Ο χώρος των λέξεων: Από τον Mallarmé στον Broodthaers

by Jacques Rancière, Θωμάς Συμεωνίδης (Translator)

Διάλεξη που έδωσε ο Ζακ Ρανσιέρ στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Ναντ το 2004 στο πλαίσιο της έκθεσης Marcel Broodthaers, Un jardin d’hiver… Η συνάντηση του Μπρουνταέρς με τον Μαλλαρμέ συνιστά ένα παράδοξο, το οποίο επιτείνεται από τη δήλωση του Μπρουνταέρς ότι ο Μαλλαρμέ είναι «ο θεμελιωτής της σύγχρονης τέχνης». Ο Ρανσιέρ επιχειρεί να αναλύσει αυτό το παράδοξο μέσα από την οπτική της σύγχρονης ιστορίας της τέχνης.

«H ποιητική τέχνη που όρισε ο Μαλλαρμέ φέρει αυτό το περίπλοκο μάθημα που οι φουτουριστές ή οι υπερρεαλιστές, οι ποπ ή οι εννοιολογικοί καλλιτέχνες θα ανακαλύψουν ξανά και θα το εκφράσουν με τον δικό τους τρόπο: εκεί όπου η τέχνη δεν ορίζεται πλέον από τους κανόνες, εκεί όπου πρέπει, σύμφωνα με τα δικά του λόγια, να αποδείξει η ίδια τον εαυτό της και να διαχωριστεί από τη μη τέχνη, δεν το μπορεί παρά μόνο αν ταυτιστεί με μια άλλη μορφή μη τέχνης. Γι’ αυτό και στον Μαλλαρμέ το ποίημα φτιάχνεται ως χωρική χάραξη και αντικείμενο του κόσμου. Το προσίδιο της τέχνης είναι πλέον να διαχωρίζει ανάμεσα σε καλλιτεχνικό και μη καλλιτεχνικό τρόπο, να θέτει την ταυτότητα της τέχνης και της μη τέχνης. Ότι ένα πράγμα είναι ή δεν είναι μια πίπα θα ήταν μικρής σημασίας εάν αφορούσε μόνο την αυθαιρεσία του σημείου. Έχει σημασία στον βαθμό που χρησιμεύει για να σχεδιαστεί αυτή η χειρονομία της τέχνης που διασχίζει την περιοχή της μη διακρισιμότητάς της από το αντίθετό της».
Jacques Rancière

Τον Δεκέμβριο του 1969 ο Βέλγος καλλιτέχνης Μαρσέλ Μπρουνταέρς παρουσιάζει στη Wide White Space Gallery μια λογοτεχνική έκθεση όπου προτείνει τη δική του ανάγνωση του ποιήματος «Μια ζαριά ποτέ δεν θα καταργήσει το τυχαίο» του Στεφάν Μαλλαρμέ. Ο Μπρουνταέρς παρουσιάζει δώδεκα πλάκες, όσες και οι διπλές σελίδες του ποιήματος του Μαλλαρμέ. Σε αυτές τις πλάκες το κείμενο αντικαθίσταται από μαύρες μπάρες, που συνεχίζουν ωστόσο να δηλώνουν την αρχική διάταξη του κειμένου στον χώρο. Ο Μπρουνταέρς αποτίει φόρο τιμής στον Μαλλαρμέ, μέσω της έκθεσης που του αφιερώνει, καθιστώντας μη αναγνώσιμο το ποίημά του. Αυτό ακριβώς το παράδοξο βρίσκεται στο κέντρο της διάλεξης που έδωσε ο Ζακ Ρανσιέρ στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Ναντ στις 9 Ιανουαρίου του 2004 στο πλαίσιο της έκθεσης Marcel Broodthaers, Un jardin d’hiver… Η συνάντηση του Μπρουνταέρς με τον Μαλλαρμέ συνιστά ένα παράδοξο, το οποίο επιτείνεται από τη δήλωση του Μπρουνταέρς ότι ο Μαλλαρμέ είναι «ο θεμελιωτής της σύγχρονης τέχνης». Στη διάλεξή του ο Ρανσιέρ θα επιχειρήσει να αναλύσει αυτό το παράδοξο μέσα από την οπτική της σύγχρονης ιστορίας της τέχνης και κυρίως μέσω ενός στοχασμού για τη σχέση ανάμεσα στις λέξεις και στον χώρο με κριτικές προεκτάσεις στην έννοια του μοντερνισμού και στις σχέσεις ανάμεσα σε αισθητική και πολιτική.

148 pages, Paperback

First published January 1, 2005

About the author

Jacques Rancière (born Algiers, 1940) is a French philosopher and Emeritus Professor of Philosophy at the University of Paris (St. Denis) who came to prominence when he co-authored Reading Capital (1968), with the Marxist philosopher Louis Althusser.

Rancière contributed to the influential volume Reading "Capital" (though his contribution is not contained in the partial English translation) before publicly breaking with Althusser over his attitude toward the May 1968 student uprising in Paris.
Since then, Rancière has departed from the path set by his teacher and published a series of works probing the concepts that make up our understanding of political discourse. What is ideology? What is the proletariat? Is there a working class? And how do these masses of workers that thinkers like Althusser referred to continuously enter into a relationship with knowledge? We talk about them but what do we know? An example of this line of thinking is Rancière's book entitled Le philosophe et ses pauvres (The Philosopher and His Poor, 1983), a book about the role of the poor in the intellectual lives of philosophers.

