उसवण [Usavan]

by Devidas Saudagar

ही आहे एका शिंप्याच्या पराभवाची, दुःखाची कहाणी. एका मोठ्या गावात शिंप्याचा धंदा करून पोटापुरती कमाई करणारा विठू हा या कथेचा नायक आहे. शहरात आधीच लोकप्रिय असलेले रेडिमेड कपडे आता खेड्यांतही लोकप्रिय होऊ लागतात आणि त्याचा शिंपी धंद्यावर विपरित परिणाम होऊ लागतो. वस्त्रांबद्दलच्या लोकांच्या अभिरुचीत झालेल्या बदलामुळे विठूचा धंदा बसू लागतो आणि आधीच दारिद्र्यात दिवस काढणाऱ्या विठूचे कुटुंब शेवटी उपासमारीच्या खाईत लोटले जाते. जेव्हा जेव्हा लोकांच्या जीवनपद्धतीत लहानमोठे बदल होतात, तेव्हा तेव्हा काही प्रस्थापित व्यवसाय आणि सामाजिक संस्था कालबाह्य होऊन नष्ट होऊन जातात. त्यांच्याशी निगडित असणाऱ्या व्यक्तीही समाजात नगण्य आणि उपऱ्या होऊन जातात. या परिवर्तनकाळात काही अनामिकांचे जीवन सर्वांगाने उद्ध्वस्त होऊन जाते. ही समाजात सातत्याने घडत असलेली प्रक्रिया आहे. अशा एका सनातन आशयसूत्रातून या कादंबरीची निर्मिती झाली आहे. याबरोबरच एक गाव, तिथले विस्कळीत होऊन अराजकाच्या, अमानवीकरणाच्या सीमेवर पोहोचलेले लोकजीवन याचेही प्रत्ययकारी दर्शन ही कादंबरी घडवते. लेखकाची ही पहिलीच कादंबरी असून त्याने तिच्या निर्मितीत लक्षणीय यश मिळवले आहे.

Genres: Marathi

116 pages, Paperback

Published January 1, 2022

Reviews

[Tanvi R · Rating 3.5 out of 5]

यंत्रयुगातील प्रगतीमुळे पारंपारिक कला आणि कौशल्यांशी निगडित अनेक कामं आधुनिक मशीनच्या आणि प्रगत तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने कमी वेळात आणि किमान मनुष्यबळात पूर्ण करता येऊ लागली. या आधुनिकीकरणाचा फटका पिढ्यानपिढ्या पारंपारिक उद्योगधंद्यांवर अवलंबून असणाऱ्या कारागिरांना बसला. काही कारागिरांवर तर अक्षरशः उपासमारीची वेळ आली. बदलत्या काळानुसार शिवणकामाची पद्धतही बदलली. मापानुसार शिवून घेतल्या जाणाऱ्या कपड्यांची जागा आता मोठ्या फॅक्टरीजमध्ये बनणाऱ्या रेडीमेड कपड्यांनी घेतली होती. सुरवातीला शहरांपुरतं मर्यादित असणाऱ्या रेडीमेड कपड्यांचं हे लोण अल्पावधीतच खेड्यापाड्यांमध्ये पसरलं. याचा परिणाम पिढ्यानपिढ्या शिवणकाम करणाऱ्या कारागिरांवर झाला. अशाच एका शिंप्याच्या दुःखाची कहाणी देवीदास सौदागर यांनी ‘उसवण’ या कादंबरीतून उलगडली आहे.

