Buitendijks

by Toine Heijmans

Willem de Waal bewoont een tentje in de uiterwaarden van een grote rivier. Hij is jong en sterk en leeft alleen met de natuur die hem omringt, onder de bescherming van een eeuwenoude zwarte populier. Niemand weet van zijn vrije, buitendijkse bestaan. Of wel?

Pas wanneer hij wordt verjaagd uit zijn terrein, blijkt wie werkelijk de baas is over de wildernis.

Buitendijks is een magisch, aangrijpend verhaal over de macht van de rivier en de onmacht van de mens, die ondanks zijn vernuft nooit is opgewassen tegen het onvermijdelijke. Een ode aan de uiterwaarden, het schitterende halfland van angst en hoop, ingeklemd tussen hoge dijken, waar alles permanent verandert en niets is wat het lijkt.

Genres: Nature

335 pages, Paperback

First published October 10, 2024

About the author

Toine Heijmans (1969, Nijmegen)
is columnist bij De Volkskrant, en schrijver van een aantal non-fictie boeken en romans. Hij woont met zijn gezin in Amsterdam.

In alles een generalist schrijft hij over een brede waaier aan onderwerpen. Zijn veelgelezen tweewekelijkse columns maken samen een portret van Nederland, terwijl zijn boeken over de zee gaan, over dementie, over bergbeklimmen of migratie. Daarnaast schreef hij scenario’s voor de televisieserie De Fractie.

Zijn werk krijgt veel waardering. Als eerste Nederlandse schrijver werd hem in Frankrijk de Prix Médicis Etranger toegekend, een van de prestigieuze Franse literatuurprijzen; vervolgens werd hem het ridderschap verleend in de orde van de Kunsten en de Letteren. Daarnaast won hij enkele journalistieke prijzen.

(Source: https://toineheijmans.nl/)

Reviews

[Sibrich van Baalen · Rating 4 out of 5]

Mooie vertelling over de kracht van de uiterwaarden en hoe Willem zich daar zo thuis voelt. Hij waant zich een autonoom natuurliefhebber, terwijl zijn ouders en vrienden hem zien als een landloper die wel wat hulp kan gebruiken. Willem stelt geen vragen als er spullen of eten bij zijn tentje opduiken; hij denkt dat echte zwervers hem dat brengen. Het verhaal is uniek en heeft me zeer geboeid. Je blijft wel een beetje ontstemd achter. Is er nog hoop voor de mens en de natuur?

[Katrin Josephine Van de Velde · Rating 5 out of 5]

****(*)

[Sigrid · Rating 4 out of 5]

Een boek over wat wildernis en natuur eigenlijk nog (kunnen) zijn. Over een zoektocht naar vrijheid en wat dat precies is.

Buitendijks is een traag boek, er gebeurt bijna niets. Toch leest het verrassend vlot.

[Froukje · Rating 4 out of 5]

Je zou maar in je tentje in de uiterwaarden wonen

[Nienke Willemsen · Rating 4 out of 5]

Ik begon het jaar goed met ‘Buitendijks’ van Toine Heijmans over ons prachtige rivierlandschap, over uiterwaarden en vergezichten, over vriendschappen, verraad en mensen die de wereld, in dit geval onze rivieren, naar hun hand willen zetten. Maar vooral ook over buiten de lijntjes kleuren, je leven anders in willen richten dan de maatschappij van je verwacht.
Het verhaal van Willem die in een tentje in de uiterwaarden woont is misschien niet altijd even geloofwaardig, maar dat hoeft ook niet, het is fictie. De rivier daarentegen is echt en niet anders dan geloofwaardig, een personage om rekening mee te houden.
Vooral in de laatste paar hoofdstukken zijn prachtige zinnen te vinden. Het verhaal is schitterend traag als een rustig stromende rivier en vertelt het feit dat je in deze samenleving niet meer kan verdwijnen, niet kan opgaan in de natuur omdat natuur en wildernis niet meer bestaan. Alleen de rivier zelf kan nog ontsnappen aan onze regels en grenzen.

‘Nooit zal de rivier buiten haar oevers treden, want de wereld is haar bedding. De oevers, dat zijn wij zelf.’ (Pag 317)

[Frans Van Der Zanden · Rating 4 out of 5]

Mooi boek over Willem de Waal die volledig uit vrije wil en compleet zelfvoorzienend in de uiterwaarden van een rivier, de Waal, leeft. Hij is een met de rivier, totdat mensen in zijn omgeving vinden dat hij een ander bestaan op moet bouwen. Willem weigert en trotseert het wilde bestaan naast de machtige rivier. Alles gaat kapot, maar de rivier overleeft alles. Mooie zin: ‘Nooit zal de rivier buiten haar oevers treden, want de wereld is haar bedding. De oevers, dat zijn we zelf.’

