In 1960 reist John Steinbeck met zijn poedel Charley in een omgebouwde pickup door Amerika. Vijftig jaar later reist Geert Mak hem in een luxehuurwagen achterna. Hij neemt mee: een GPS, zijn vrouw en een enorme culturele bagage. Elk plaatsje waar hij stopt, kan de aanleiding vormen voor een beschouwing over zijn “droomland Amerika”.
In de vijftig jaar tussen Travels with Charley en Maks Reizen zonder John is heel wat gebeurd. Maar is ook de ziel van het land veranderd?
Het is boeiend om het boek nu (anno 2018) te lezen. De tussenliggende jaren voegen een extra dimensie toe. Dat doet niets af aan de leeservaring. Sterker nog: Reizen zonder John bevat enkele passages die de opkomst van president Trump lijken aan te kondigen:
“De rijken worden zo niet alleen steeds rijker, maar ook steeds machtiger, en ze krijgen bovendien telkens nieuwe mogelijkheden om die rijkdom te beschermen en verder uit te breiden. Bij de armen, en ook bij grote delen van de middenklasse, vindt het omgekeerde plaats.” (p.528)
“Het links-rechtsconflict speelt een minder belangrijke rol dan ik altijd dacht. Een andere tegenstelling valt steeds meer op: die tussen lokaal en nationaal plus de rest van de wereld. Telkens wordt geprobeerd het ongrijpbare weer grijpbaar te maken, om een wereld die de gewone man en vrouw uit handen is geglipt te heroveren?. Voor Fox is de waarheid – of beter, het zoeken naar de waarheid – volstrekt irrelevant. Zo gaat hier, om maar een voorbeeld te geven, het verhaal dat het liberale Nederland op grote schaal bejaarden worden voermoord, dat zeker de helft van de euthanasiegevallen er gedwongen plaatsvindt en dat Nederlandse bejaarden die nog een poosje wilden doorleven bandjes dragen met: ‘Geen euthanasie alstublieft.’”(p.265)
‘Fake news’ is een term die Mak daarbij niet gebruikt (de term was nog niet uitgevonden) en dat de blaaskaak Trump ooit president zou worden, dat kon zelfs Mak niet bevroeden, maar daar gaat het wel over!
Tegelijkertijd is het pijnlijk om vast te stellen dat de Verenigde Staten op diverse vlakken eigenlijk amper evolueren. Ze beschouwen zich als een uitverkoren volk dat een lichtend voorbeeld wil zijn, maar blijven dezelfde fouten maken: van Little Big Horn via Vietnam tot Irak en Afghanistan. Verder blijft het land – zeker op dat o zo belangrijke lokaal vlak – eindeloos worstelen verder worstelen met de erfenis van de sixties (gelijke rechten, abortus, etc.) en is hun houding op moreel vlak minstens dubbelzinnig te noemen.
Maar het wordt erger. De middenklasse (of wat daarvan overschiet) wordt uit mekaar gereten in een opbod van polarisatie. Het debat verruwt en het niveau ervan verlaagt tot er eigenlijk geen debat meer over is. “De waarheid is een sociaal verschijnsel geworden.” (p.142), want “het onderzoek, de voortdurende twijfel, het eeuwige streven naar objectiviteit, kenmerkend voor de Verlichting, het lijkt steeds meer te worden vervangen door een wereld van hypnose, exhibitionisme en collectief welbehagen.” (p.142)
Reizen zonder John is geen vrolijk boek, want eigenlijk gaat het over oplichting en zelfbegoocheling. Het droomland is een mythe. Toch is Mak nergens verbitterd en blijft zijn fascinatie voor het land overeind.
Niet voor niets begint Mak zijn boek met Charles Van Doren, de winnaar van “The 64,000 dollar Question” die achteraf een bedrieger bleek te zijn. Onderweg ontdekt hij dat ook John Steinbeck niet zuiver op de graat is en dat hij een aanzienlijk deel van zijn reisreportage gewoon verzonnen heeft.
Echt erg is dat niet, want in Maks bagage steken veel boeken en daar zijn andere, (mij) minder bekende auteurs bij die zijn eigenlijk relevanter zijn. Steinbecks Travels with Charley was gewoon een leuke kapstok.
Een echt reizigersboek is Reizen zonder John overigens niet, daarvoor is Mak teveel lezer en geeft hij te graag les. Maar het is boeiend en toegankelijk, het lees vlot en zit vol leuke anekdotes, en ook in tijden van Trump blijft het overeind. Geert Mak wordt niet voor niets Nederlands favoriete geschiedenisleraar genoemd!