Machineman: De tijden van Eise Eisinga

by Sandra Langereis

Bij het aanbreken van de Bataafse revolutie in het jaar 1795 en de val van Willem V van Oranje durven de Nederlandse democratischgezinde patriotten het aan de geschiedenis van voren af aan van start te doen gaan. Elk mens is vrij geboren, iedereen is gelijk, alle mensen worden broeders: het is het jaar 1. Onder de voor de allereerste keer in de Nederlandse geschiedenis democratisch gekozen volksvertegenwoordigers die vanaf dat jaar hoopvol beginnen te bouwen aan een rechtvaardiger samenleving bevindt zich ambachtsman, hoofdrekenwonder, wereldverbeteraar, volksonderwijzer, voormalige politieke gevangene en pas teruggekeerde patriotse vluchteling Eise Eisinga (1744-1828): Nederlands bevlogen Planetariumbouwer uit de eeuw van de Verlichting.

Machineman volgt het veelbewogen leven en werk van de gepassioneerde heelalonderzoeker, verlichte volksverheffer en revolutionaire politicus Eise Eisinga in tijden van burgeroorlog en revolutie op de voet. In deze rijke biografie onthult Sandra Langereis de geschiedenis van zijn wereldberoemd geworden Planetarium als monument voor een hardwerkende ambachtsman en zijn familie.

Genres: Biography, History

368 pages, Hardcover

Published September 26, 2024

Reviews

[Boudewijn · Rating 4 out of 5]

Bescheiden in grootsheid

Een bescheiden man. Dat was mijn eerste indruk toen ik de man zag op de voorkant van dit boek, waarin hij is afgebeeld in het beroemde portret van Willem Bartel van der Kooi uit 1827. Achter hem het plafond van zijn beroemde planetarium. Zijn blik is gericht op een punt buiten het zicht van de toeschouwer. Er spreekt rust, precisie en een zekere innerlijke overtuiging uit zijn ogen — geen arrogantie, maar de blik van een man die overtuigd is van het nut van kennis.

Je kan na het lezen van deze biografie niets anders dan een groot respect opbrengen voor Eise. Hij leefde in de tijd van de patriotten en de orangisten, maakte de Franse bezetting mee en de terugkeer van Koning Willem V. Hij werd hij zelfs een tijd verbannen en opgepakt en bracht een jaar in het blokhuis in Leeuwarden door. De jonkheer die hem veroodeelde kwam later zijn planetarium bewonderen.

Dit boek is een biografie van Eise, niet van het planetarium. De bouw van het planetarium wordt in een hoofdstuk afgedaan - niet erg want het leven van Eise is interessant genoeg. Hij was een rekenwonder en politiek zeer actief. De kracht van Sandra Langereis ligt dan ook in haar goed geslaagde poging om Eise neer te zetten tegen de maatschappelijke en politieke gebeurtenissen van die tijd. Zo beschrijft ze uitvoerig de stand van het (reken)onderwijs dat Eise volgde, de manier waarop de ouders van Eise van hun wolkammersbedrijf een bloeiende onderneming maken en zijn rol in de Bataafse revolutie en de impact op zijn persoonlijke leven daarvan. In mijn optiek slaat Langereis daarin wel door met haar hoofdstuk over de twee zwarte bedienden van Willem V. Interessant, maar niet op hun plek in een biografie over Eise Eijsinga.

Nadat Eise in ere is hersteld bleef hij nog tot op oude leeftijd rondleidingen geven in zijn planetarium. Het onderhoud werd totaal onbezoldigd door hemzelf gedaan en na zijn dood door zijn zoon en kleindochters, geholpen door de minitieuze beschrijving van Eise zelf.

Eise is er al lang niet meer, maar het planetarium tikt tot op de dag van vandaag door. Een monument van een man en zijn familie.

[Erik Vonk · Rating 4 out of 5]

De beschrijving van het leven van Eise Eisinga en de tijd waarin hij leefde is interessant. De route naar de ontwikkeling van het planetarium komt uitgebreid aan bod en geeft een aardig beeld van het hoe en waarom en de moeilijkheden waar Eise een oplossing voor moest vinden.
Daarnaast wordt de tijd waarin hij leefde uitgebreid beschreven, wat op zichzelf al interessant is, maar wat zijn werk ook in een context plaatst waardoor je beter begrijpt hoe belangwekkend zijn machine was.

