Mestre dos Batuques

by José Eduardo Agualusa

Leila Pinto está algures num futuro próximo, escrevendo um testemunho que começa em 1902, no planalto central de Angola, quando um pelotão de soldados europeus é encontrado sem vida, em circunstâncias extremamente misteriosas. Leila conta a história de amor entre os seus avós, Jan e Lucrécia, e, fazendo isso, dá-nos a ver uma História possível (ou impossível) do Reino do Bailundo e da Angola contemporânea.

Uma sociedade secreta de guerreiros ovimbundo; um rei-mago; uma mulher que conhecia os segredos da invisibilidade; um soldado que queria ser fotógrafo. Nas páginas deste romance encontram-se (e desencontram-se) personagens quase reais, e outros quase ficcionais, que nos ajudam a perceber como nasce um país — e como se perde um país, e de quantas ficções se fabrica a História.

Pode o amor triunfar sobre a guerra e sobre o caos?

Genres: Angola, Romance

272 pages, Paperback

First published September 1, 2024

About the author

«José Eduardo Agualusa [Alves da Cunha] nasceu no Huambo, Angola, em 1960. Estudou Silvicultura e Agronomia em Lisboa, Portugal. Os seus livros estão traduzidos em 25 idiomas.

Escreveu várias peças de teatro: "Geração W", "Aquela Mulher", "Chovem amores na Rua do Matador" e "A Caixa Preta", estas duas últimas juntamente com Mia Couto.

Beneficiou de três bolsas de criação literária: a primeira, concedida pelo Centro Nacional de Cultura em 1997 para escrever « Nação crioula », a segunda em 2000, concedida pela Fundação Oriente, que lhe permitiu visitar Goa durante 3 meses e na sequência da qual escreveu « Um estranho em Goa » e a terceira em 2001, concedida pela instituição alemã Deutscher Akademischer Austauschdienst. Graças a esta bolsa viveu um ano em Berlim, e foi lá que escreveu « O Ano em que Zumbi Tomou o Rio ». No início de 2009 a convite da Fundação Holandesa para a Literatura, passou dois meses em Amsterdam na Residência para Escritores, onde acabou de escrever o romance, « Barroco tropical ».

Escreve crónicas para o jornal brasileiro O Globo, a revista LER e o portal Rede Angola.

Realiza para a RDP África "A hora das Cigarras", um programa de música e textos africanos.

É membro da União dos Escritores Angolanos.»
http://www.agualusa.pt/cat.php?catid=27


-----
José Eduardo Agualusa (Alves da Cunha) is an Angolan journalist and writer born to white Portuguese settlers. A native of Huambo, Angola, he currently resides in both Lisbon and Luanda. He writes in Portuguese.

He has previously published collections of short stories, novels, a novella, and - in collaboration with fellow journalist Fernando Semedo and photographer Elza Rocha - a work of investigative reporting on the African community of Lisbon, Lisboa Africana (1993). He has also written Estação das Chuvas, a biographical novel about Lidia do Carmo Ferreira, the Angolan poet and historian who disappeared mysteriously in Luanda in 1992. His novel Nação Crioula (1997) was awarded the Grande Prémio Literário RTP. It tells the story of a secret love between the fictional Portuguese adventurer Carlos Fradique Mendes (a creation of the 19th century novelist Eça de Queiroz) and Ana Olímpia de Caminha, a former slave who became one of the wealthiest people in Angola. Um Estranho em Goa ("A stranger in Goa", 2000) was written on the occasion of a visit to Goa by the author.

Agualusa won the Independent Foreign Fiction Prize in 2007 for the English translation of his novel The Book of Chameleons, translated by Daniel Hahn. He is the first African writer to win the award since its inception in 1990.
(wikipedia)

Reviews

[Chris · Rating 4 out of 5]

Ook al wilde ik eerst nog Agualusa's Regentijd lezen, toen ik de kleurrijke, uitnodigende cover van zijn nieuwste vertaling zag liggen, kon ik er niet aan weerstaan. Een levendige vertaling alweer van Harrie Lemmens. En ook het verhaal dat Agualusa vertelt, is levendig en zijn personages onweerstaanbaar.

