What do you think?
Rate this book
Nieuw Licht #30
Goddeloos
Hoewel Friedrich Nietzsche God in de negentiende eeuw al doodverklaarde, is nog steeds het grootste deel van de wereldbevolking gelovig en worden nog steeds uit naam van het geloof vreselijke dingen gedaan. Toch lijkt het strijdbare atheïsme van weleer verdwenen. Stine Jensen houdt een vurig pleidooi voor een radicaal, maar ook teder atheïsme, dat vrijmoedig van zich laat horen wanneer het gaat om hete hangijzers: van boa tot boerka, van slachten tot seksuele voorlichting, van gebedsruimte tot modest fashion en weigerambtenaren. Alleen in een seculiere samenleving is de mogelijkheid tot vrijheid van geloof én ongeloof gegarandeerd.
Stine Jensen is hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, columnist voor NRC en auteur van vele non-fictieboeken.
Stine Jensen is hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, columnist voor NRC en auteur van vele non-fictieboeken.
96 pages, Paperback
Published October 23, 2024
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 15 of 15 reviews
November 5, 2024
Prachtige conceptualisatie van hoe het is om zonder een god te leven, en tegelijkertijd niet tegen religie te zijn, en wat voor rol atheïsme hierin speelt
“Mijn atheïsme is strijdvaardig, maar niet militant, mijn goddeloosheid richt zich niet tegen religie, maar is areligieus”
“… Hij respecteert dat godsdienst mensen een (moreel) anker biedt, en verder is het een privézaak. Hij heeft niks tegen religie. Maar als religie politiek wordt of gemilitariseerd, dan krijgt het een vermogen om schade aan te richten”
“Mijn atheïsme is strijdvaardig, maar niet militant, mijn goddeloosheid richt zich niet tegen religie, maar is areligieus”
“… Hij respecteert dat godsdienst mensen een (moreel) anker biedt, en verder is het een privézaak. Hij heeft niks tegen religie. Maar als religie politiek wordt of gemilitariseerd, dan krijgt het een vermogen om schade aan te richten”
November 12, 2024
Dit essay scherpte mijn gedachten over het belang van seculiere waarden in het publieke domein.
July 7, 2026
“Alleen in een seculiere samenleving is de mogelijkheid tot vrijheid van geloof én ongeloof gegarandeerd.” Dit lijkt mij een cruciale zin. Wat me in deze zin wel bezighoudt is dat woord- en zinsmid Stine Jensen ervoor koos om ‘de mogelijkheid tot vrijheid’ centraal te stellen en niet de vrijheid zelf. “Mijn atheïsme is strijdvaardig maar niet militant, mijn goddeloosheid richt zich niet tegen religie maar is areligieus.” Opnieuw een zin die doet nadenken over wat Jensen precies bedoelt. Haar ongeloof is niet een geloof (areligieus atheïsme)? Dat is het natuurlijk wél want niemand kan zeker weten of er een god, goden of niets bestaat, dat is het mysterie. Haar stellingname heeft vast te maken met hoe zij ‘religie’ laadt, als levensovertuiging, als machtsinstituut (kerk), als verering van profeten, of anders? Waar ik blij mee ben is het onderscheid dat Jensen maakt tussen strijdvaardig en militant. Daarmee maakt ze dialoog mogelijk en uiteindelijk misschien wel het vinden van dwarsverbanden, overlap, gemeenschappelijke waarden? Elke religie is in de kern fundamentalistisch, schreef een andere filosoof (volgens mij Sam Harris, maar het doet er niet toe, het gaat om het idee). We hebben met alle religiositeit in de wereld naar mijn mening geen behoefte aan nog een fundamentalisme, met de naam atheïsme.
Wereldwijd identificeert zich maar 1 à 2 procent van de mensheid zich als atheïst, 7 procent als ongelovig met concentraties in Noord- en Oost-Europa, China en delen van Zuid-West Azië (voorheen het middenoosten). 35 procent van deze niet-gelovigen is academisch geschoold. Het SCP becijferde in 2022 dat in Nederland in dat jaar 54 procent van de bevolking zich identificeerde als agnost of atheïst. Nederland is schijnbaar samen met Tsjechië, Zuid-Korea en de Scandinavische landen, het minst gelovige land ter wereld.