Hij blijkt niet alleen het planetarium te hebben ontwikkeld, maar ook politiek zeer actief te zijn geweest. Dat laatste kostte hem veel, maar leverde de gemeenschap ook wat op.

Waarom het boek ‘Machineman’ heet werd mijn niet duidelijk. ‘Rekenwonder’ had ik een betere titel gevonden omdat rekenen gedurende zijn hele leven belangrijk was.
Wat ik jammer vind is dat het boek nogal feitelijk en afstandelijk is geschreven waardoor je nooit echt ‘in’ de persoon van Eise Eisinga komt. Wellicht komt dat door een gebrek aan bronnen over zijn persoonlijke leven.

Daarnaast heb ik me wat gestoord aan de schrijfstijl. De soms ellenlange zinnen hadden met gemak in stukken kunnen worden gehakt, of in ieder geval voorzien kunnen worden van een komma hier of daar. Misschien iets voor een volgende druk.

Overall vind ik het een zeer lezenswaardig verhaal en kan ik een ieder die geïnteresseerd is en sterrenkunde en geschiedenis dit boek aanbevelen.

[Willem Hoekstra · Rating 3 out of 5]

3,5 ⭐️
Historisch gezien heel interessant. Ook het leven en de persoon van Eisinga zijn het meer dan waard om beschreven te worden.
Maar toch wat storende zaken:
- De herhalingen
- De anachronistische termen als Trumpiaans, bucket list
- Uitstappen naar het heden met bijv. kritiek op het onderwijsbeleid van Rutte IV
- Soms vreemde wiskundige beschrijvingen (vierhoek met rechte hoeken, ovaal i.p.v. ellips)

[Annette Koster · Rating 4 out of 5]

Weer een mooi boek van Sandra Langereis. Over een bijzondere man in een heftige periode. Interessant om de turbulente periode van de burgeroorlog tussen Patriotten en Prinsgezinden, de Bataafse Republiek, de Franse tijd en het ontstaan van het Koninkrijk nu eens te beleven aan de hand van een man, die in een stadje als Franeker daar een kleine rol in speelde. Het komt allemaal veel dichterbij.
En dit is maar een facet van het boek, het gaat natuurlijk ook en vooral om het bouwen van het unieke Planetarium.

De schrijfster vertelt er altijd veel omheen, in dit geval bv. in detail hoe het rekenonderwijs in elkaar stak, of over de complexiteit van het planetarium. Dit werd me af en toe wel iets te veel.
Van de drie biografieën van Sandra Langereis, over Eise Eisinga, Plantijn en Erasmus, vond ik de laatste toch wel echt de mooiste. Die heb ik nu bij nader inzien vijf sterren gegeven, Eise en Plantijn moeten het met vier sterren doen.

[Rinus · Rating 4 out of 5]

De machineman gaat over het leven van de breed getalenteerde man Eise Eisinga. Hij was een zoon van de ambitieuze en eveneens veelzijdig getalenteerde Jelte. Beide oefenden ze het beroep van wolkammer uit en wisten een bloeiend bedrijf te stichten. Eise was naast zijn ambacht een groot rekenwonder die uitblonk in het berekenen van maansverduisteringen en de dagen die de toen bekende planeten nodig hadden voor een omwenteling rond de zon. Samen met zijn vader Jelte die evenals Eise vakmannen waren in houtbewerking bouwden ze het wereldberoemde planetarium in Franeker, in het huis van Eise. Eise was naast dit alles ook actief in als bestuurder van de stad en werd door zijn progressieve ideeën en patriottische sympathieën gedwongen te vluchten buiten de republiek toen stadhouder Willem v zijn machtspositie weer terug veroverde op de patriottische tegenstanders. Tijdens de Bataafse periode vanaf 1797 en Franse overheersing tot 1814 beklede hij wederom belangrijke bestuursfuncties. Pragmatisch als hij was wist Eise in de tijd dat Nederland een koninkrijk werd zich in te zetten voor het behoud van zijn levenswerk, het planetarium in Franeker.
Het boek beschrijft op een zeer gedetailleerde wijze het leven van Eise Eisinga en de woelige politieke situatie van het tijdsgewricht tweede helft 18 e eeuw en eerste kwart 19 e eeuw