वडिलांकडून शिवणकामाचा वसा मिळालेला विठू शिंपी अनेक वर्षांपासून गावातल्या लोकांचे कपडे शिवून आपल्या कुटुंबाचं पालनपोषण करतो. एकेकाळी त्याच्या व्यवसायामुळे त्याला आणि त्याच्या कुटुंबाला सोन्याचे दिवस पाहायला मिळाले होते. पण बदलत्या काळानुसार तुलनेने स्वस्त रेडिमेड कपड्यांची लोकप्रियता गावातल्या लोकांमध्ये वाढू लागली. गावात वाढलेल्या बसच्या फेऱ्यांमुळे लोकांना शहरात जाऊन तुलनेने स्वस्त रेडिमेड कपडे घेणं सोपं झालं. त्यातच गावात नव्याने उघडलेल्या कपड्यांच्या दुकानामुळे विठूच्या दुकानात कपडे शिवून घेणाऱ्या लोकांचा ओघ कमी होऊ लागला. त्यामुळे एकेकाळी दिवसरात्र काम करणाऱ्या विठूकडे आता पूर्वीसारखं काम नव्हतं. एकट्याच्या तुटपुंज्या कमाईत घर चालवणं विठूला कठीण होऊ लागलं. विठूच्या या संघर्षात त्याला लाभलेला कुटुंबाचा भक्कम पाठिंबा आणि जिवाभावाचे, आयुष्यातल्या बऱ्यावाईट प्रसंगांत साथ देणारे मित्र ही जमेची बाजू सोडली तर बदलत्या काळानुसार विठूच्या गावात होणारे राजकीय आणि सामाजिक बदल, हळूहळू लोप पावणाऱ्या माणुसकी, प्रामाणिकपणा या मूल्यांमुळे विठूसारख्या सरळमार्गी लोकांच्या वाट्याला येणारं दुःख, हतबलता आणि मनःस्ताप वाचकाला उद्विग्न करून जातात. कथेच्या शेवटाकडे पोहोचताना वाचकाचं मन अनेक प्रश्न आणि जर-तरच्या विचारांनी व्यापून जातं.

या कथेत एकमेकांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभं राहणारं विठूच्या कुटुंबांचं चित्रण वाचक म्हणून मला विशेष भावलं. शाळकरी वयात असूनही विठूच्या मुलांना, नंदा आणि सुभाषला असलेली परिस्थितीची जाणीव आणि आपल्या आई वडिलांना मदत करण्याची त्यांची धडपड मन हेलावून टाकते. “आता मी हट्ट करणं फार कमी केलं आहे. गरीब परिस्थितीपुढे हतबल झालेले आईवडील मला ठळक दिसू लागले आहेत.” नंदाने मन हलकं करण्याच्या उद्देशाने कागदावर खरडलेल्या या ओळी मनात खोलवर रूतून बसतात. मात्र अर्धवट का होईना पण विठूचं आयटीआयच्या दुसऱ्या वर्षापर्यंतचं शिक्षण झालेलं असूनही भविष्यातल्या आव्हानांची जाणीव झाल्यानंतर लगेचच एखाद्या दुय्यम व्यवसायाकडे वळण्याची त्याला दूरदृष्टी नसणं ही बाब वाचताना खटकते.

‘उसवण’ मधील कथा ही एका गावातल्या सर्वसामान्य शिंप्याच्या आयुष्यापुरती मर्यादित नाही. दिवसागणिक प्रगत होत जाणाऱ्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेसारख्या (artificial intelligence) तंत्रज्ञानामुळे अनेक क्षेत्रांतील काम करण्याच्या पद्धतीमध्ये भविष्यात येऊ घातलेल्या बदलांची जाणीव असणाऱ्या प्रत्येकाला ही कथा कोणत्या ना कोणत्या वळणावर आपलीशी वाटेल. येणाऱ्या काळात टिकून राहण्यासाठी सतत नवीन कौशल्यं आत्मसात करणं ही काळाची गरज आहे, याची जाणीव ही कथा वाचकाला निश्चितच करून देईल यात शंका नाही.

[Madhav Khandekar · Rating 4 out of 5]

आयुष्याची स्वप्न शिवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या विठू च आयुष्य उसवत जाणारी कहाणी... तंत्रज्ञान आणि औद्योगीकरणाच्या रेट्यामुळे बारा बलुतेदारांचा व्यवसाय कशा पद्धतीने धुळीस मिळाला हे उसवण च्या मध्यामातून प्रतीकात्मक पद्धतीने देविदास सौदागर यांनी सांगितले आहे.