[Dominique · Rating 4 out of 5]

Terwijl ik dit las, wilde ik zelf in een tent in de tuin gaan slapen. Hoe heerlijk om zo één te zijn met de natuur, om te weten wat je kunt eten en wat niet, om een eigenzinnig leven te leiden wat bij je past. En wat een deceptie als blijkt dat je zorgvuldig opgebouwde bestaan ineens toch anders in elkaar blijkt te steken. Knap staaltje inlevingsvermogen weet Heijmans via dit boek bij mij als lezer aan te spreken.

[Petra De Graaf · Rating 4 out of 5]

Een mooi verhaal over een natuurmens die alleen leeft met zijn hond tussen het water en de dijk. Onafhankelijk, sterk en onzichtbaar.

Gaandeweg begint dit concept te wankelen: is hij wel onafhankelijk? Redt hij het alleen en bovenal: is hij onzichtbaar?

De kracht van het verhaal is dat Willem de verteller is, alles wordt uit zijn standpunt beleefd. Wat is waar en wat gebeurt alleen in zijn hoofd?

Gelezen voor de boekenwurm top15 challenge: beste Nederlandse boeken van 2024

[Elisa Goudriaan · Rating 5 out of 5]

Ik vond dit een prachtig boek. Zo mooi hoe hoofdpersoon Willem de rivier beschrijft en hoe hij leeft met zijn stromingen, humeur en met de weersgesteldheden. En met de (al dan niet zogenaamde) dieren, bomen en planten om hem heen. Ook zit er een mooi beschreven ontwikkeling in het verhaal, die ik hier verder niet zal verklappen.

[Steven · Rating 4 out of 5]

Een mooie ode aan de uiterwaarden die wel op de shortlist van de Jan Wolkersprijs mag. Over bushcrafting langs de rivier, met een dramatisch einde.
Wat ik persoonlijk wel lastig vond was, ondanks dat het niet met name genoemd wordt, het boek zich afspeelt rond Nijmegen in de uiterwaarden van de Ooij en Beuningen. Een streek die ik maar al te goed ken. Het is dan soms moeilijk om de fictie die Heijmans zich,terecht, permitteert te scheiden van de werkelijkheid, waardoor je soms denk dat tijd of locatie niet kloppen. Maar desondanks een prachtig boek om te lezen.

[Tjibbe Wubbels · Rating 3 out of 5]

In Zuurstofschuld vond Toine Heijmans steeds weer andere manieren om de bergen te beschrijven. In Op zee vond hij vele manieren om de zee te beschrijven. En in Buitendijks vindt hij misschien nog wel meer manieren om een rivieren en de uiterwaarden te beschrijven. Mooi geschreven, maar ik vond het een wat taai boek omdat er weinig gebeurt.

[Jacqueline · Rating 4 out of 5]

Idyllisch leven in de uiterwaarden, maar echt verdwijnen lukt niet. Zodanig mooi geschreven dat ik me ook echt in de uiterwaarden waande.

[Fleur Buisman · Rating 5 out of 5]

Prachtig verhaal over de strijd van eigen waardes en wat de maatschappij van ons verlangd. Moeten vechten voor acceptatie van wie jij bent en wat de omgeving daarvan vindt. Symboliek van buitendijks is prachtig met daarbij actuele topics over natuur en klimaat. Ik zou het iedereen aanraden!

[Noam · Rating 4 out of 5]

Willem de Waal (What’s in a name?) wil leven als een nomade in een tent in de uiterwaarden. Hij deelt zijn leven met zijn hond Fido (Fido betekent trouw).

'Hier overzie ik mijn land, mijn water, mijn bestaan; alles wat geen einde kent. De smalle paden tussen bomen in hun dunste blad, de stranden en poelen waar ik zwem, de lente die aanwaait onder de koude hemel. De zon kan zo mooi in het zilveren water schijnen dat almaar onbekommerd stroomafwaarts gaat; de zwenkende dijken houden het amper bij.' p.9

'Ik bewoon de uiterwaarden, het halfland tussen de dijken. Het is terrein waar niemand wat aan heeft, droog en doorweekt tegelijk, schijnbaar onbeduidend, hooguit voor de pacht. Onbetrouwbare grond: wie daar komt is nooit zeker, behalve degene die zich overgeeft.' p.10

The Ooijpolder, the Netherlands (Via Wikimedia Commons)

Hoe meer Willem zijn best doet afstand te houden van de maatschappij, hoe dichter bij hem de maatschappij komt: Zijn ouders, een ondernemer, een medewerker van de daklozenopvang, iemand die de uiterwaarden inspecteert, ook een wethouder. Ze willen hem én de natuur bedwingen.