[Mathijs Loo · Rating 4 out of 5]

Wederom weet Sandra Langereis een razend interessante biografie te schrijven over een Nederlandse wetenschapper. Net zoals in Erasmus, dwarsdenker spendeert Langereis de nodige ruimte aan scholing in de tijd van Eisinga en andere onderwerpen, waardoor ze de tijd goed weet weer te geven. Toch hoort hier ook een enkele kanttekening bij, de uitwijding over Afrikaanse bedienden aan het stalhouderlijk hof is wellicht een iets te verre uitstap voor dit boek. Voor de rest kan ik dit boek zeker aanbevelen!

[JaantjeLeest · Rating 4 out of 5]

De schrijfster/historicus heeft heel veel onderzoek en werk gedaan om het leven van Eisinga van achtergrond te voorzien. De uitgebreide beschrijving en van het (reken)onderwijs en de opkomst en neergang van de Bataafsche Republiek zijn informatief en lezenswaardig. Het haalt ook met regelmaat de vaart uit het verhaal. Daarbij gebruikt de auteur vaak hele, hele lange zinnen, vaak over meer dan acht regels met bijzinnen die het lezen ondanks de interessante inhoud en de relevantie voor het totale verhaal dat ze op gepassioneerde wijze vertelt over het tijdperk en met name de Republiek die tijdens het leven van wiskundige, wolkammer en bestuurder Eisinga ontstond en weer verdween, nodeloos ingewikkeld maakt. Ja, van deze zinnen.

[Rob Bijeman · Rating 5 out of 5]

Na het uitpluiswerk van Sandra Langereis over Erasmus heeft ze nu de biografie over Eise Eisinga voltooid. Een prachtig tijdsbeeld over onder andere de Bataafse republiek en over de Friese klassenmaatschappij. Maar vooral over de alleskunner Eisinga.

Ik ben een paar geleden wezen kijken in zijn planetarium in zijn woonhuis in Franeker. Ongelofelijk wat hij heeft gemaakt en het boek is de juiste aanvulling bij deze uitmuntende prestatie.

Wat een werk zit er weer in dit boek, top!

[Rolf W. · Rating 4 out of 5]

Ik lees biografieën vooral om wat te weten te komen over de tijd waarin de beschrevenen leven. Bij Langereis kom je dan goed aan je trekken. Dat was bij Erasmus al zo en bij Eisinga des te meer. Het gaat over de tijd dat de Nederlanden zich leken te gaan ontwikkelen tot een centraal en democratisch geleide republiek, maar met name door buitenlandse druk (Napoleon) toch weer terugviel in aristocratie en zelfs een monarchie werd. Boeiend.

[Klaas Bisschop · Rating 5 out of 5]

’s Nachts, al kijkend naar de sterrenhemel, berusten de meeste mensen in het bestaan van het mysterie van het heelal. Sommige mensen proberen begrip te krijgen van de waarneembare fenomenen. Een enkeling krijgt er echt greep op.
Eise Eisinga wist zijn greep, zijn begrip ook nog eens om te zetten naar een concreet werkend model: een raderwerk vol wetenschappelijk inzicht, rekenkundige precisie en ambachtelijk vakmanschap. In Franeker bouwde Eisinga, in het plafond van zijn woonkamer, zijn beroemde planetarium, op schaal: 1 millimeter is 1 miljoen kilometer. En het werkt, in vele opzichten, tot op de dag van vandaag (https://www.eisinga-planetarium.nl/he...# ).

Zijn imago was lang die van een eenvoudige handwerksman, een uitzonderlijk genie, een zonderling. Langereis ontkracht de mythes dat hij amper onderwijs genoten had (Eise was geschoold in rekenen, wiskunde en sterrenkunde), dat hij in stilte en zonder hulp zijn planetarium gebouwd zou hebben (zijn vader en broer hebben hem geholpen) en dat hij een eenvoudige wolkammer was geweest (hij was een succesvol ondernemer). Zij biedt ons het beeld van een gestudeerd man, een welvarende ondernemer, een betrokken idealistisch openbaarbestuurder en, later, een politiek vluchteling.