Met Jan Pinto creëert hij bijvoorbeeld zo'n ongenaakbare held waarvan je weet dat hem niet gauw iets zal overkomen en die zich evenmin gauw van zijn stuk zal laten brengen. Behalve dan door een vrouw, Lucrétia, de vrouw van zijn leven die ook bepalend zal zijn voor zijn lot. Daarnaast maakt hij makkelijk vrienden, waaronder Luis Mambo die een trouwe reisgenoot wordt en tevens fotograaf en uitzonderlijk plantenkenner is, een talent dat hem meer dan eens handig uitkomt tijdens zijn militair-diplomatieke missies en avonturen.

Daarnaast is er zijn jeugdvriend Henjengo die, wanneer Jan hem vele jaren later terugziet, 'meester van de trommels' is geworden, een machtige tovertitel, zo blijkt. Alles speelt zich af in de Portugese kolonie Angola bij het begin van de twintigste eeuw en Agualusa doorspekt deze geschiedenis, verteld vanuit het perspectief van Leila, de hedendaagse kleindochter van Jan en Lucrétia, met magisch-realistische elementen en geeft het verhaal ook een stevig, meeslepend tempo.

Voor ik het wist zat ik op ruim drie vierde van de roman en daar volgde toch een inhoudelijke kentering. Het vierde en laatste deel is de verdere afwikkeling nadat de rol van die ongenaakbare protagonist uitgespeeld is. Daarvoor moeten er een aantal historische, koloniale feiten vermeld worden en vervolgens krijgt de stem van Leila ook vorm als een personage, een uiteraard zelfbewuste vrouw die zich door haar familiesaga laat beïnvloeden.

Mooi gedaan, maar de geweldige en vlotte verhaalboog die Agualusa wist op te spannen, verslapte voor mij in dat laatste deel en dat vond ik oprecht jammer. Vandaar toch maar 3,5*, afgerond naar boven.

[Carla · Rating 4 out of 5]

São já vários os livros que li do escritor angolano José Eduardo Agualusa, nenhum dos quais me deixou indiferente, apesar de, como sucede com todos os escritores que acompanho há algum tempo, existirem livros de que gosto mais e outros cujas histórias considero menos interessantes.

Em relação ao "Mestre dos Batuques", gostei muito deste livro, não só pelas histórias que constam do mesmo, pelas suas personagens, desde colonos portugueses, cujos filhos nasceram em Angola, dos habitantes das cidades de Luanda e de Benguela, numa fusão de raças e de culturas distintas, de vários militares do exército português, brancos, mulatos e negros, dos reis que se sucederam na região do planalto central de Angola (Bailundo), dos seus sobas, da coragem, magia e ritos africanos dos seus guerreiros, das disputas, batalhas e acordos entre estes e o exército português, mas particularmente pela descrição geográfica do Reino do Bailundo, do seu céu, da sua montanha, da sua vegetação, dos seus rios, riachos e cascatas, onde a natureza exuberante nos convida a visitá-lo, e que o autor José Eduardo Agualusa conhece muito bem, por ser natural desta região.

Achei particularmente bonita a história de amor entre as duas personagens principais, Jan, um tenente do exército do rei D. Carlos, filho de um colono português e de uma descendente de colonos holandeses sul-africanos, nascido na região angolana do planalto central (Bailundo), que na sua adolescência é enviado pelo pai para Lisboa, afim de ingressar no Real Colégio Militar, e Lucrécia, uma africana de Luanda, filha de um próspero comerciante negro dessa cidade, que se conhecem em Lisboa no início do século XX e se apaixonam durante uma viagem de barco de Lisboa até Luanda.

Mas o que mais me impressionou nesta obra, foi a capacidade do autor ter ficcionado a existência de batalhas entre soldados e oficiais oriundos de Portugal e outros africanos, que integravam o exército português, ao serviço do rei D. Carlos, e os guerreiros ao serviço do Rei do Bailundo, no decurso das quais os primeiros morriam misteriosamente, sem qualquer ferimento no corpo, ou se suicidavam, ou desapareciam, ou enlouqueciam, e de ter criado uma conspiração que teria acontecido no próprio Reino do Bailundo, onde a um soberano se sucedeu outro, como se de factos históricos se tratassem, descrevendo-os com uma precisão e coerência, que eu diria que tinham, na realidade, ocorrido na primeira década do século XX.

Não posso deixar de mencionar que, o diálogo que o narrador do livro mantém com o leitor ao longo da ação e a descoberta da sua identidade, é outra história dentro da história principal, que vale a pena conhecer.