Jensen geeft atheïsme invulling, waar ik blij mee ben. In de kern betekent het begrip namelijk niet-theïsme, wat niets zegt over wat het dan wél is. Plus het begrip stelt nog steeds religie als de norm, wat atheisme nu juist niet wil doen ook al zijn artheïsten veruit in de minderheid in de wereld. Atheïsten zijn zodanig in de minderheid dat zij het risico lopen op verdrukking, op discriminatie. Zelfs in het überwesterse land de Verenigde Staten zijn er meer openbare gezagsdragers die openlijk homo zijn dan atheïstisch. Tenslotte is het begrip problematisch omdat het één groep suggereert, wat in werkelijkheid niet zo is. De ruimte die ontstaat door het ontkennen van goden is geen leegte maar gevuld met een diversiteit aan soorten atheïsten. Voor Jensen heeft atheïsme twee gezichten: religiekritiek en niet-religieuze zingeving. Ze ziet zichzelf als een existentialistische (zelf twijfelen en jezelf ontdoen van dogma en collectieve moraal), spirituele (als individu zoeken naar je plek in je familielijn en de wereld met een praxis van yoga, meditatie en mindfulness), humanistische (rationeel, redelijk, atheïstisch, dit leven is het enige leven dat er is, staan voor morele waarden, individuele verantwoordelijkheid en autonomie, seculier betekenisvol leven) atheïst. Overigens is ze kritisch op het huidige Humanistisch Verbond in Nederland; het zou teveel humanisme met kleine h als algemene menselijkheid nastreven (wordt al snel woke) en het zou dogmatisch zijn in plaats van zelf nadenken bij individuen te stimuleren.
Jensen neemt dappere standpunten in, die haar niet altijd in dank worden afgenomen, zeker niet online. Ze is tegen gebedsruimtes op scholen, voor alle religies. Volgens haar is bidden voor buiten schooltijd en zijn pauzes om elkaar te ontmoeten in plaats van je af te zonderen. Dit leverde haar steun op van extreemrechts terwijl ze daar juist ook tegen is. Haar religiekritiek is dat religies en religieuze mensen vaak binair denken: ofwel onze religie (beschaafd) ofwel leegte en onbeschaving. Religieuzen stellen vaak dat mensen te weinig van hun religie weten - Jensen vind dat dat ook geldt voor atheïsme. Volgens haar verdwijnt het seculiere midden uit het politieke en maatschappelijke debat door het lawaai bij extreemlinks (woke) en extreemrechts.
Stine Jensen pleit voor een cultuuratheïsme. Ze trekt de vergelijking met cultuurreligie, wat inhoudt dat mensen wel aan rituelen meedoen en van religieuze uitingen genieten terwijl ze niet gelovig zijn. Ze vindt dat er nog te weinig onderzoek is gedaan naar representatie van atheïsme en atheïsten in literatuur, film, muziek en filosofie. Volgens haar is atheïsme geen lege kale bedoening maar kent het een rijke ethiek en vitale esthetiek. Alain de Botton pleit voor het overnemen van religieuze gebruiken: “Sommige aspecten van religies zijn te nuttig, doeltreffend en intelligent om alleen aan gelovigen te worden overgelaten.” Sam Harris pleit om als atheïst te mediteren nadat hij het zelf had ervaren. Waar het De Botton gaat om gemeenschap gaat het Harris om zelf-ervaring voor atheïstische zingeving. Jensen lijkt het allemaal goed te vinden, en waarschuwt vooral voor “apatheïsme”, de apathie van doorgeslagen zinloos consumentisme, een levensstijl die los is geslagen van zingeving.
Dat brengt ons terug bij het begin, bij een atheïsme dat overlappen kan hebben met gelovige mensen, bijvoorbeeld omdat beide soorten zingevingen zich bezighouden met moraliteit, wat is het goede leven, wat is het kwaad en hoe dat te bestrijden (in onszelf, in anderen); esthetiek, cultuuruitingen; lijden. In het seculiere midden kun je elkaar ontmoeten en van elkaar leren. Als religie politiek of gemilitariseerd wordt, dan richt het schade aan. Jensen citeert Salman Rushdie: “Wanneer de gelovigen geloven dat wat zij geloven moet worden opgelegd aan anderen die het niet geloven, of wanneer ze geloven dat ongelovigen moeten worden weerhouden van krachtige of humoristische uitingen van hun ongeloof, dan heb je een probleem.” Hier is Jensen het dus mee eens. Haar slotwoorden van dit essay zijn, met verwijzing naar Nietzsche: “God blijft dood. En dat is helemaal niet erg.”