De geschiedenis van het ontstaan van het model van het (toen bekende) zonnestelsel plaatst Langereis in de context van de economische en politieke veranderingen van dat moment. Ze laat zien dat de ondernemer Eisinga niet enkel aan zijn planetarium werkte maar ook aan de nieuwe Nederlandse democratie. Eise speelde een niet geringe rol in de emancipatiebeweging van de patriotten die in opstand kwamen tegen het bewind van stadhouder Willen V en zou leiden tot het stichten van de Bataafse Republiek (1795-1806).

Na de mislukte patriottische opstand vlucht Eise naar Duitsland (Steinfurt, Gronau) maar vestigt zich in 1790 in het Groningse plaatsje Visvliet, net aan de ‘veilige’ kant van de grens met Friesland. Desondanks wordt hij in april 1791 door een Friese militie gearresteerd en voor ruim een jaar opgesloten in Het Blokhuis, de gevangenis van Leeuwarden. Daarna vindt hij langzaamaan zijn weg weer in het leven in Franeker.

Tot aan zijn dood (27 augustus 1828) was Eise bezig het voortbestaan van zijn planetarium te regelen. In 1825 werd de verkoop aan het Rijk geregeld, inclusief recht op gratis wonen voor zijn nazaten en een jaargeld om het planetarium in goede staat te houden. De familie Eisinga zal daar tot aan 1922 zorg voor dragen.

Naast deze geschiedenis besteedt Langereis tijd aan de politieke situatie van die periode. Zij zet duidelijk de effecten van de burgeroorlog en revolutie neer, met relevante details en oog voor het democratiserend karakter. Met name schenkt zij aandacht aan het kiesrecht.
Ik heb de periode van de patriotten tot nu toe voornamelijk als een partijenstrijd gezien, maar Langereis maakt duidelijk dat het veel meer een emancipatiestrijd was. Naast het unieke verhaal van Eise Eisinga biedt zij daarmee een frisse kijk op het ontstaan van het moderne geünificeerde Nederland.

[Bertus Tichelaar · Rating 4 out of 5]

