التفهیم

by Abu Rayhan al-Biruni, جلال‌الدین همایی (تصحیح)

عنوان: «التَّفهیم (التَّفهیم لِأَوائلِ صناعة التَّنجیم)»؛ نویسنده: «ابوریحان بیرونی»؛ به تصحیح: «جلال‌الدین همایی»؛ کتابی به زبان فارسی، که ابوریحان بیرونی در آغاز سده پنجم نوشته، و هفتاد سال پس از درگذشت ایشان، «محمدبن جورابی» آن را آماده و پاکنویس کرده‌است. التفهیم، نخستین کتاب فارسی است که در مورد ستاره‌شناسی و هندسه و حساب نوشته شده، و از آنجا که نویسنده‌ی آن یکی از دانشوران سرشناس است، اهمیت بسیار دارد. همراه با 135 صفحه شرح حال «ابوریحان بیرونی» به قلم استاد جلال الدین همایی، انتشارات انجمن آثار ملّی؛ سال 1351 هجرت شمسی

Genres: Astrology, Science

1080 pages, Hardcover

First published January 1, 1091

About the author

https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Biruni

أبوالريحان محمد بن أحمد بيروني عالم مسلم ولد في ضاحية كاث عاصمة خوارزم (أوزبكستان) في شهر سبتمبر حوالي سنة (326هـ،973م رحل إلى جرجان في سن ال25 حوالي 388هـ 962 م حيث التحق ببلاط السلطان أبو الحسن قابوس بن وشمجير شمس المعالي و نشر هناك أولى كتبه و هو الآثار الباقية عن القرون الخالية و حين عاد إلى موطنه الحق بحاشية الأمير ابي العباس مأمون بن مأمون خوارزمشاه الذي عهد إليه ببعض المهام السياسية نظرا لطلاقة لسانه و عند سقوط الإمارة بيد محمود بن سبكتكين حاكم عزنةعام407هـ الحقه مع طائفة من العلماء إلى بلاطه و نشر ثاني مؤلفته الكبرى تحقيق ما للهند من مقولة مقبولة في العقل أو مرذولة كما كتب مؤلفين آخرين كبيرين هما القانون المسعودي التفهيم لأوائل صناعة التنجيم توفي سنة 440هـ،1048م) وأطلق عليه المستشرقون تسمية بطليموس العرب


كان عالم رياضيات و فيزياء سني وكان له اهتمامات في مجال الصيدلة والكتابة الموسوعية والفلك والتاريخ. سميت فوهة بركانية على سطح القمر باسمه إلى جانب 300 اسم لامعا تم اختياره لتسمية الفوهات البركانية على القمر ومنهم الخوارزمي و أرسطو وابن سينا. ولد في خوارزم التابعة حاليا لأوزبكستان والتي كانت في عهده تابعة لسلالة السامانيين في بلاد فارس درس الرياضيات على يد العالم منصور بن عراق (970 - 1036) وعاصر ابن سينا (980 - 1037) و ابن مسكوويه (932 - 1030) الفيلسوفين من مدينة الري الواقعة في محافظة طهران . تعلم اللغة اليونانية و السنسكريتية خلال رحلاته و كتب باللغة العربية و الفارسية. البيروني بلغة خوارزم تعني الغريب أو الآتي من خارج البلدة، كتب البيروني العديد من المؤلفات في مسائل علمية وتاريخية وفلكية وله مساهمات في حساب المثلثات والدائرة و خطوط الطول والعرض، ودوران الأرض و الفرق بين سرعة الضوء وسرعة الصوت،هذا بالإضافة إلى ما كتبه في تاريخ الهند .اشتهر أيضا بكتاباته عن الصيدلة و الأدوية كتب في أواخر حياته كتاباً أسماه "الصيدلة في الطب" وكان الكتاب عن ماهيات الأدوية ومعرفة أسمائها.

المصدر: ويكيبيديا العربية
http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A3%D...