Most recently Rancière has written on the topic of human rights and specifically the role of international human rights organizations in asserting the authority to determine which groups of people — again the problem of masses — justify human rights interventions, and even war.

In 2006, it was reported that Rancière's aesthetic theory had become a point of reference in the visual arts, and Rancière has lectured at such art world events as the Freize Art Fair. Former French presidential candidate Ségolène Royal has cited Rancière as her favourite philosopher.

Reviews

[merve şen · Rating 4 out of 5]

ne kelimeler ne de mekânla alışıldık biçimlerde hizalanamamanın kitabı kelimelerin mekânı. yazının salt yazı, görselin salt görsel olmadığı, alışıldık okunurluk ve görünürlüklerin takımyıldızlaşan, plastikleşen şiir yüzeyinde askıya alındığı, formun ve mecranın belirli, homojen biçimlerde tahayyül edilmenin ötesinde bir hayatiyet kazanarak eyleme dönüştüğü katmanlı bir tefekkür. broodthaers’in mallarmé şiirini mallarmé’ye karşı yine mallarmé’yle ele almasında da, rancière’in broodthaers’in müdahalesine ve mallarmé düşüncesine ilişkin incelikli okumasında da -bilhassa da yeniden dönüldükçe- bakış devşirecek çokça taraf var.

[Ρένα Λούνα · Rating 4 out of 5]

"Σκέφτομαι καταρχάς το καλλίγραμμα του Απολλιναίρ, «Bon- jour mon frère Albert à Mexico», όπου η ακτινοβόλα διάταξη των λέξεων και των κύκλων τους γύρω από ένα κέντρο που καταλαμβάνουν οι λέξεις «ύψους τριακοσίων μέτρων» μιμείται τη ραδιοφωνική μετάδοση των μηνυμάτων και των κυμάτων από την κορυφή του Πύργου του Άιφελ. Μπορούμε επίσης να ανακαλέσουμε τις αφίσες του Ροντσένκο για την αεροπορική εταιρεία Dobrolet που θέτουν σε αρμονία τη μορφή των γραμμάτων του ονόματος της εταιρείας με τη γεωμετρική μορφή των αεροπλάνων και ταυτόχρονα θέτουν σε αρμονία την επίπεδη αφίσα χωρίς προοπτική με τη φυσική κατάκτηση του χώρου και την εργασία των κατασκευαστών του νέου σοβιετικού κόσμου για την κατάκτηση των αιθέρων. Χωρίς αμφιβολία όμως, το πιο δηλωτικό παράδειγμα είναι τα ποιήματα-πίνακες που έφτιαξε o Σβίτερς με απορρίμματα που συνέλεξε από την καθημερινή ζωή, από εισιτήρια για το λεωφορείο μέχρι γρανάζια από μηχανισμούς ρολογιών."

[Yonca Güneş Yücel · Rating 4 out of 5]

Rancière, paradigma kurgusunun da nasıl yılankavi olabileceğini tarif etmiş. Şiirin imtiyazının reddinden başlattığı temsil rejiminden kopuşun peşi sıra esaslı bir modernist eleştirinin aksine her sanatın kendi alanına tercüme edildiği bir fragmanlaşmaya, birbirine karışmaya izin vermediği bir hizaya, forma sokuşa dönüklüğü göstermiş.

Sanatın da hayat kadar mübadele yüzeyi olduğunu, maddi/ gündelik hayatlarımızın ne sanatsal ne de politik bir idealden ayrı tutulamayacağını, olmadığını hatırlatmış.

Sanatın “doruğu”nun da “aleladeliğin ayırt edilemezliğinde kısılıp kalan,” normlarla yönetilemez halinin yadsınamaz “göstergelerini” sıralamış. Böylelikle de sanatı bir ideanın bir “forma” değil “mekâna” yerleştirilmesi üzerine düşünmeyi hem estetik hem de politik olarak önermiş.

En etkileyici olanı ise:
Rancière, Broodthaers’in Mallarmé’nin şiirini iki topuzun, kıskacın, aşırılığın -“mekânsız kelimeler, kelimesiz mekânlar”- arkasına, ardılına, arasına sıkıştırarak; “kelimelerin ve imgelerin birbirlerini karşılıklı olarak nasıl hükümsüz kıldığını” da ifşa etmiş.

[Sümeyye Yıldız]

______
__
________
________
_

[Melike Taşer · Rating 4 out of 5]

Ara ara tekrar tekrar okurum…
“Temsil bir çeviri değil midir? “Sorusu zihnimin hep bir köşesinde döner durur. Çevirinin imkansızlığı meselesi de…
Peki ya tipografi çalışmak… Kelimeler yalnızca harflerin bir araya gelmesi ile değil de sanki canvasta nereye ne şekilde yerleştiği ile hatta hangi boyutta hangi fontta yerleştiği ile de anlam üretir. (Sadece kelimeler ile oluşturulan çizgi roman örnekleri) Üzerine çalıştığım bir mesele… yazının plastikliği… sayfanın mekanı meselesi.

Bu kitap işte zihnimdeki tüm soru işaretlerini yenilerini eklemede oldukça başarılı. Her okumada farklı şekillerde.

[Göker Makaskıran · Rating 2 out of 5]

Çevirisi yapılıp, bir internet sitesine koyulabilecek uzunluktaki yazıların kitap formatında yayımlanması sinir bozucu. 40 sayfa olduğuna bakmayın, çocuk kitaplarında gördüğümüz iri puntolarla basıldığı için 15-20 sayfalık bir broşür gibi duruyor.