ایران-روسیه: دو قرن مواجهه

Iranian Studies

by Stephanie Cronin, محمد آقاجری (Translator)

«ایران روسیه: دو قن مواجهه» اثر استفانی کرونین، بررسی جامعی از تعاملات پیچیده و چندلایه میان ایران و روسیه در دو قرن اخیر ارائه می‌دهد. این کتاب، که به عنوان یک اثر ارزشمند در حوزه روابط بین‌الملل و تاریخ شناخته می‌شود، با دقت به تأثیرات متقابل سیاسی، اقتصادی، و فرهنگی این دو همسایه امپراتوری می‌پردازد. کرونین، که یکی از محققان برجسته در مطالعات خاورمیانه است، مجموعه‌ای از مقالات را گردآوری کرده که به زوایای مختلف روابط میان ایران و روسیه می‌پردازد و روشن می‌سازد که چگونه این ارتباطات، اگرچه گاه آشفته، اما پایدار و تأثیرگذار بوده‌اند.
این کتاب گستره وسیعی از تاریخ را پوشش می‌دهد که از اوایل قرن نوزدهم آغاز می‌شود؛ زمانی که هر دو کشور ایران و روسیه با چالش‌های داخلی و فشارهای خارجی مواجه بودند. روایت کتاب مسیر تحول این روابط را از طریق رویدادهای کلیدی تاریخی همچون جنگ‌های ایران و روسیه، بازی بزرگ میان امپراتوری‌های روسیه و بریتانیا، و تأثیر انقلاب بلشویکی بر ایران دنبال می‌کند. این رویدادها برای درک پویایی‌های ژئوپلیتیکی که نه تنها روابط دوجانبه ایران و روسیه بلکه تعاملات گسترده‌تر این دو کشور با جامعه جهانی را شکل داده‌اند، بسیار حیاتی هستند. یکی از موضوعات محوری این کتاب، مفهوم امپراتوری و تأثیر آن بر تعاملات ایران و روسیه است. هر دو کشور در دوره‌های مختلف به دنبال تثبیت سلطه خود در منطقه بوده‌اند که این موضوع به نوبه خود، هم منجر به درگیری‌ها و هم به همکاری‌هایی شده است که اثرات ماندگاری بر تاریخ این دو ملت برجای گذاشته است. کرونین و همکارانش در این کتاب به بررسی این می‌پردازند که چگونه جاه‌طلبی‌های امپریالیستی، ایران و روسیه را به سمت گسترش نفوذشان سوق داده و چگونه این جاه‌طلبی‌ها، هویت ملی و سیاست‌های خارجی هر یک از این کشورها را شکل داده است. موضوع مهم دیگری که در این کتاب مورد بررسی قرار می‌گیرد، نقش انقلاب‌ها در روابط ایران و روسیه است. این کتاب به تأثیرات انقلاب ۱۹۱۷ روسیه بر ایران، به ویژه از نظر نفوذ ایدئولوژیک و گسترش افکار سوسیالیستی، پرداخته و همچنین نقش انقلاب مشروطه ایران در سال‌های ۱۹۰۶-۱۹۱۱ و چگونگی دخالت و تأثیر روسیه در این رویداد مهم تاریخی ایران را بررسی می‌کند. تعامل بین جنبش‌های انقلابی در هر دو کشور، تبادل ایدئولوژیکی عمیقی را نشان می‌دهد که در طول قرن‌ها شکل گرفته و به شکل‌گیری تفکر سیاسی مدرن در هر دو ملت کمک کرده است. کرونین همچنین به ابعاد فرهنگی و اجتماعی این برخوردها پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه ادبیات، هنر، و مبادلات فکری به‌عنوان واسطه‌هایی برای همکاری و درگیری عمل کرده‌اند. این تعاملات فرهنگی، شبکه پیچیده‌ای از برداشت‌ها، کلیشه‌ها، و تأثیرات متقابل را ایجاد کرده‌اند که همچنان بر روابط ایران و روسیه تأثیر می‌گذارند.
«ایران روسیه» یک کاوش جامع و روشن‌گر در تاریخ روابط ایران و روسیه است. استفانی کرونین و همکارانش، با تحلیل‌های دقیق خود، بینشی عمیق از تعاملات سیاسی، فرهنگی و ایدئولوژیکی که تاریخ این دو ملت را شکل داده‌اند، به خوانندگان ارائه می‌دهند. این کتاب به‌عنوان یک منبع ارزشمند برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به مطالعات خاورمیانه و روسیه، روابط بین‌الملل، و تاریخ امپراتوری و انقلاب، خواندنی است. از طریق بررسی دقیق این رویارویی‌ها، کتاب درکی عمیق‌تر از پیچیدگی‌ها و اهمیت پایدار روابط دوجانبه ایران و روسیه ارائه می‌کند.