Por fim, a leitura do livro não me proporcionou apenas "observar" paisagens inesquecíveis, mas também "escutar" os ritmos africanos, com um único sentido, o da visão, sendo poucos os escritores que conseguem ter esse dom de comunicação com os leitores dos seus livros.

[Maria Pelotte ⚡️ · Rating 4 out of 5]

“Estava exausta, uma espécie de êxtase. Não pensei muito no que iria acontecer a seguir. Sabia, sim, claro que sabia que o meu arquivo se iria propagar à velocidade do som. Ninguém, nenhuma autoridade, nenhum poder, controlar o temporal que eu havia desatado. Pensei: os justos sobreviverão. A vida triunfará.”

Era miúda e vivia em Angola quando na escola li o primeiro livro de Agualusa. Não consigo precisar qual foi mas, desde então, ler Agualusa é como ter um abraço de paz com uma terra que foi minha casa durante anos e com a qual travei tantas vezes uma luta interna.
De repente, tudo isto se acaba: volto a ler as mesmas palavras em kimbundo, a ler o nome das terras que já pisei e vem-me à mente o pôr do sol de sempre, laranja, terroso e quente. Passar por este livro é também uma ode à cultura mais ancestral e mágica da cultura angolana que Agualusa tão magistralmente sabe colocar em palavras.

Neste livro, a honra à ancestralidade está não só nas histórias que passam de pais para filhos mas também na chamada aos ancestrais através de música, algo tão enraizado na cultura angolana, que fez com que os povos vencessem várias batalhas contra os colonizadores portugueses. Havia muitas coisas a dizer sobre este ponto mas, tendo sido um fator surpresa para mim, vou deixar que leiam o livro e descubram por vocês. Já sobre as personagens, emocionou-me particularmente a personagem Lucrécia (a primeira), que tanta paixão tinha dentro de si, para além da narração que nos faz viajar muitos anos para trás e que nos acompanha até ao final do livro.

Este é um dos livros que nos faz recriar cenários mágicos, usar a nossa imaginação e deixarmo-nos levar e infiltrar por estas páginas.

[Ana Ávila l Livros, Lifestyle e Cenas · Rating 5 out of 5]

Opinião completa em vídeo em https://youtu.be/3J5RVOLnoiE?si=IkI57...

[Tatiane R. Lima · Rating 4 out of 5]

Enquanto escrevia este livro, Agualusa ligou para o amigo Mia Couto aos prantos por causa do destino de uma de suas personagens. Li o livro imaginando qual seria a cena, porque há mais de uma, na minha opinião, a causar tamanha comoção.

"Mestre dos Batuques" foi o meu primeiro Agualusa e uma bela porta de entrada para essa escrita cheia de estilo, afeto e magia. Li a sinopse, mas por vezes duvidei quem era realmente o narrador. A ficção me transportou no tempo, me despertou curiosidade sobre a história de Angola, me conectou com a natureza, me fez sentir os batuques em meu peito.

Finalizada a escrita, Agualusa enviou o livro para o amigo Mia, com o assunto: Agora choras tu. Não sei ele, mas eu chorei.

[Beni Amaral · Rating 4 out of 5]

"Amanhã fui infeliz. Ontem serei infeliz. Estarei infeliz em todos os instantes vividos e por viver, pois enquanto estava contigo já te havia perdido".

[Patrícia Carvalho · Rating 5 out of 5]

Despite being set in wartime, the book is very vivid and colorful, with a beautiful love story and capable of transporting us to the Angolan landscapes, where we hear the sounds of drumming in our own imagination. Also, throughout the book, the author makes some very informative notes, which lead the reader to a better understanding of Angolan culture. I liked it a lot

[Joachim Stoop · Rating 4 out of 5]

3,5 à 4

verschenen in Humo:

Meester van de trommels is een kleurrijke roman die een deel van de geschiedenis van Angola vertelt via muziek, mythe en mondelinge overlevering. In een meervoudig perspectief verweeft José Eduardo Agualusa (Geboren in Angola, schrijvend in het Portugees)  de overheersing, onafhankelijkheidsstrijd en postkoloniale ontgoocheling tot één doorlopende stroom van verhalen, geruchten en herinneringen. zonder ooit netjes van elkaar te worden gescheiden. Waarheid ontstaat immers niet uit één autoritair perspectief, maar uit de ontmoeting en botsing van stemmen. Zo weerspiegelt de fragmentarische vorm van het boek de oude Angolese volkscultuur. Agualusa’s achtste vertaalde roman speelt zich af in het begin van de twintigste eeuw tussen Luanda en het koninkrijk Bailundo, op de breuklijn tussen de oude en nieuwe wereld waarbij historische feiten met magisch-realistische elementen worden vermengd, onder meer in de lotgevallen van Portugese soldaten die op het slagveld op raadselachtige wijze gek of zelfs suïcidaal worden. Centraal staat de figuur van de legendarische trommelaar, een mythische ‘meester’ wiens ritmes fungeren als dragers van collectief geheugen en symbool staat voor continuïteit, identiteit en rebellie, wat het boek een zeggingskracht geeft die verder reikt dan Angola alleen. Meester van de trommels (vertaald door grootheid Harrie Lemmens)  is tegelijk een liefdesverhaal, een reflectie op macht en verzet en een liefdevol eerbetoon aan de Angolese bakermat met haar magische cultuur. De korte hoofdstukken en tientallen nevenpersonages hielden ons niet altijd even makkelijk aan boord, maar wie de drang naar een eenduidige vertelling uitschakelt, wordt bevangen door een fraaie polyfonie die uitmondt in een prachtig slotakkoord.

[Nuno Pedro · Rating 4 out of 5]

Agualusa prova mais uma vez a sua engenhosidade a recontar estórias dos povos Angolanos, entrecruzadas pela História.

E depois o batuque, que a narradora assume como sua identidade e percurso de vida, que marca o ritmo do livro e percorre as gerações.

[Tânia Dias · Rating 5 out of 5]

"Amanhã fui infeliz. Ontem serei infeliz. Estarei infeliz em todos os instantes vividos e por viver, pois enquanto estava contigo já te havia perdido. A tua perda contamina agora os tempos todos em que calhei viver." 🤍

[Marcelo Junior · Rating 4 out of 5]

Este livro soa como uma carta de amor a rica história de Bailundo. Apreciei imenso a leitura deste livro mesmo sem conhecimento nenhum sobre a cultura e história do povo dessa região. Acredito que o autor expressa e informa muito bem através das interjeições que faz nos capítulos. 🙏🏻

[Antonio Coelho · Rating 5 out of 5]

O meu primeiro livro de Agualusa (mais vale tarde…) e gostei muito!
Ao longo dos seus primeiros 5 capítulos fui levado a Angola do princípio do séc. XX. E como eu desconhecia essa História apesar de, no meu tempo de escola primária, ter estudado os rios, as montanhas… mas não a história dos povos do território de Angola.
Entre o reino Bailundo e Luanda o livro mistura a realidade com a ficção naquilo que foi a difícil relação entre o poder central de Lisboa e a independência dos reinos do interior.
Muito bem tratadas as personagens, do tenente Jan Pinto, a Mambo, Lucrécia e Kavita, tornam a estória bastante empolgante e difícil de interromper a sua leitura.
Recomendo!

[Bjorn · Rating 3 out of 5]

Een kleurrijke schets van een duistere tijd (3 sterren)
RECENSIE: Meester van de trommels – José Eduardo Agualusa

In Meester van de trommels beschrijft José Eduardo Agualusa de geschiedenis van een natie en de geschiedenis van een familie. Het is een kleurrijke schets van een reeks grauwe gebeurtenissen – een interessant contrast.

Jan Pinto beleeft roerige tijden in Angola. Hij wordt zo eens door de ene diplomaat, dan weer door de andere koning betrokken bij de conflicten die zich voltrekken tussen de Portugese kolonisten en de inheemse bevolking in het Angolese binnenland. Ondertussen onderhoudt hij een romantische relatie met Lucrécia Van-Dunem, die hij op de boot vanuit Lissabon naar Luanda ontmoet en bij wiens familie hij overnacht tijdens zijn verblijf in de Angolese hoofdstad. Naast de politieke intriges treedt de liefde dus ook als thema op de voorgrond – klassieke, ouderwetse liefde in net zo’n pure vorm als in Gabriel García Márquez’ Liefde in tijden van cholera.