Nawoord
In haar nawoord van dank draagt Jensen dit essay op aan haar dochter. Die kan vragen: “Waar geloven wíj dan in?”. Als antwoord wil Jensen haar dan dit boekje geven: dit is waar ik nu sta. Wat ik hier aan toe wil voegen is dat die vraag misleidend is. Het suggereert, evenals het begrip ‘atheïsme’, dat je ergens in moet geloven. Mijn antwoord op die vraag is meestal, om er vanaf te zijn: “Ik geloof dat er geen god bestaat.” Eigenlijk zou ik de volgende keer in gesprek moeten gaan met de vragensteller waarom hij die vraag formuleert, wat maakt dat zij, hij of hen religie als norm nemen, om mijn strijdvaardige maar niet militante atheïsme te laten horen. Mijn voorkeuren voor religieloze (seculiere) politiek, onderwijs en spiritualiteit, mijn afkeuren van onmenselijke anti-dogmatiek (anti-homo, anti-vrouwenrechten, anti-niet gelovigen, …) en van patriarchale machtsinstituten (kerken). Terwijl alle religies in de kern fundamentalistisch zijn, zijn geloofsgemeenschappen in de kern conformistisch en onderdrukkend. Zolang atheïsme synoniem blijft met redelijkheid, vrijheid en de moed om een Goed Leven te leven, geloof ik in atheïsme.
Wereldwijd identificeert zich maar 1 à 2 procent van de mensheid zich als atheïst, 7 procent als ongelovig met concentraties in Noord- en Oost-Europa, China en delen van Zuid-West Azië (voorheen het middenoosten). 35 procent van deze niet-gelovigen is academisch geschoold. Het SCP becijferde in 2022 dat in Nederland in dat jaar 54 procent van de bevolking zich identificeerde als agnost of atheïst. Nederland is schijnbaar samen met Tsjechië, Zuid-Korea en de Scandinavische landen, het minst gelovige land ter wereld.
Jensen geeft atheïsme invulling, waar ik blij mee ben. In de kern betekent het begrip namelijk niet-theïsme, wat niets zegt over wat het dan wél is. Plus het begrip stelt nog steeds religie als de norm, wat atheisme nu juist niet wil doen ook al zijn artheïsten veruit in de minderheid in de wereld. Atheïsten zijn zodanig in de minderheid dat zij het risico lopen op verdrukking, op discriminatie. Zelfs in het überwesterse land de Verenigde Staten zijn er meer openbare gezagsdragers die openlijk homo zijn dan atheïstisch. Tenslotte is het begrip problematisch omdat het één groep suggereert, wat in werkelijkheid niet zo is. De ruimte die ontstaat door het ontkennen van goden is geen leegte maar gevuld met een diversiteit aan soorten atheïsten. Voor Jensen heeft atheïsme twee gezichten: religiekritiek en niet-religieuze zingeving. Ze ziet zichzelf als een existentialistische (zelf twijfelen en jezelf ontdoen van dogma en collectieve moraal), spirituele (als individu zoeken naar je plek in je familielijn en de wereld met een praxis van yoga, meditatie en mindfulness), humanistische (rationeel, redelijk, atheïstisch, dit leven is het enige leven dat er is, staan voor morele waarden, individuele verantwoordelijkheid en autonomie, seculier betekenisvol leven) atheïst. Overigens is ze kritisch op het huidige Humanistisch Verbond in Nederland; het zou teveel humanisme met kleine h als algemene menselijkheid nastreven (wordt al snel woke) en het zou dogmatisch zijn in plaats van zelf nadenken bij individuen te stimuleren.
Jensen neemt dappere standpunten in, die haar niet altijd in dank worden afgenomen, zeker niet online. Ze is tegen gebedsruimtes op scholen, voor alle religies. Volgens haar is bidden voor buiten schooltijd en zijn pauzes om elkaar te ontmoeten in plaats van je af te zonderen. Dit leverde haar steun op van extreemrechts terwijl ze daar juist ook tegen is. Haar religiekritiek is dat religies en religieuze mensen vaak binair denken: ofwel onze religie (beschaafd) ofwel leegte en onbeschaving. Religieuzen stellen vaak dat mensen te weinig van hun religie weten - Jensen vind dat dat ook geldt voor atheïsme. Volgens haar verdwijnt het seculiere midden uit het politieke en maatschappelijke debat door het lawaai bij extreemlinks (woke) en extreemrechts.
