1864 - Sønner af de Slagne

by Rasmus Glenthøj

Året 1864 er mejslet ind i dansk selvforståelse og historie. Det er ikke uden grund. Tusinder faldt, drømmen om Danmark til Ejderen brast, og staten blev en nationalstat. Men nederlaget er på mange måder tilskrevet større betydning end rimeligt er, ikke mindst af de historikere, der voksede op i årene efter 1864 – og takket være dette forstår vi danskere den dag i dag ikke vores egen historie.
Med bogen 1864 – Sønner af de Slagne præsenterer Rasmus Glenthøj en ny fortælling om, hvordan det moderne Danmark tog form i årene fra 1814 til begyndelsen af 1900-tallet. Bogen er et opgør med glansbilledet af det lille fredelige Danmark - og det er en fortælling om, at meget sagtens kunne være gået helt anderledes.
Ligesom i resten af Europa blev også den dansk-tyske helstat revet fra hinanden af nationalisme, liberalisme og radikalisme, der i det 19. århundrede gik hånd i hånd. Demokratiseringen skabte på lang sigt stabile stater, men på kort betød det død og ødelæggelse i form af to blodige krige.
Historien blev imidlertid ikke blot formet af store ideologiske strømninger, men også af tilfældigheder, uheld og enkeltpersoners handlinger, der til sammen skabte netop den skæbne, som vi i dag kender som danmarkshistorien - og den selvopfattelse, vi kender som danskhed.
I dag kender mange til Christian 9.s planer om Danmarks indtræden i det tyske forbund. Denne bog fortæller sensationelt nyt om bl.a. den danske regerings forsøg på at skabe en skandinavisk stat, de svensk-norske kongers tilbagevendende forsøg på at blive danske konger og de skandinavistiske revolutionsplaner i årene omkring 1864. Bl.a. begik både regeringen og centrale embedsmænd højforræderi, da de uden kongens, rigsdagens eller rigsrådets viden forsøgte at gøre Sveriges Karl 15. til dansk konge og Stockholm til unionshovedstad, mens andre havde planer om at genindføre enevælden ved et statskup.
Bogen bygger på flere års studier af et omfattende kildemateriale, hvoraf dele aldrig tidligere har været benyttet af historikere.

Genres: History

576 pages, Hardcover

First published April 1, 2014

Reviews

[Kenneth · Rating 4 out of 5]

Utroligt gennemført værk med øje for den politiske del af 1864. Lidt af en mastodont, men samtidig utrolig spændende. Vil man læse om krig og slag, så er der ikke brugt meget plads til dette, men der er også skrevet andre værker om den del, så det savnede jeg egentlig ikke.

[Jurjen Abbes · Rating 4 out of 5]

Er zijn maar weinig jaartallen of data die een begrip op zichzelf worden. Nederland heeft 1672, Engeland 1066, de VS 9/11, en Denemarken heeft 1864. In dat jaar vocht Denemarken de Tweede Duits-Deense Oorlog uit tegen Oostenrijk en Pruisen, een strijd die de Denen op spectaculaire wijze verloren en die het land omvormde van een multinationaal rijk naar een kleine natiestaat aan de rand van een steeds groter wordend Duitsland. 'A year', om Roosevelts citaat wat om te vormen, 'which has lived in infamy.'

In dit kolossale werk over de oorzaken, het verloop, en de nasleep van 1864 stelt Glenthøj onder andere dat de sleutelrol van 1864 soms wat wordt overdreven. De transformatie van Denemarken van multinationale monarchie naar homogene natiestaat en de steeds verdere onderschikking aan de zuiderburen waren processen die al langer gaande waren en door 1864 slechts werden gekatalyseerd.