Blog n.a.v. ‘Machineman. De tijden van Eise Eisinga’ van Sandra Langereis
Een biografie over de man van het planetarium in Franeker. Dat is al boeiend gegeven: hoe een ambachtsman het voor elkaar kreeg om het planetenstelsel in miniatuurvorm te maken. Maar Eise Eisinga was veel meer, en dan vooral bestuurlijk. Hij was de man van armenzorg, van provinciaal en zelfs landelijk bestuur – en hij moest als patriot eind 18e eeuw zelfs vluchten. Kortom, een heel vol leven, en zeker een biografie waard.
Sandra Langereis – eerder schreef ze een indrukwekkende biografie van Erasmus – plaatst Eise Eisinga ook heel goed in de context van tijd en plek. Als lezer word je heel veel wijzer, over het hoofdrekenen medio 1750, over het wolkammersambacht, over de provinciale politiek, enzovoorts.
Wat mij opviel tijdens het lezen:
In de Bataafse Republiek, na 1795: “nationale verkiezingen die de Bataafse republiek (…) de Europese primeur zullen gaan bezorgen van een parlement met en protestantse en katholieke en joodse parlementariërs.”
“Onder de 68 voor de allereerste keer democratisch gekozen volksvertegenwoordigers die op 23 juni 1795 tekenen voor het in praktijk brengen van de beloften van de Bataafse revolutie bevindt zich in het revolutiejaar 1 planetariumbouwer, wolkammer, hoofdrekenwonder, wereldverbeteraar, en pas teruggekeerde politieke vluchtelinge Eise Eisinga. (…) Acht jaar eerder had Eise als vooraanstaand politicus in zijn woonplaats Franeker in de lente en zomer van 1787 actief verzet gepleegd tegen de door Willem V over het land afgeroepen Pruisische invasie. Met de soldaten van de prins van Oranje en de Pruisische troepenmacht in aantocht had Eise in de nacht van 23 september 1787 Nederland halsoverkop moeten verlaten om zo snel mogelijk naar Duitsland te vluchten, met achterlating van zijn toen al vermaarde planetarium, zijn woning, zijn wolkammersbedrijf, en zijn gezin: zijn vrouw Pietje en zijn twee kinderen, Jelte van dertien en Jacobus van drie.”
“De meesterwolkammer sloeg bij een schaapscheerder ruwe schapenvachten in (…). Deze vette scheerwol liet hij in zijn werkplaats na het wassen en drogen zorgvuldig kammen (…). Vroegmodern Europa leefde op laken. (…) Laken was het bovenkleed van hoog tot laag. Het viel niet aan te slepen. (…) De soepelste garens voor de beste lakense weefsels kwamen uit net noorden: Friesland. (…) Het ging halverwege de 18e eeuw om minimaal 10.000 spinsters.”
“Zijn jaren op de dorpsschool waren geteld. Eise mocht van vader en moeder naar de stad, om een dag in de week lessen in rekenkunde en meetkunde voor gevorderden te gaan volgen in het huis van een privéleraar. Alle overige dagen behalve zondag moest hij thuis aan de slag als wolkammersknecht. (…) Na tien jaar leren en werken had hij eindelijk zijn wolkammersopleiding voltooid en de meestertitel behaald. (…) Zijn vader bleek voldoende spaargeld te hebben om meteen een woning met werkplaats (…) te kunnen kopen voor zijn oudste zoon.”
“In onze digitale tijden is het moeilijk voorstelbaar hoe allemachtig veel er in het dagelijks leven diende te worden gerekend in Eises eeuw.”
“Eise bleek met de snelheid van het licht in de ban te raken van die ‘heerlyke Wetenschap’ van de sterrenkunde.”
“Zou het (…) niet lonend zijn om de trajecten van alle voor aardse stervelingen zichtbare hemelobjecten tot op de seconde nauwkeurig te voorspellen. En dat niet slechts voor een bepaalde periode die ophield bij een of ander willekeurig aards jaartal, (…) maar tot in de eeuwigheid?”
“In de geheime ruimte tussen zijn verdubbelde zoldering kwam zijn machtige hemelmechaniek: de tikkende tijdmachine.”
“Eises credo: gedenkt dat godt by u altyd hier tegenwoordig is.”
“Eises planetarium was een unieke wetenschappelijk verantwoorde kennismachine voor volksonderwijs.”
“Slechts negen jaar na zijn vestiging in Franeker kwam Eise als nieuwkomer opmerkelijk snel in aanmerking voor een plek in de doorgaans stijf gesloten rangen van het stadsbestuur.”
1778 – “Eise werd Franekers armenvoogd, waarmee hij aan het hoofd kwam te staan van de financiën voor de stedelijke armoedebestrijding. (…) Waar het de armen aan ontbrak, vond Eise, was kansen. Ongeschoolde armen moesten voortaan leren lezen en schrijven en een vak kunnen gaan leren (…).”
1787 – “Eise stortte zich vol overgave op zijn rol als penningmeester van het Defensiewezen. (…) De meeste politieke actieve patriotten waren over Frieslands wegen net op tijd de stad en de provincie uit gevlucht. Op die Friese wegen bevond zich Eise.”
“In drieënhalve week tijd was de Pruisische invasie van de Nederlanden die dag een feit. Meteen daarna werden in heel het land alle stadsbesturen en alle gewestelijke besturen gezuiverd van patriotsgezinde regenten en werd iedere vorm van patriotse vereniging en patriotse pers voor altijd verboden.”
“Het volgend jaar bouwde de koning van Pruisen ter viering van de zege over Holland in Berlijn de Brandenburger Tor met portretten van hemzelf en van zijn zuster Wilhelmina in het fries van deze militaire triomfpoort.”
“In totaal 20.00 mensen verlieten het land – op een Nederlandse bevolking van nog geen 2.000.000 zielen.”
“Eise mocht van het hooggerechtshof in Leeuwarden niet naar huis komen om de ziek geworden Pietje bij te staan, noch om zijn vrouw te begraven en zijn zonen op te vangen, op straffe van arrestatie, opsluiting en vervolging.”
“Op 6 april 1791 werd Eise tot geweldige schrik van hemzelf en van zijn aanstaande bruid en haar familie opgepakt. (…) Het zou meer dan een vol jaar duren voordat hij weer op vrije voeten werd gesteld.”
1795 – “Eise kon eindelijk terugkomen naar de stad waar zijn huis stond en zijn geliefde hemelklok. (…) Het was jaar 1. (…) Op 13 april 1795 was het zover: Franekers burgers mochten voor de allereerste keer in de geschiedenis naar de stembus.”
“In 1917 mocht 23 procent van de totale bevolking (m/v van 0-99+) naar de stembus, tegen 22 procent in 17985 – en tegen slechts 3 procent van de totale bevolking vanaf het jaar 1848.”
“Eise had plannen voor Friesland en nog verder. (…) Eise Eisinga gekozen in de Staten van Friesland, en hij wordt als Frieslands allereerste democratisch gekozen volksvertegenwoordiger ooit afgevaardigd naar de Nationale Vergadering in Den Haag.”
“Hij wist de universiteit in Franeker van de ondergang te redden.”
“Maar in 1802 kwam er plompverloren een einde aan de democratische gekozen departementen en daarmee ook aan Eises lange loopbaan als democratisch gekozen Friese volksvertegenwoordiger.”
“Hij keerde terug naar het bestuur van zijn woonplaats Franeker.”
“Wolkammer Eise ging nooit met pensioen. (…) In 1802 presenteerde hij zijn zelfgeschreven Plan tot sanering van Franekers armoedebestrijding.”
“In zijn in 1824 verschenen boek bepleitte Eise dat niet alleen het planetarium zelf diende te worden bewaard als uniek wetenschappelijk erfgoed, maar dat het ook in situ in die bewuste kamer in het huis De Ooievaar moest worden behouden, omdat het op die goed geconserveerde plek deel uitmaakte van uniek authentiek cultureel en historisch erfgoed uit de achttiende eeuw.”
“Er kwam een Koninklijk Besluit tot de aankoop van het planetarium door het rijk. (…) Na de dood van Eises zoon werd het planetarium voor het symbolische bedrag door het koninkrijk verkocht aan de stad Franeker.”