Genres: Iran

560 pages, Hardcover

First published October 1, 2012

Reviews

[Maziyar Yf]

ایران – روسیه ، دو قرن مواجهه ، کتابی ایست از استفانی کرونین ، نویسنده و محقق انگلیسی که بیشتر به خاطر پژوهش در تاریخ ایران معاصر شناخته شده است . این کتاب در حقیقت مجموعه‌ای ایست از مقالات پژوهشی با موضوع مواجه شدن های ایران و روسیه، در دو دوره پیش و پس از انقلاب روسیه، ، که کرونین آنها را گردآوری و در این کتاب منتشر کرده. این مقالات توسط نویسندگان مختلف مانند تورج اتابکی یا مازیار بهروز نوشته شده اند . کرونین تنها به جنبه های سیاسی ، نظامی ، اقتصادی این روابط نپرداخته ، او کوشیده تا از ابعاد گوناگون مانند فرهنگی و هنری اثرات متقابل ایران و روسیه بر هم را بررسی کند .

کتاب کرونین یا کتاب جمع آوری شده توسط کرونین به سه بخش رومانوف‌ها و قاجارها ، روسیۀ انقلابی و ایران؛ ایران انقلابی و روسیه ،ایرانِ پهلوی و اتحاد شوروی تقسیم شده . همین طور که از عنوان کتاب مشخص است ، کرونین به دو قرن اخیر روابط ایران و روسیه پرداخته ، دو قرنی که به ویژه در زمان فتحعلی شاه و اواخر دوره قاجار ، یعنی دوران مشروطه ، ایران در ضعف مطلق قرار داشته و اصولا اختیار چندانی هم بر خاک و سرزمین خود نداشته . در این دو دوره است که حضور و دخالت های بسیار روسیه در ایران به اوج خود می رسد . از این رو این دو فصل مهم ، بیشترین حجم کتاب را به خود اختصاص داده .
اما زمانی که ایران توسط رضا شاه به یک کشور نسبتا امن تبدیل شده و دیگر خبری از دخالت در امور ایران نیست ، کرونین دیگر کاری به مواجه ایران و شوروی ندارد . او اثرات فعالیت های فرهنگی ، شوروی بر ایران ، به ویژه تئاتر ایران را بررسی کرده ونگاهی به کارنامه هنری بسیار درخشان عبدالحسین نوشین که برگرفته از حضور او در حزب توده بوده انداخته . بنابراین در فصل آخر کتاب خبری از بررسی روابط میان ایران و شوروی در زمان رضا شاه و روابط پر فراز و نشیب این دو کشور در دوره شاه نیست . این موضوع گرچه از حجم و قیمت نجومی کتاب کاسته ، اما به جذابیت و جامع بودن آن هم لطمه زده .
باید توجه داشت که تاریخی که نویسنده به آن پرداخته ، در هر دو کشور بسیار مهم و حیاتی بوده . در حقیقت قاجارها و احتضار آن ها مصادف با رومانوف ها و سقوط آنان شده . تغییر رژیم در روسیه و قدرت گرفتن کمونیستها ، حداقل در مورد قرارداد 1907 به نفع ایران بوده، حکومت جدید علاقه ای به این قرار داد نداشت و طناب داری که از دو طرف به دور گردن ایران در حال کشیده شدن بود ، از یک طرف رها شد .
خدمات متقابل ایران و روسیه ؟
گرچه شکست های متعدد عباس میرزا از روسها و قراردادهای ننگین گلستان و ترکمنچای و یا دخالت های وقیحانه روسیه و کارشکنی های آن در امور دولت مشروطه و ممانعت از انجام اصلاحات و دشمنی بیش اندازه با مورگان شوستر و لشکر کشی و اشغال تبریز و قتل و عام مشروطه خواهان سرشناس و سپس مردم عادی و هجوم ارتش سرخ به بهانه تعقیب سفیدها و دوباره اشغال و قتل و عام در شهرهایی مانند رشت و انزلی و فجایعی مانند اشغال ایران در شهریور 1320 و تاسیس جمهوری پیشه وری و تعداد بی شمار دخالت هایی که تا اکنون هم ادامه داشته و در بهترین حالت تنها آن را می توان بی شرمانه و وقیحانه نامید ، پذیرش هرگونه خدمت یا اثری مثبت از جانب روسیه و روسها را بسیار سخت و شاید هم غیر قابل پذیرش کرده ، اما در حقیقت روسیه ، خواسته و یا ناخواسته سبب تغییرات مثبتی در ایران هم شده .