'Iedereen zal denken dat ik een visser ben, en overdag doe ik me voor als een wandelaar, Fido keurig aan de lijn. Verder is onzichtbaar blijven na een paar jaar zo gewoon geworden als ademen of slapen: een instinct.' p.33

Een poëtische ode aan de natuur en haar kracht, over de einzelgänger en onze moeite met wie anders is. En over onze behoefte aan controle en bezetting of bezitten. En vooral een ode aan de rivier en de natuur. Is er eigenlijk nog natuur in Nederland? Overal kom je wandelaars, boswachters, fietsers, vissers en kamperende daklozen tegen. Wie beschermt wie eigenlijk: Beschermen de dijken ons tegen de rivieren en de natuur of is het juist andersom?

'Alle uiterwaarden van alle rivieren uitgeknipt en aan elkaar geplakt vormen samen de laatste wildernis, in een land dat zichzelf tot in de puntjes controleert. Er is weinig te halen, en alles tegelijk, daarom leef ik buitendijks.' p.11

Heijmans schreef een roman met componenten uit de werkelijkheid: Een vader die van orchideeën houdt, een stad aan de Waal (Nijmegen), een schilder genaamd Den Ouden die langs de rivier schildert. Ik kende het werk van Willem den Ouden. Toevallig (?) overleed hij in de tijd dat ik dit boek las...



Willem den Ouden, ‘Zon boven de Waal’, 2006 (Via willemdenouden.nl)

Heijmans / de Waal vraagt zichzelf af: Waar is de grens van onze persoonlijke vrijheid? Waar is de grens van de natuur? Na een boek over de zee en een boek over een berg komt Heijmans nu met een prachtig boek over een rivier. Een roman over hoe de mens verdrijven wordt uit de uiterwaarden, de natuur en de paradijs. Het heeft iets apocalyptisch. Het is tijd om het tij te keren!

Quotes

'Bloemen nemen nu snel mijn uiterwaarden over, wit en blauwpaars en rood, velden met grote klaprozen zag ik de afgelopen dagen ontstaan, als binnenzeeën, stoer rechtop onder een bijna wind- en wolkeloze hemel. De oogst van twee weken regen en nattigheid. Ze overmeesteren het grauw en trekken op naar de wakerdijk, die altijd even groen is, bijna van kunstgras, waar geen bloemen mogen bloeien uit angst dat ze het dijklichaam verzwakken. Ze hebben haast.' p.60

'Hoe oud ik was - tien, misschien elf of twaalf, bepalende jaren. De jongen die varens over zijn tent hing als camouflage, die rupsen raapte en ze liet verpoppen in een glazen terrarium, die een eendenkuiken vond op straat en opvoedde met Brinta-pap zodat het eendje hem overal kwakend volgde. Die bevriend raakte met een uit zijn nest gevallen jonge kauw, hem meenam naar school op zijn schouder en mee terug op het stuur van zijn fiets - de enige vriend die altijd op hem wachtte.' p.66-67

'Ik hoor in mijn uiterwaarden zoals de elft hier hoort, de boommarter, de aalscholvers, de bijenorchis, mijn zwarte populier.' p.68

'Mijn moeder, mijn vader. Ze zullen thuiskomen, het licht aandoen, de tassen opruimen, de telefoon in het doosje op de piano zetten, bij de post. Ze zullen aan tafel zitten en ik weet niet wat ze elkaar zullen zeggen. Of ze zwijgen.
En ik voel dat er iets gaat veranderen, maar ik begrijp niet wat dat kan zijn. Alles is gevoel, in mijn uiterwaarden.' p.73

'Zwem in de rivier en je begrijpt dat het vergeefs is. Het water wordt er alleen maar onstuimiger van.' p.82

'Sorry dat ik je zo overval, Willem, maar ik kan dit niet overdag doen, dat valt op'.
Ik zwijg.
'Liet ik je schrikken?'
'Luister eens: ik besta niet. Ik ben nergens bekend, ik leef helemaal op mezelf. U praat op dit moment met niemand. Het is vast goedbedoeld, maar hulp heb ik niet nodig'.' p.89