[Janine Van · Rating 3 out of 5]

Interessant boek over de geschiedenis begin 19e eeuw, aan de hand van het leven van Eise Eisinga. Het begint over zijn jonge jaren waarin hij interesse krijgt in de sterrenhemel en een kei in wiskunde blijkt te zijn. Naast deze hobby wordt hij opgeleid door zijn vader als wolkammer. Als hij het planetarium in zijn huis heeft gebouwd weet hij vele hogere heren hiervoor te interesseren en ook wordt hijzelf verkozen tot bestuurder van de gemeente.
Het middendeel van het boek gaat meer over de geschiedenis in die tijd. Napoleon, Willem 5, en het verbannen van de patriotten (zoals Eise) die zich afzetten tegen de adel. Door de verbinding naar het leven van Eise, krijg je wel een interessant beeld over hoe de maatschappij toen draaide. En ook over hoeveel kinderen toen overleden, hoe beroepen over gingen van vader op zoon (& soms dochters). Aan het eind komt er nog een hoofdstuk met aandacht voor het beheer van het planetarium en het huis De Ooievaar, & hoe de (overlevende) nazaten van Eise dat blijven doen. Het mocht van mij wel wat beknopter worden opgeschreven, ik heb best veel geskipt en kon toch het hoofdverhaal nog steeds heel goed volgen. Vandaar 3 ipv 4 ster.

[Jeroen · Rating 5 out of 5]

Dit boekt gaat niet alleen over zijn Eise Eisinga maar ook over de tijden waarin hij leefde. Zo is het een schets van Friesland in de 18e eeuw, de zogenaamde Industrious Revolution, een revolutie van nijverheid, ambachten en handel. Friesland was relatief rijk en daardoor ook hoogopgeleid. Kinderen die niet meewerkten in het familiebedrijf en ook nog duur onderricht kregen, daar was veel geld voor nodig.
De familie van Eise werd welvarend door het produceren van Sajet. Dit was een bijzonder eindproduct van wol namelijk tweedraads wolgaren, dat ook nog eens geverfd werd in prachtige kleuren.
Eise werd op latere leeftijd actief in de Patriotten beweging. Een beweging waar ik weinig van wist. Ben heel blij dat deze blinde vlek van mij nu voor een belangrijk deel is ingevuld. Meteen wordt ook geschetst onder welke omstandigheden de familie van Oranje een koningshuis werd. In plaats van de functie van Stadhouder werd het koningschap iets dat overerfbaar was.
En natuurlijk gaat het over het prachtige planetarium dat hij ontwierp en maakte samen met zijn vader.