Dit is natuurlijk een anticlimactische conclusie van een vijfhonderd bladzijdes, duizend voetnoten tellend boek dat 1864 als titel draagt. Er is dan ook meer. De langere tendensen waarin 1864 verpakt zat, hebben een bepalende stem gehad in hoe de Denen zichzelf vandaag de dag zien. De belangrijkste reden voor het uitbreken van de oorlog was het Deense liberale nationalisme, dat onzeker en hoogmoedig tegelijk was. Als ze het semi-onafhankelijke Sleeswijk maar konden inlijven en verdeensen, dan zou de Deense natie beschermd zijn tegen de eeuwige vijand (oftewel: Duitsland) - maar wel onder Britse, Franse, en vooral Scandinavische bescherming, want alleen zouden ze het nooit overleven. Zo stommelde Denemarken de oorlog tegen Pruisen in. En gek genoeg waren het de nationaal-liberalen, die de oorlog verloren hadden, die na die tijd de geschiedschrijving wisten te veroveren. Na 1864 keerde Denemarken zich naar binnen, probeerde hun binnenlandse cultuur en economie te doen opbloeien in plaats van geopolitiek te bedrijven, en ontstond de mythe dat de Deense geschiedenis een lange weg richting de kleine, democratische, vreedzame natiestaat van na 1864 was. Dankzij Glenthøj en andere historici is het Deense beeld op de eigen geschiedenis nu zuiverder, met meer oog voor de andere kant van het Deense verhaal. Imperialisme, xenofobie, nationalistische waanbeelden... en tenslotte het onaangename feit dat Denemarken nooit echt klein en vreedzaam is geweest.

Met name die laatste constatering, over de onaangename grootheid, was voor mij een nieuw inzicht. We hebben het vaak over 'grote' en 'kleine' landen en zien grote landen in zekere zin als beter - in ieder geval 'tellen ze meer mee'. Nederlanders spreken vaak minachtend over hun kleine koude kikkerlandje, en net als Denen vragen ze zich regelmatig af waarom hun regering een grote mond moet hebben op het wereldtoneel. Alsof zo'n klein land een verschil kan maken. In andere landen, zoals Roemenië, worden grootheid en grootsheid trouwens ook letterlijk met elkaar verbonden: het begrip Groot-Roemenië slaat niet alleen op de oppervlakte van het tussenoorlogse koninkrijk maar ook op de culturele bloei die het land tijdens het interbellum kende. Glenthøj maakt duidelijk dat de mythe over het kleine, vreedzame, onbeduidende landje gevaren met zich meebrengt. Het wordt verleidelijk om de onaangename uitwassen van de geschiedenis onder het tapijt te schuiven, om ze te verstoppen achter de schaal van de misdrijven, die altijd kleiner zal zijn dan in het geval van de sterkste grootmachten. In werkelijkheid vieren meerdere landen op hun nationale feestdag hun onafhankelijkheid van Denemarken, voerde het land eeuwenlang een koloniale politiek langs de Noord- en Oostzee, en was de militaire hoogmoed in 1864 geen historische uitzondering maar een vervolg op een lange traditie van bouwen aan een Deens imperium. Voor historici is het ontkennen van grootsheid misschien nog wel verraderlijker dan het streven ernaar.

Binnen het boek is dit vraagstuk bijzaak, een theoretische interpretatie van een concreet onderzoek. 1864 gaat over het beantwoorden van twee vragen: Hoe belandde Denemarken in 1864? En hoe belandde 1864 in Denemarken? De antwoorden zijn uitvoerig, naar mijn smaak soms wat té uitvoerig. Zo'n 300 bladzijdes en tien hoofdstukken moet je doorspitten voordat 1864 überhaupt aanbreekt. Makkelijk om te lezen is het daarom niet, een schat aan informatie daarentegen wel. Zonder dit werk had ik mijn scriptie over Deens nationalisme nooit kunnen schrijven. Het leukste stuk vond ik dan ook het einde, over wat de oorlog op de lange termijn voor het Deense zelfbegrip betekende. Wie 1864 begrijpt, kent Denemarken. Nadat je alle ingewikkeldheden van het Duits-Deense conflict bij langs gegaan bent, wordt het verleidelijk om dat te geloven.