Czułość nas rozszarpie. Olga Tokarczuk i współczesne przygody nierozumu

by Tomasz Plata

„Pisząc o czułym narratorze, Olga Tokarczuk osiągnęła coś, o czym współczesny humanista może zwykle ledwie marzyć: odmieniła kształt publicznej debaty, wprowadziła weń nową organizującą kategorię. Zarazem jej koncept okazał się tak powabny, tak popularny, że utraciła nad nim kontrolę. Czuły narrator wymknął się autorce z rąk i zaczął żyć własnym życiem. Dało się odnieść wrażenie, że z tekstu Tokarczuk raczej skorzystaliśmy, użyliśmy go w różnych celach, niż w prosty sposób przeczytaliśmy czy wysłuchaliśmy. Czy dziś możemy mieć poczucie, że dobrze go zrozumieliśmy? Doceniając rangę osiągnięcia autorki, chyba warto to sprawdzić”.

Wychodząc od lektury wykładu noblowskiego Olgi Tokaczuk, Tomasz Plata rozrysowuje skomplikowaną siatkę skojarzeń i odniesień. Czyta teksty, które do wykładu prowadziły i z niego wynikały. Szuka ich korzeni, ideowego tła. W efekcie rekonstruuje fascynującą historię przemian kultury polskiej ostatniego półwiecza. Pokazuje, jak krach modernizmu w jego lokalnej odmianie ożywił wyobraźnię ezoteryczną, jak impuls postmodernistyczny przeobraził się u nas w eksplozję wrażliwości neognostyckiej. Obok Tokarczuk ważnymi bohaterami książki są m. in. Krystian Lupa, Jerzy Grotowski i Czesław Miłosz.

Paperback

First published January 1, 2024

Reviews

[Jędrek Persidok]

Autor śledzi wątki neognostyckie u Olgi Tokarczuk i, szerzej, w polskiej literaturze, sztuce oraz
teatrze lat '90 i '00. Pozwala mu to wydobyć na światło dzienne wpływowy w naszej kulturze nurt kontrmodernizmu, którego Noblistka jest ważną, ale nie jedyną przedstawicielką. Nurt ten charakteryzuje się nieufnością wobec rozumu, uznanego za narzędzie męskiej dominacji i kapitalistycznego zniewolenia. Jako alternatywa prezentuje się otwarcie na to, co irracjonalne, tajemnicze, nieokiełznane, a zarazem cielesne, czułe i bliskie. Właśnie tę sferę ma objąć wymyślona przez Tokarczuk figura „czułego narratora”. Książka jest pisana w krytycznym nastawieniu względem tej wizji. Jest apologią świata odczarowanego, racjonalnego, przygodnego, i wezwaniem do porzucenia retrotopijnych marzeń o „wielkich narracjach” i o bezpośrednim kontakcie z Bytem. Czytało się ją świetnie. Dziwię się, że przeszła zupełnie bez echa. Nie jest może bardzo odkrywcza, ale daje wgląd we współczesne spory ideowe, których nie da się opisać za pomocą binarnych opozycji prawica/lewica czy konserwatyści/liberałowie