'Ik smijt de tablet achter in de tent en kruip naar buiten, kijk duizelig in de zon. De geur van hout en zand, van bloeiende rozen, het tevreden gebrom van de aalscholvers in hun nesten - het bestaat, het leeft. Ik leef, en besta, en ben niet in kaart gebracht. Ik niet.' p.100

'De beul knielt op één been en zaagt precies en beheerst, alsof hij zich ontfermt over mijn stervende boom. Bijna liefdevol houdt hij zijn jankende, walmende gereedschap in bedwang, en om hem heen daalt een krans neer van stof en splinters en spaanders: het pulver van vernietiging.' p.146

'Op blote voeten loop ik het water in, niet diep, tot mijn enkels, en voel de rivier. Dit is dezelfde rivier die me een paar dagen geleden probeerde te vermoorden, maar het is nieuw water, het oude is weggestroomd.' p.217

'Het is niet zoals het hoort. Het is alsof de planten en dieren zich verzetten tegen hun ondergang.' p.256

'De rivier kent geen wrok of mededogen. De rivier is alleen maar een opeenstapeling van omstandigheden.' p.323

[Marjo Brenters · Rating 4 out of 5]

Buitendijks is een buitengewoon boek over een bijzondere bewoner van de uiterwaarden, Willem. Hij woont in een tentje en is geheel zelfvoorzienend, leeft met de dieren, bomen en planten en natuurlijk met de rivier. Zijn hond Fido haalde hij als pup uit het water, net als veel van zijn spullen.
De natuurbeschrijvingen zijn prachtig, de scène waarin ‘zijn’ zwarte populier wordt omgehaald zeer indringend.
Hoewel Willem buiten de maatschappij leeft, noemt hij zichzelf geen zwerver of dakloze. Het is gewoon wat hij het liefste wil, zó leven, een met de natuur en de seizoenen.
Toine Heijmans is een groot schrijver, het boek hield me erg in zijn greep. De ontwikkelingen gaan aanvankelijk traag, net als het water, maar naar het einde toe vloeit het sneller, stroomt het over van verwikkelingen waar Willem nauwelijks meer greep op heeft. Is zijn zelfgekozen bestaan vol te houden? Die vraag neemt je moeiteloos mee naar het verrassende slot.
Aanbevolen!

[Marcel De · Rating 3 out of 5]

Grappig verhaal over een man die alleen leeft in een wildernis - buitendijks. Alsof dat kan (nee) en alsof je in Nederland echt ergens helemaal alleen kan zijn (ook al niet). Leuk begin en interessant verhaal over de mens tegen de natuur. Het tweede deel is minder boeiend en ook deels ongeloofwaardig met de verhuizing naar een oude steenfabriek (waar een nieuwe boot in ligt?) en de rondleiding in de betonfabriek (waarom blijkt onduidelijkmof iig onrealistisch), een Duitse zwangere koe in landbouwplastic zwemmend redden (?) en de alles verzengende zondvloed aan het einde. De schrijver is fan van zeer korte filosofische uitspraken die helaas niet verder verdiept worden (er is geen begin, net zomin als er geen einde is) (de ziel vd rivier bestaat uit zwaartekracht).

[Gerrit De Vries · Rating 4 out of 5]

Van niets of niemand afhankelijk zijn. Leven zonder tijdsdruk en deadlines, middenin de natuur. Dat gevoel is het waar Toine Heijmans aan appelleert in zijn boel Buitendijks. Willem de Waal leeft zo’n leven in de uiterwaarden van één van onze grote rivieren. Hij denkt dat hj onafhankelijk is. Leeft van wat de uiterwaarden hem te bieden hebben. Eén met zijn gebied. Maar is dat echt zo? Kan dat? Heijmans neemt ons met hem mee en beschrijft wat er gebeurt in de uiterwaarden, in zíjn uiterwaarden. Hij beschrijft het land, en het leven van Willem met zo’n enorme kennis en liefde dat je wordt meegezogen en uiteindelijk niets liever wilt dan doorlezen…

[A · Rating 4 out of 5]

Heel fijn boek! Mooi, indringend, confronterend.
In hoeverre kun je nog kiezen voor een bestaan in de natuur? Dat lees je in een prachtig boek met mooie beschrijvingen van de uiterwaarden, maar dat ook de harde werkelijkheid laat zien: hoe mensen en bebouwing de natuur steeds meer aantasten en er uiteindelijk bijna niets overblijft.
Ik heb weinig op dit boek aan te merken. De andere twee boeken van Heijmans hielden mijn aandacht meer gekluisterd, maar dit boek is qua thematiek nog wat sterker.