[Jort Fokkens · Rating 3 out of 5]

Een interessant boek van Langereis over een uitvinder en wetenschapper waar wij in Nederland trots op mogen zijn. Heb het met plezier gelezen.

Toch was ik niet over alles tevreden. De roerige periode rond de Bataafse republiek is best ingewikkeld en ik had niet verwacht dat die zo'n grote rol zou spelen in dit boek. Die hoofdstukken hadden veel korter gekund. Daarnaast, en hoewel Langreis een uitstekend auteur is, zijn sommige zinnen ongelooflijk lang en vervelend. Sommige zinnen bestrijken soms bijna 1/3 pagina met vele komma's. Had dat niet anders gekund?

Aan het eind van het boek, in het nawoord, wordt pardoes het doel van het boek benoemd. Namelijk: recht doen aan de prestaties van Eisenga en een mythe ontkrachten. Waarom heeft ze dit niet in een korte inleiding benoemd om de lezer in haar verhaal te trekken. Ik denk dat die andere structuur het totale verhaal wat gestrucutreerder en overzichtelijker had gemaakt.

[A.c. Wallast · Rating 5 out of 5]

Dit prachtige boek van Sandra Langereis is veel meer dan een biografie over Eise Eisinga, de bouwer van een uniek planetarium in Franeker.
De hoge kwaliteit van dit boek hangt nauw samen met de aanpak van de auteur, die Eise Eisinga's leven plaatst in het licht van de roerige maatschappelijke tijden eind 18e begin 19e eeuw. Eise was in die tijden naast planetarium bouwer ook ondernemer, rekenwonder, financieel expert, revolutionair, politicus, burger, bestuurder, banneling, gevangene, (groot)vader en echtgenoot.

De kern van zijn veelzijdigheid is dat hij voor alles een (maatschappelijk) vernieuwer was, zoals je er in de geschiedenis niet veel tegenkomt.

Sandra Langereis heeft al die aspecten briljant beschreven. Wat een mooi boek!!

[Noortje O. · Rating 3 out of 5]

De levensloop van Eisinga leek slechts een vehikel om een geschiedenisboek te schrijven. Het was super interessant om te lezen over het onderwijssysteem of over het opleidingen van knechten door meesters, toch heb ik de indruk dat het verhaal over Eise daardoor ondergesneeuwd raakte. De complexiteit van de Bataafse republiek is een feit maar misschien wat minder geschikt voor mij als lezer. Er waren 236 noten dus de schrijver heeft zeker haar best gedaan de lezer niet te overvoeren met teveel informatie, maar wat mij betreft is ze daarin niet geheel geslaagd.

[Stephanie Saenger · Rating 5 out of 5]

Geweldig boek over Eise Jeltes of later zichzelf noemende Eise Eisinga.
Het geeft een fantastisch beeld niet alleen van de persoon, zijn familie en ambities maar ook van de stand van de wetenschap, het onderwijs, de standenmaatschappij en -zeer verhelderend- de rol van de patriotten in Nederland.
Het is prettig geschreven en zeer goed gedocumenteerd.
Als klein kind bezochten wij met het gezin het planetarium en dat houden wij vol met de volgende generaties.
Net als Eises familie jaren na diens dood onbezoldigd (sic) het “kunstwerk” onderhouden heeft.

[Nienke · Rating 2 out of 5]

Wat jammer dat dit fascinerende levensverhaal zo slecht is geschreven.

Zinnen van acht regels en plechtstatige beschrijvingen maken het lezen lastig. Een boek dat kan swingen rond wetenschap, politiek en geschiedenis wordt platgewalst.

Ook leggen, met name in het eerste deel, alle voorbeelden van niet echt ter zake doende dingen - moeten we echt alle rekenmethodes uit Eise zijn tijd kennen? - de rest van het boek lam.

Een uitgever had kunnen ingrijpen. Wellicht wilde ze het boek snel uitgeven nadat het planetarium UNESCO wereld erfgoed werd?

Jammer, Eise verdient beter.

[Margreeth · Rating 5 out of 5]

Helder geschreven biografie van een uitzonderlijke man. Niet alleen weet Eise Eisinga zijn rekenvermogen in te zetten om zonder wetenschappelijke kennis een planetarium te bouwen maar ook weet hij dit rekenvermogen maatschappelijk te vertalen in bv belastingtabellen en het beheer ven de gemeentelijke financiën. Een intelligent, erudiet en sociaal bewogen mens.
Terloops wordt nog een stukje vaderlandse geschiedenis meegenomen.