Stine Jensen pleit voor een cultuuratheïsme. Ze trekt de vergelijking met cultuurreligie, wat inhoudt dat mensen wel aan rituelen meedoen en van religieuze uitingen genieten terwijl ze niet gelovig zijn. Ze vindt dat er nog te weinig onderzoek is gedaan naar representatie van atheïsme en atheïsten in literatuur, film, muziek en filosofie. Volgens haar is atheïsme geen lege kale bedoening maar kent het een rijke ethiek en vitale esthetiek. Alain de Botton pleit voor het overnemen van religieuze gebruiken: “Sommige aspecten van religies zijn te nuttig, doeltreffend en intelligent om alleen aan gelovigen te worden overgelaten.” Sam Harris pleit om als atheïst te mediteren nadat hij het zelf had ervaren. Waar het De Botton gaat om gemeenschap gaat het Harris om zelf-ervaring voor atheïstische zingeving. Jensen lijkt het allemaal goed te vinden, en waarschuwt vooral voor “apatheïsme”, de apathie van doorgeslagen zinloos consumentisme, een levensstijl die los is geslagen van zingeving.
Dat brengt ons terug bij het begin, bij een atheïsme dat overlappen kan hebben met gelovige mensen, bijvoorbeeld omdat beide soorten zingevingen zich bezighouden met moraliteit, wat is het goede leven, wat is het kwaad en hoe dat te bestrijden (in onszelf, in anderen); esthetiek, cultuuruitingen; lijden. In het seculiere midden kun je elkaar ontmoeten en van elkaar leren. Als religie politiek of gemilitariseerd wordt, dan richt het schade aan. Jensen citeert Salman Rushdie: “Wanneer de gelovigen geloven dat wat zij geloven moet worden opgelegd aan anderen die het niet geloven, of wanneer ze geloven dat ongelovigen moeten worden weerhouden van krachtige of humoristische uitingen van hun ongeloof, dan heb je een probleem.” Hier is Jensen het dus mee eens. Haar slotwoorden van dit essay zijn, met verwijzing naar Nietzsche: “God blijft dood. En dat is helemaal niet erg.”
Nawoord
In haar nawoord van dank draagt Jensen dit essay op aan haar dochter. Die kan vragen: “Waar geloven wíj dan in?”. Als antwoord wil Jensen haar dan dit boekje geven: dit is waar ik nu sta. Wat ik hier aan toe wil voegen is dat die vraag misleidend is. Het suggereert, evenals het begrip ‘atheïsme’, dat je ergens in moet geloven. Mijn antwoord op die vraag is meestal, om er vanaf te zijn: “Ik geloof dat er geen god bestaat.” Eigenlijk zou ik de volgende keer in gesprek moeten gaan met de vragensteller waarom hij die vraag formuleert, wat maakt dat zij, hij of hen religie als norm nemen, om mijn strijdvaardige maar niet militante atheïsme te laten horen. Mijn voorkeuren voor religieloze (seculiere) politiek, onderwijs en spiritualiteit, mijn afkeuren van onmenselijke anti-dogmatiek (anti-homo, anti-vrouwenrechten, anti-niet gelovigen, …) en van patriarchale machtsinstituten (kerken). Terwijl alle religies in de kern fundamentalistisch zijn, zijn geloofsgemeenschappen in de kern conformistisch en onderdrukkend. Zolang atheïsme synoniem blijft met redelijkheid, vrijheid en de moed om een Goed Leven te leven, geloof ik in atheïsme.
January 4, 2025
Hyper interessant!
October 29, 2025
Interessant boekje!
April 2, 2025
In dit essay verdedigt Stine Jensen het recht om religie te bekritiseren, dat volgens haar onder vuur ligt. Met dit pleidooi voor vrijheid van meningsuiting kan men het moeilijk oneens zijn, maar de belangrijkere vraag is of de religiekritiek die zij verdedigt wel de moeite waard is. En dat lijkt me helemaal niet het geval.
Jensens religiekritiek lijkt er vanuit te gaan dat bijna elke manifestatie van religie in de publieke ruimte om de een of andere reden verboden moet worden (wellicht uit angst dat dit zomaar zou leiden tot een volledige theocratie)? Een gebedsruimte voor islamitische leerlingen op een (openbare) school is voor haar al een brug te ver. (p. 11) Waarom dit geen redelijke aanpassing is die inclusiviteit promoot, wordt door haar nooit toegelicht.
Evenmin leren we hier veel over hoe het atheïsme een bron van zingeving kan zijn. In een ander boek van haar (Go east!) lijkt ze hier wel dieper op in te gaan. Misschien is dat werk van haar wel iets interessanter.
Jensens religiekritiek lijkt er vanuit te gaan dat bijna elke manifestatie van religie in de publieke ruimte om de een of andere reden verboden moet worden (wellicht uit angst dat dit zomaar zou leiden tot een volledige theocratie)? Een gebedsruimte voor islamitische leerlingen op een (openbare) school is voor haar al een brug te ver. (p. 11) Waarom dit geen redelijke aanpassing is die inclusiviteit promoot, wordt door haar nooit toegelicht.