[Jeanette · Rating 5 out of 5]

Heel bijzondere roman die zich afspeelt in de biotoop van de uiterwaarden van een Nederlandse rivier. Prachtig verhaal waarin ik veel leerde over de natuur en cultuur van dit soort landschap. Wikipedia regelmatig geraadpleegd, wat een mooie voor mij onbekende woorden kwamen er voorbij. Zwarte populier, kraakwilg en warrelknoest. Schokker. Elft, houting, alver, fint en knakaal.
Aanrader!

[Arjan Bleeker · Rating 4 out of 5]

Prachtige vertelling over een jongen die graag in en met de natuur leeft in de Nederlandse uiterwaarden. Naar het einde toe wordt het boek grimmiger en droeviger.

[Pieter · Rating 4 out of 5]

Mooie natuurbeschrijvingen.

[Katie deHaan · Rating 5 out of 5]

Een tour de force! Hoe de schrijver dit heeft volbracht…. Zal lang nagalmen in mijn verbeelding.

[Cor De · Rating 5 out of 5]

Wat een prachtig boek opnieuw van Toine Heijmans. Met bizar mooie en actuele plot. En, eerlijk gezegd. beetje onbevredigend einde.

[Yvonne · Rating 4 out of 5]

Mooie beschrijving van de uiterwaarden en de natuur. Het verhaal is als een kabbelende en soms ruige rivier vol overlevingsdrang. Kun je er alleen overleven of is dat schijn?

[Sas Den · Rating 5 out of 5]

Prachtig, kon het niet wegleggen, lange tijd terug dat een boek me zo geboeid heeft en aanzette tot nadenken

[Anneke Popkema · Rating 5 out of 5]

Ach, kon ik zes sterren geven dan deed ik het. Wat prachtig.

[Gerdjan Kipping · Rating 4 out of 5]

Toine Heijmans neemt je in zijn prachtige roman mee naar de uiterwaarden van de Waal. Door zijn rijke taalgebruik laat hij je voelen, horen, ruiken en opgaan in de uiterwaarden en in het leven van Willem de Waal.

[Moira Macfarlane · Rating 5 out of 5]

Ik weet niet of dit verhaal iedereen mee zal krijgen, ik denk het eerlijk gezegd niet. Er gebeurt weinig, het is traag zoals het bij het onderwerp past.

Een jonge man, Willem, die zijn dagen slijt in de uiterwaarden van de Waal. Die het veld moet ruimen om ruimte te maken voor de rivier. 'Bouwen met de natuur', om het ecologisch verantwoord te laten klinken, terwijl het vooral het ruimen is van alles wat er boven het maaiveld uitsteekt. Wij voegen ons niet meer naar de rivier, maar de rivier naar ons. De oude slingerende dijken zijn al decennia geleden grotendeels recht getrokken, de terpen verdwenen.

Hoe traag ook, ik wou toch doorlezen, ik leefde mee en voor mij was het soms zelfs even een pageturner. Als hij zwemt in de rivier en zich overgeeft aan de stroom, was ik telkens weer opgelucht als hij op de kant stond. Hij beschrijft zo goed hoe het is om in de rivier te zwemmen, hoe je je eraan moet overgeven. Hoe het water je onder kan trekken en ook hoe dat bijna misgaat op een bepaald moment. Hij beschrijft waar ik vaak aan moest denken als ik als kind langs de IJssel stond. Of als ik op de veerpont, die aan een ijzersterke kabel vastzat, naar de overkant ging en zag hoe hard de rivier trok. Hoe een broertje van een klasgenootje erin verdronk.
Wij zijn uiteindelijk maar nietig en klein als het erop aankomt en misschien gaat dit boek ook wel daar over. Naast het thema natuur en milieu en hoe wij willen en hopen te beheersen wat uiteindelijk onbeheersbaar blijkt.

En. In hoeverre ben je ooit vrij als mens, kun je hier en nu nog werkelijk vrij zijn?

Ook. Wat kan die man schrijven!

'Hier overzie ik mijn land, mijn water, mijn bestaan, alles wat geen einde kent. De smalle paden tussen bomen in hun dunste blad, de stranden en poelen waar ik zwem, de lente die aanwaait onder de koude hemel. De zon kan zo mooi in het zilveren water schijnen dat almaar onbekommerd stroomafwaarts gaat; de zwenkende dijken houden het amper bij.'