Reviews

[Aroosha Dehghan · Rating 5 out of 5]

گذشتگان آسمان رو چطور میدیدن؟
تصورشون از کیهان و ستارگان چی بود؟
جهان پیرامون رو چقدر می شناختند؟
این کتاب گزینه ی خوبی برای پاسخ دادن به این پرسش هاست.
و فقط همین نیست. کتاب سرگرم کننده و جذابه به ویژه اگر از نجوم اطلاعاتی هم داشته باشید. اونوقت ذهنتون می گرده دنبال شباهت ها که کجای حرف های ابوریحان همون هاییه که امروز هم در علم اعتبار داره.
التفهیم از تعریف خط آغاز میشه و به مباحث نجومی می رسه. تمام کتاب هم به صورت پرسش و پاسخه. ابوریحان می پرسه و بعد هم پاسخ رو مینویسه.
یه جوری که مطمئن باشه مطلب تفهیم شده.😁

در ابتدای کتاب اومده که ابوریحان این کتاب رو به خواست دختری به نام ریحان نوشته و او ازش درخواست کرده بوده که کتابی درباره ی علم ستارگان بنویسه.
درباره ی این مطلب دو دیدگاه هست.
اولیش میگه که واقعا ریحان نامی بوده و این درخواست رو داشته
و دومی میگه این یک سنت بوده تا بنویسند که کتاب به درخواست زنی دانش دوست نوشته شده تا نقش زنان در علم و توان مشارکت اون ها عادی سازی بشه.
هر کدوم که هست، خیلی جالبه.

خواندنش رو به چه کسانی پیشنهاد می کنم؟
علاقه مندان به نجوم
افراد کنجکاو
دوست داران متون کهن

اگر اولش براتون سخت بود، کمی حوصله به خرج بدید. این متن مال صدها سال پیشه. باید بهش عادت کنید.

[Nazila · Rating 5 out of 5]

این اثر تنها کتاب فارسی موجود از ابوریحان بیرونی است و متن عربی آن نیز موجود است.

اینکه متن فارسی، ترجمهٔ متن عربی است یا بعکس، دقیقاً مشخص نیست. به نظر محمد قزوینی خود بیرونی هر دو متن را تألیف کرده‌است.

به نظر آقابزرگ تهرانی، بیرونی متن فارسی را در سال ۴۲۰ قمری و متن عربی را یک سال بعد نوشته است، اما به نظر جلال همائی متن عربی بر فارسی مقدّم بوده و خود بیرونی آن را به فارسی ترجمه کرده‌است.

بیرونی کتاب التفهیم را در غزنه و به هنگام پادشاهی محمود غزنوی نوشته اشت اما بر عکس چندین کتاب مشهور خود به هیچ یک از پادشاهان غزنوی اهدا نکرده‌

[Nox Prognatus · Rating 5 out of 5]

This is a scholarly text written by Al Biruni. For those not familiar with the basics of traditional Astrology. That is the ancient discipline, not the contemporary fluffy version, this is an advanced text, and some basics are recommended before reading.

That said, it goes into some detail around all aspects and draws on Hindu, Persian, Babylonian and Egyptian renditions of the same discipline. This is a must text for the serious student.

[میثم موسوی نسیم‌آبادی]

کتاب «التفهیم لأوائل صناعة‌التنجیم»، یگانه اثر ابوریحان بیرونی به فارسی است که ابوریحان متن عربی‌اش را هم نوشته است. کتابی که به دختری به نام ریحانه خوارزمی تقدیم شده است و حال آن‌که اطلاعات دقیقی از این دختر به ما نرسیده است و حتی برخی گمان کرده‌اند که ریحانه وجود خارجی ندارد و ابوریحان بیرونی تنها برای بزرگ‌داشت و حق آموزش زنان، این کتاب خود را به دختری با نام خیالی ریحانه هدیه کرده است (ابوریحان بیرونی، بی‌تا: ح-کو-کز- ۲).

جلال‌الدین همایی بر آن باور است که بی‌شبهه در سراسر آثار فارسی بعد از اسلام هیچ نظیر و مانندی برای التفهیم لأوائل صناعة‌التنجیم نمی‌توان یافت و این کتاب معتبرترین سند قدیمِ علمی و ادبی فارسی بعد از اسلام است (همان: کو-نو). این کتاب اثری در باب مسائل اصلی چهار علمِ هندسه، ریاضی، اسطرلاب و هیئت (جغرافیا) برای ورود به علم مورد نظر کتاب یعنی نجوم است. البته ابوریحان بیرونی به استثنای مسائل علمی و ریاضیِ نجوم، به دفعات این علم و پیشگویی‌های دروغین آن را نکوهش کرده و به بدعت‌های آن مانند سعد و نحس شمردن ایّام و فال‌گیری اشاره نموده است و می‌نویسد:

نزدیکِ بیشترین مردمان احکام نجوم ثمرۀ علم‌های ریاضی است. هرچند که اعتقاد ما اندرین ثمره و اندرین صناعت مانندۀ اعتقاد کمترین مردمان است... اصل این حدیث سستی مقدّمات این صناعت و آشفتگی قیاسهاش است (همان: ۳۱۶-۳۶۰).
ابوریحان بیرونی چنان‌که در سفرنامۀ ابن‌بطوطه، تاریخ یعقوبی و مروج‌الذهب مسعودی آمده است، از خلیج فارس با عنوان خلیج پارس یاد می‌کند (همان: ۱۶۷). چنان‌که در ادامه دربارۀ تاریخ و آداب و رسوم و ایّام معروف ایرانیان به ذکر مطالب مهمّی پرداخته و می‌آورد:

سَده چیست؟ آبان روز است از بهمن‌ماه. و آن دهم روز بُوَد. و اندر شبش که میان روز دهم است و میان روز یازدهم آتشها زنند بِگَوز و بادام، گِرد بر گِرد آن شراب خورند و لهو و شادی کنند. و نیز گروهی از آن بگذرند تا بسوزانیدن جانوران [ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه به لعن و نفرین کسانی می‌پردازد که حیوانات را در آتش می‌سوزانند (ابوریحان بیرونی، ۱۳۸۶: ۳۵۱)]. و اما سبب نامش چنانست که از اول تا نوروز، پنجاه روز است و پنجاه شب. و نیز گفتند که اندرین روز از فرزندان پدرِ نخستین صد تن تمام شدند (ابوریحان بیرونی، بی‌تا: ۲۵۷).
منابع:

_ ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد، بی‌تا، کتاب التفهیم لأَوائل صناعة‌التنجیم، به تصحیح و مقدمه جلال‌الدین همایی، تهران، انجمن آثار ملی.

_ ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد، ۱۳۸۶، آثارالباقیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، تهران، امیرکبیر.

[Sina · Rating 5 out of 5]

تنها کتابی است که خود ابوریحان به فارسی نوشته. 3 فصل اول درباره هندسه و حساب و نجوم و جغرافی است. تاثیرپذیری نویسنده از نجوم و ریاضی هندی به وضوح مشخص است. این کتاب در واقع خلاصه ای مختصر مفید از نجوم ، ریاضی و احکام نجوم آن زمان است.فصل پنجم در مورد احکام نجوم است که در آن هم تاثیر علوم هندی دیده می شود. جلال الدین همایی آن را در 2 نوبت تصحیح کرده. چاپ انتشارات آثار ملی که دیگه عمراً گیر نمیاد. چاپ انتشارات بابک که به نظر من از انتشارات آثار ملی بهتر است هنوز هم پیدا میشه. چند وقت پیش یک انتشاراتی به نام موسسه نشر هما این کتاب را در چند نوبت چاپ کرد با جلد زرشکی. کیفیت چاپ این کتاب همواره افتضاح بوده
اساساً قدیمی ترین منبع دستور محاسبه سهم های مختلف در حال حاضر همین کتاب است.
کتابهای لاتین که مربوط به زمان رومیان است و همچنین چهار مقاله بطمیوس تنها چند سهم اصلی را توضیح داده اند. جالب اینجاست که خود ابوریحان می گوید که من این سهم ها را از بطلمیوس نقل می کنم ، مصحح در مورد همه ی این ها در مقدمه و همچنین پاورقی توضیح می دهد.
تعدادی کلمات سانسکریت درین کتاب بکار برده شده که خود مصحح اونارو فهرست کرده و توضیح داده.
مطالب خیلی جالبی در مورد تقویم و اعیاد یهودیان دارد محاسبه انواع و اقسام اعیاد را یاد می دهد ، مطالبی در مورد کسوف و خسوف دارد ، اندازه گیری دور استوا ، نصف انهار مبدا ، در مورد محاسبه قدر ستارگان ، قطر زمین ، فاصله سیارات منظومه شمسی و خلاصه حسابی سرگرم کننده است. چون در خلال توضیحات و محاسبات نکات تاریخی و رسم و رسومات مختلف را توضیح می دهد ، مطالب بسیار جذاب است.
یک فصل بسیار مفید و جامع هم در مورد استفاده از اسطرلاب دارد.
در فصل دوم سیستم ده دهی رو توضیح داده
من پیشنهاد می کنم که این کتاب را بخوانید

[Dr. Jess · Rating 4 out of 5]

Great for the basics of astrology! But it’s very much the basics of traditional astrology.