[Wilco · Rating 5 out of 5]

Geweldige biografie over de bouwer van het planetarium in de 18e eeuw. Die man heeft iets heel bijzonders gemaakt en een boeiend leven gehad. Ook de heldere uitleg van de politieke ontwikkelingen leest heel fijn. Ik heb veel meer inzicht gekregen in de twisten tussen patriotten en orangisten, ook trouwens in het dagelijks leven in die tijd.

[Lysbeth Van Valkenburg-Lely · Rating 4 out of 5]

Dit is echt een aanrader, een geweldig interessant verhaal en vooral omdat het ook in de tijd is geplaatst die vrij opwindend was. Wat een bijzondere man die echt al zijn capaciteiten heeft ingezet en dat zo goed is blijven doen. De volgende keer bij het planetarium zal dat zeker een extra begrip geven om alles nog eens goed te bekijken.

[Hans Vloemans · Rating 5 out of 5]

Na een bezoek aan het planetarium nieuwsgierig geworden na de man die dit fantastische werk gebouwd heeft. Na het lezen van het boek nog meer onder de indruk van het planetarium en de man erachter. De schrijfster vertelt niet alleen over de bouwer maar ook over de roerige tijd waarin hij leefde.

[Femmy Kragt · Rating 5 out of 5]

Prachtige beschrijving van het leven van deze handige, nijvere en vooruitstrevende man, en zijn beroemde planetarium, neergezet tegen het decor van zijn tijd. De tijd van de Bataafse revolutie is dankzij dit boek veel beter voor mij gaan leven.

[Anita]

Bouma

[Nienke Van · Rating 4 out of 5]

Naast de biografie van Eise Eisinga geeft dit boek ook een beeld van Friesland in de tijd van de Verlichting en de Bataafse revolutie. Met veel interesse gelezen!

[Ruben van Dijk · Rating 3 out of 5]

interessante informatie maar boek leest niet echt soepel weg. te staccato

[Broer Vd · Rating 3 out of 5]

duurt lang voordat het me pakte. stuk over planetarium is mij te technisch met weetjes waarbij ik denk, knap dat het uitgezocht is maar wat moet ik ermee. deel over de tijd is interessant.

[Exokiwi · Rating 3 out of 5]

Het boeit niet, het pakt niet.
Vanuit een historisch perspectief is het grondig, met name het politieke onderdeel, waarom de Bataafse republiek ontstond is IMO te uitgebreid, te gedetailleerd.
Veel basis wiskundige zaken tav het planetarium worden goed uitgelegd (tot vervelens toe voor een beta), het hoe het gemaakt wordt en de gevolgen van keuzes (de meetkunde) bijna als een leerboek.

Dat gezegd hebbende - met name het verhaal over de verschillende vormen van onderwijs en vergelijk met Holland en Friesland vond ik dan wel weer super interessant. Dat gedeelte maakte duidelijk waarom een Eise Eisinga kon ontstaan in die tijd.

Er kleeft een nadeel aan zo grondig zijn. Het gaat ten koste van het verhaal zelf en vooral het verhaal van Eise. Daardoor is niet duidelijk wat de auteur wil vertellen, wat is het hart. Het hart wordt teveel verspreid. De aandacht ligt bij de haarvaten, niet bij het hart. Waar de omstandigheden Eise naar voren moeten drukken als een vulkaan meedraaiende op de omstandigheden verdwijnt hij in een brij van informatie.

[Agnès · Rating 5 out of 5]

Dit is de eerste biografie die ik uitlees, dus ik ben niet gekwalificeerd om de kwaliteit te beoordelen.

Als burgeres: wat een prachtige introductie van een periode van mijn geschiedenis die ik maar heel beperkt ken! Wat geslaagd dat ik op het einde het portret op de voorkant helemaal begrijp, waar ik aan het begin vooral "historisch manneke" zag.

Langereis geldt als toegankelijke schrijver, en dat was mijn ervaring niet. Denkelijk (!!) omdat ik primair proza lees, en zoals genoemd amper non-fictie.