Een raamvertelling

Het verhaal in Meester van de trommels wordt gepresenteerd als een geschiedkundige reconstructie, opgetekend door de kleindochter van hoofdpersoon Jan Pinto. Deze kleindochter-verteller – Leila heet ze – baseert haar reconstructie grotendeels op informatie die zij leest in de dagboeken van haar oudtante Irene Van-Dunem, de zus van Lucrécia. Leila onderbreekt haar verhaal zeer regelmatig om commentaar te geven op de informatie in de dagboekfragmenten: zij geeft graag historische context, of kleedt het verhaal aan met haar persoonlijke visie op de gebeurtenissen. De lezer begrijpt door die onderbrekingen van meet af aan dat het vertelperspectief niet dat van een neutrale, boven het verhaal zwevende alwetende verteller is: het is duidelijk dat de verteller een personage is in haar eigen verhaal. De lezer krijgt daardoor de indruk dat het feit dat Leila dit verhaal vertelt een rol speelt in dat verhaal.

Het blijft echter onduidelijk wat die rol precies is. Dat wil zeggen: we leren niet waarom Leila deze geschiedenis uitpluist en opschrijft. Gaat het haar om het schetsen van een beeld van de conflicten op het Angolese grondgebied aan het begin en in het midden van de twintigste eeuw, en om de bovennatuurlijke rol die de trommels spelen in de oorlogvoering van de inheemse bevolking? Om het optekenen van de geschiedenis van de familie Pinto, inclusief de liefde tussen Jan en Lucrécia? Of is het Leila te doen om het vertellen van haar eigen verhaal? Zelf treedt Leila tegen het einde van het verhaal immers ook vanuit de coulissen op de voorgrond. Deze drie thema’s maken de hoofdonderdelen van het verhaal uit, maar worden nauwelijks met elkaar verweven, waardoor zij elkaar blijven beconcurreren om de voorgrond van het narratief.

Weinig houvast

Jans politieke en militaire bemoeienis in Angola brengt hem met veel Angolese en Portugese bewindslieden in contact en maakt dat hij bij een groot aantal gewapende conflicten betrokken raakt. De avonturen waarin Jan Pinto zich stort, en de vele reizen die hij daarvoor maakt, zijn niet altijd even goed bij te houden voor de lezer. Dat komt doordat Meester van de trommels vrijwel geen houvast biedt voor lezers met weinig parate kennis over de betrekkingen tussen de Portugezen en Angolezen in Angola in de eerste helft van de twintigste eeuw.

Magische details

De personages in Meester van de trommels hebben talloze wonderlijke verhalen te vertellen. Zo vertelt Nga Xixiquinha, de bediende in het huis van de Van-Dunems, over de moeder van Lucrécia en Irene dat zij het onverklaarbare talent bezat om aan te voelen of een zwangere vrouw van een jongen of een meisje zou bevallen, door slechts over de buik te strijken. De bovennatuurlijke aard van veel van die sub-verhalen geeft het boek een bepaald magisch-realistische kwinkslag, die wordt geconsolideerd door de magische trommels. De trommels lopen als een rode draad door het hele verhaal: bij het horen van bepaalde ritmes van die trommels wordt de luisteraar in een gruwelijke trance gebracht. Het koninkrijk Bailundo zet de trommels in wanneer hun territorium wordt bedreigd door de Portugese kolonisten, en vele jaren later gebruikt Leila, het verteller-personage, die dj is, de ritmes van die trommels in haar muziek.

In Meester van de trommels zijn de bewoners van Angola, en specifiek de inheemse bewoners van het Angolese binnenland, degenen die het leven aldaar het beste begrijpen: zij hebben een gepaste eerbied voor de omgeving en voor de magische elementen. Zij nemen die bovennatuurlijke elementen aan als wonderlijke, maar voldongen feiten van het leven, gebruiken ze handig bij het verdedigen van hun leefomgeving als dat nodig is. De Angolezen steken kleurrijk en bewonderenswaardig af tegen de Portugezen, die zich alleen maar bezighouden met imperialisme en oorlogsvoering en die stuk voor stuk als nogal schandelijke, bespottelijke karikaturen worden neergezet.