یکی از مهمترین نمونه های آنرا می توان تجدد خواهی در آذربایجان دانست که میل به آن از هر استان دیگر در کشور قویتر بوده . ریشه های این تجدد خواهی در لندن و پاریس نبوده ، نویسنده این میل به مدرنیته را در همسایگی و نزدیکی ایران به روسیه و تا اندازه کمتری عثمانی می داند ، نه در انگلستان و فرانسه .
یکی از فصل های جالب کتاب که کرونین خود آن را نوشته یعنی فراریان ، مسلمان شده ها ، قزاق ها و انقلابی ها ، به تلاش های عباس میرزا برای مدرن کردن ارتش ایران پرداخته . او در زمانی که خزانه ایران مانند همیشه خالی بوده و اگر هم وجه وجود داشته ، شاه ترجیح می داده که صرف بزم کند نه رزم ، کوشید تا با جذب فراریان از ارتش روسیه ، از دانش و تجریبات آن ها در ارتش ایران استفاده کند . تجربه ای که تا زمان حیات عباس میرزا به خوبی جواب داده و تاثیر مثبتی بر ارتش ایران گذاشته بود ، با فوت او و عدم تمایل محمد شاه ، به سلاحی علیه ایران تبدیل شد و این بار روسیه با جذب فراریان ارتش ایران کوشید تا شناخت خود را در مورد ایران و ارتش آن کامل کند .
یکی دیگر از بخش های کتاب که باز هم کرونین نوشته ، قزاق های روسی و انقلابی های قفقازی به تلاش های بی وقفه انقلابیون قفقاز برای فرار از روسیه و ملحق شدن به مشروطه خواهان در آذربایجان است . افرادی که بیش از 2000 کیلومتر از تفلیس یا ایروان را با جنگ و گریز طی کرده تا به تبریز رسیده و در آن جا با نیروهای روسیه بجنگند . یکی از معروفترین آنان یپرم خان ارمنی بوده که شرح شجاعت و فداکاری های او در راه مشروطه ایران به افسانه تبدیل شد و در پایان جان خود را برای مشروطه از دست داد .

نویسنده یا نویسنده ها کوشیده اند تا نگاهی بی طرفانه به روابط ایران و روسیه ، یا ایرانی ها و روس ها داشته باشند . یکی از این تلاش ها را می توان در در بخش ماموریت خسرو میرزا در پطرزبورگ دید که فیروزه ملویل آن را نوشته . در حالی در تهران فرستاده ویژه تزار نیکلای اول ، گریبابدوف را کشته و سر او را بر چوب گذاشته بودند ، تزار به گرمی خسرو میرزا ، پسر عباس میرزا را که سرپرستی هیات ایرانی را به عهده داشت پذیرفت و حتی بخشی از بدهی ایران را هم تخفیف داد تا مرده گریبایدوف بیشتر به کار ایران آید تا زنده آن !
با وجود آنکه ترجیح می دادم ، کتاب روسیه – ایران ، نوشته یک نویسنده ونه مجموعه ای از مقاله ها و کتاب دارای یک خط فکری مشخص و به ترتیب تاریخ و زمان باشد ، اما کتاب هم با وجود آنکه چندان جامع نیست ، اما از جهات مختلف به مواجهه دو طرف نگاه کرده . کتاب کرونین را با وجود پراکندگی مطالب و یک پارچه نبودن ، می توان یک منبع برای آشنایی کوتاه با روابط پر تنش ایران و روسیه دانست .

[Vafa]

Excellent collection of articles covering 200 years