساز مخالف می زند ، اسرار فاش کرده و شروع به نافرمانی می کند . اختلاف کمیته با او به جایی رسید که سرانجام کمیته تصمیم به حذف او گرفته و یکی از اعضای خود را هم ترور می کند . اما ترور دواتگر هم به کمیته نظم و انسجام نمی بخشد و کمیته که نیروهای جدیدی را هم جذب کرده هم چنان پریشان و آشفته به نظر می رسد .
ترور بعدی که کمیته انجام داد و نویسنده هم به آن پرداخته ، ترور متین السلطنه ، مدیر روزنامه عصر جدید بوده که مشکوک به همکاری با بریتانیا بوده . میرزا محسن مجتهد ، داماد بهبهانی که خود هم قبلا ترور شده بود ، سرشناس ترین فردی بود که ترور شد و کمیته مسئولیت ترور او را به عهده گرفت . این ترور که در روز روشن و در وسط بازار صورت گرفت سبب ایجاد خوف و وحشتی بسیار میان اعضای دولت وثوق و خود او شد . این ترور ، تصویری از کمیته مجازات ترسیم کرد که چندان درست نبود . کمیته خود درگیر اختلافات تمام ناشدنی ، کمبود عضو و پول بود و با آن چه که عموم مردم آن را سازمانی یک پارچه و منظم می دانستند فرق های زیادی داشت .
قتل خزانه دار کل ، منتخب الدوله که داماد وثوق ، نخست وزیر پیشین بود ، شاه ، دربار و دولت را در شناسایی اعضای کمیته مجازات سخت مصمم کرد . نخست وزیر ، علاءالسلطنه این ماموریت را به وستداهل رئیس پلیس سوئدی تهران سپرد و او هم سرانجام به کمک نظمیه ، توانست سران کمیته را بازداشت کند . دو نفر از اعضای کمیته در میدان توپخانه تهران به دار آویخته شدند و سران کمیته ، اسدالله خان و منشی‌زاده که به سمنان تبعید شده بودند ، در بین راه و به بهانه اینکه قصد فرار داشتند ، هردو را کشتند .
نویسنده هر کدام از مراحل تشکیل کمیته و تاریخچه آن ، ترورها و منحل شدن کمیته را با جزییاتی شگفت انگیز بیان کرده . جزییات کتاب او گرچه زیاد بوده و ممکن است خواننده را کمی سردرگم کند اما از آن جا که جذاب روایت شده ، خواننده را خسته نمی کند . اما از آن جا که کتاب در بستر تاریخ مشروطه و سالهای بی ثباتی ایران روایت شده ، انبوهی از سیاست مداران با پسوندهای دوله و یا سلطنه وجود دارند که تفاوت آنها از یکدیگر ، برای خواننده ممکن است کمی دشوار باشد .
سریال هزار دستان و فیلم کمیته مجازات که بخش هایی از هزار دستان است ، برداشت آزادی از کمیته مجازات هستند که گرچه بسیار مهیچ و پر ماجرا هستند اما با حقیقت کمیته مجازات تفاوت بسیار دارند .
در پایان ، کمیته مجازات را باید کتابی جذاب و خواندنی دانست که به دوره ای مهم از تاریخ ایران پرداخته است . دوره‌ای که در میان حوادث مهمتر، شاید از نظر بسیاری فراموش شده باشد .

[Hesam Zaka Khosravi · Rating 5 out of 5]

جناب سهراب یزدانی متخصص در دوره مشروطه هستند و این کتاب هم آخرین اثر ایشان است. بدون شک یکی از منابع خوب برای شناخت عهد مشروطه است. نویسنده با یک پیش درآمد از کشتن ناصرالدین شاه آغاز می‌کند و به کمیته مجازات می‌رسد. کتاب خوب و واجد اهمیتی است