Evenmin leren we hier veel over hoe het atheïsme een bron van zingeving kan zijn. In een ander boek van haar (Go east!) lijkt ze hier wel dieper op in te gaan. Misschien is dat werk van haar wel iets interessanter.
January 6, 2025
Ik lees Jensens columns altijd graag, en ook dit is een inspirerend boekje.
Hoewel Jensen een aantal gevaren van de georganiseerde godsdienst noemt (gevallen van onverdraagzaamheid, censuur, homo- en vrouwenhaat), zou ze wat mij betreft die gevallen wel iets explicieter hebben mogen beschrijven om duidelijk te maken dat atheïstische weerbaarheid noodzakelijk blijft.
In sommige passages lijkt ze atheïsme en religie dichter bij elkaar te willen brengen, bijvoorbeeld als het gaat over meditatie. Maar voor meditatie is natuurlijk geen god nodig. Wat waardevol is aan het boeddhisme is een opvatting over de menselijke psyche en een praktijk van tot rust komen, en daar zijn de meer religieuze aspecten van het boeddhisme niet voor nodig.
Hoewel Jensen een aantal gevaren van de georganiseerde godsdienst noemt (gevallen van onverdraagzaamheid, censuur, homo- en vrouwenhaat), zou ze wat mij betreft die gevallen wel iets explicieter hebben mogen beschrijven om duidelijk te maken dat atheïstische weerbaarheid noodzakelijk blijft.
In sommige passages lijkt ze atheïsme en religie dichter bij elkaar te willen brengen, bijvoorbeeld als het gaat over meditatie. Maar voor meditatie is natuurlijk geen god nodig. Wat waardevol is aan het boeddhisme is een opvatting over de menselijke psyche en een praktijk van tot rust komen, en daar zijn de meer religieuze aspecten van het boeddhisme niet voor nodig.
December 7, 2024
Prettig geschreven pleidooi waarin het antwoord op de vraag van de cover niet gegeven wordt. De kritiek op religie richt zich weloverwogen en onderbouwd sterk op islamisme en in tweede instantie op orthodox christendom, waarbij de tweede overwegend stromannen toebedeeld krijgt om zich te verdedigen.
Het is verder een fijn overzicht van de mores binnen het humanisme en atheisme en geeft een inkijk in mw. Jensen's persoonlijke relatie met haar levensfilosofie.
Heel diep gaat het niet, maar dat lijkt ook niet het doel. Geen verkeerd boek. Blij dat ik het gelezen heb.
Het is verder een fijn overzicht van de mores binnen het humanisme en atheisme en geeft een inkijk in mw. Jensen's persoonlijke relatie met haar levensfilosofie.
Heel diep gaat het niet, maar dat lijkt ook niet het doel. Geen verkeerd boek. Blij dat ik het gelezen heb.
June 1, 2025
Mooi boek! Dit boek bevestigt mijn eigen opvattingen over religie en moedigt me aan om als spiritueel atheïst door het leven te gaan. In een wereld vol labels en oordelen, waar vrijheid niet vanzelfsprekend is.
August 13, 2026
Voor mij: veel open deuren, dingen die ik al wist of dacht. Vooral fijn om er een klein overzicht van te hebben en een duidelijke argumentatie voor haar pleidooi. Ook fijn om een boek met referenties naar verwante denkers te hebben, die misschien iets meer de diepte ingaan.
February 13, 2025
Biedt een interessante weergave van atheïstische denkers en het belang van secularisme, maar gaat minder diep dan gehoopt.
February 18, 2025
Leuk geschreven en lekker makkelijk doorheen te komen.
Ik heb hier enorm veel nieuwe, mooie inzichten van gekregen, zeker nu dat ik mij meer verdiep in de discipline filosofie!
Ik heb hier enorm veel nieuwe, mooie inzichten van gekregen, zeker nu dat ik mij meer verdiep in de discipline filosofie!
April 16, 2026
Mooi inhoudelijk pleidooi voor een empathisch én radicaal atheïsme. Zet aan het denken.
December 23, 2024
Prachtig essay, dat nog sterker mij overtuiging in een zacht atheïsme duidt. Ook kraakt Jensen harde noten over het humanisme en de tandeloosheid van links over religie.
January 5, 2025
Niet heel diepgravend, maar wel een stoer pamflet dat in een gat springt tussen de religieknuffelaars en de incel ridders van de rede. Hopelijk noopt het anderen de draad op te pakken waar Stine hem heeft uitgesponnen.
Displaying 1 - 15 of 15 reviews