Meester van de trommels is minder geslaagd waar het het geheel dat de individuele hoofdstukken samen vormen betreft, en specifiek de rol van Leila is wat onnauwkeurig uitgewerkt. De literaire kwaliteit van Meester van de trommels schuilt dan ook voornamelijk in de bewonderenswaardige, magische details en anekdotes die door de personages worden verteld en in de ingenieuze manier waarop dit boek de verhouding tussen de Portugezen en de Angolezen weergeeft.

[Alexandre Cardoso · Rating 3 out of 5]

Mestre dos Batuques is a vivid journey through Angolan and African culture, rich in atmosphere and rooted in identity. Agualusa’s writing carries a certain musicality, and the story has strong cultural references that make it engaging and enjoyable to read. The imagery is beautiful, and the themes feel authentic and grounded.

However, the structure of the book can be a challenge. The chapters are extremely short—almost fragments—and many of them end just when they feel like they’re about to expand. Instead of a full narrative arc within each section, it sometimes felt like summaries of chapters that were never fully written. Interesting ideas were introduced, but not always explored, leaving me wanting more detail, more depth, and more time with the characters and themes.

In the end, it was still a good read—light, culturally rich, and immersive in tone—but it lacked the development needed to feel fully satisfying.

A solid 3 stars: enjoyable, culturally meaningful, but not as expanded or developed as it could have been.

[Gonçalo · Rating 4 out of 5]

Não é o meu romance favorito de Agualusa, não gostei particularmente da quebra entre os últimos capítulos, porque senti que a história acaba, recomeçando numa nova. Mas, dito isto, todos os pequenos defeitos (ou, melhor dizendo, divergência de gostos) que fui encontrando acabaram por me vencer. Uma vez mais a fantasia de Agualusa une todo o romance na perfeição e cada pequeno pedaço importa no contributo para um final delicioso.
Sem dúvida o meu escritor Lusófono favorito, volta a não desiludir.

[Catfm · Rating 5 out of 5]

“- Que horror! — assustou-se Lucrécia, com os olhos cheios de lágrimas. — Como podem os homens ser tão cruéis?
— Gostamos de pensar que a crueldade é um atributo dos animais, e que desde que saímos das cavernas nos vimos afastando deles, mas tal não é verdade - disse Vicente. - Somos mais cruéis do que as bestas selvagens, porque escolhemos sê-lo. É a maldade o que nos distingue das feras.
Sabemos que somos humanos porque não somos bons.”

[Elsa · Rating 4 out of 5]

Agualusa passou a ser uma leitura presente não há muito tempo, mas para ficar.
Esta é mais uma obra que nos ajuda a compreender um pouco a história de Angola e nos fala de situações que eu de certeza nunca iria ler num livro de História.
A escrita de Agualusa é bonita e por vezes atroz, levando-me em algumas passagens a parar e reler e a querer conseguir lembrar-me delas para sempre de tão profundas.
Maravilhoso.

[Kananda Sousa]

passei quase metade do livro achando que o narrador era o agualusa como agualusa e que contava parte da história dele.. amei, fiquei encantada, me sentindo mais próxima dele! kkkkkkkkk mas dps as contas não bateram afeee
mas enfim, outro livro mt bom!
(a narrativa das coisas é rápida, mas não é um livro corrido; só um maestro tem essa habilidade! ave amo amo amo)

[Aliya May · Rating 5 out of 5]

Eles mal conseguem carregar a própria arrogância — disse o tenente. — Não conhecem nada das nações africanas, e nem querem conhecer.

[Ines Ribeiro · Rating 2 out of 5]

Muito aquém das minhas expectativas para um livro sobre Angola. Narrativa fácil de se perder e sem um fio condutor sólido…

[Christine · Rating 2 out of 5]

2

[Francisco Le Rose · Rating 3 out of 5]

No funcionó en mi la verdad. El final no me gustó mucho, demasiado relleno

[Quinta23 · Rating 4 out of 5]

Se lee bastante rápido, mezcla hechos reales de la historia colonial de Angola, hasta el punto Jonbar donde se convierte en ucronía, al vencer el reino de Bailundo a las tropas coloniales gracias al poder de los tamborileros.

[Cristina · Rating 4 out of 5]

Adorei este livro. Um bela história passada em Angola no princípio do séc 20. Foi sobretudo as relações entre Portugal e as tribus africanas.

[Paula · Rating 3 out of 5]

Faltou constância à história (foi como senti). Porém, quando achei que o livro ia se perder, eis que gostei do final!