سفرنامه حاجی پیرزاده - دوره ۲ جلدی

by محمدعلی پیرزاده, حافظ فرمانفرمائیان (تصحیح)

سفرنامه حاج محمدعلی پیرزاده نائینی نوشته شده در سال ۱۳۰۶ هجری قمری
جلد اول : از تهران تا لندن
جلد دوم : از لندن تا اصفهان

نیاکان او همه اهل طریقت بودند. پدر بزرگش حاج محمد حسن در جوانی تجارت را وانهاد و مرید حاج عبدالوهاب نائینی، مشهور به «پیر»، سردودمان خاندان پیرنیا شد و با دختری از نوادگان وی ازدواج کرد و جانشین طریقتی او شد . پدر حاج محمدحسن، بازرگانی تبریزی به نام حاج محمدحسن کوزه‌کنانی بود که همراه پدرش از تبریز به یزد مهاجرت کرده بود .این یکسان بودن نام پدر و پسر و تاجر بودن هر دو موجب اشتباهات و سردرگمی‌هایی در تشخیص اصل و نسب پیرزادۀ نائینی شده است .
تنها اثری که از حاجی پیرزاده بر جای مانده است، سفرنامۀ اوست. او در این سفرنامه با نثری نسبتاً ساده و روان به شرح مسافرت دوم خود پرداخته است.
وی که در این مسافرت از هند، مصر، فرانسه، انگلستان، اتریش، عثمانی، شامات و عراق دیدن کرده، و با مشاهیر و بزرگانی چون میرزا محمدباقر بواناتی، میرزا حبیب اصفهانی، ادوارد براون، حسینقلی‌خان نواب، میرزا ملکم‌خان، میرزا محسن‌خان مشیرالدوله، صادق‌خان مستشارالدوله، حکیم پولاک، آقاخان اسماعیلی، شیخ محمدعبده، میرزای شیرازی، میرزا حبیب‌الله رشتی و دیگران دیدار و گفت‌و‌گو داشته، مشاهدات و مذاکرات خود را روز به روز ثبت کرده است.
پیرزاده همچون جهانگردی حرفه‌ای از توجه به هیچ نکته‌ای فروگذار نکرده است. او به طرز سلوک و رفتار، داد و ستد، آداب و رسوم و تعلیم و تربیت مردم کشورها و حتى جزئیاتی دربارۀ ساختمانها و تأسیسات شهری و نیز لباس پوشیدن، آرایش، غذاخوردن، شیوۀ استحمام، مراسم ازدواج و تفریحات رایج در هر سرزمین پرداخته، و همین به سفرنامۀ او ارزشی خاص بخشیده است.

850 pages, Hardcover

Published April 1, 1963

Reviews

[Moha Arzhang · Rating 3 out of 5]

خواه ناخواه، خواندن این کتاب خواننده را به یاد سفرنامه‌های حاج سیاح می‌اندازد. هر دوی این افراد، خاطره‌هایشان را در یک مقطع تاریخی نوشته‌اند. اما منظرشان کاملاً متفاوت است. حاج سیاح یک سیاح مستقل است که بطن اجتماع را می‌بیند اما پیرزاده با پشتوانه‌ی حکومتی سفر می‌کند بنابراین از آن افسوس‌های آتشین حاج سیاح در نوشته‌هایش خبری نیست. هر چه پیرزاده تعریف می‌کند خیلی خوب است و از آن آخوندی که مدعی صیغه کردن یک دختر صغیر است و از پدرش اخاذی می‌کند یا مردی که از فقر سه روز پوست هندوانه می‌خورد، خبری نیست. از سویی حاج سیاح بسیار مدرن‌تر از حاجی پیرزاذه است و به همین سبب پیرزاده بارها از بلاد کفر نالیده و حاج سیاح دلشکسته‌ی غیاب آن کیفیت زندگی در ایران است. مشقت‌هایی هم که حاجی پیرزاده در سفر به عراق می‌کشد را چاشنی سفرش به عتبات عالیات می‌داند. اما در مقابل، سفرنامه‌ی حاجی پیرزاده جزئیات بسیار بیش‌تری دارد و از نظر اطلاعات غنی‌تر است. فکر می‌کنم برای داشتن تصویری نزدیک به واقعیت از آن دوران، هر دوی این سفرنامه‌ها را باید خواند.