Herschepping van de democratie

by Ico Maly

In Vlaanderen noemt geen enkele politicus zich een antidemocraat. Democratie is hegemonisch. Maar wat is zij vandaag, de democratie? ‘We beleven de herschepping ervan in een proces van al drie decennia’, zo schrijft Ico Maly. En met ‘herscheppen’ bedoelt hij: er iets helemaal anders van maken. Het is een proces weg van de ideologie die haar wieg heeft in de verlichting en die verbonden is met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens maar ook met een stevig middenveld. Lang liep dat proces traag. De interactie tussen het hybride medialandschap, de politiek en ‘het volk’ zette er een turbo op. Net als in de rest van Europa en in de VS werd het neoliberalisme ook bij ons de vroedvrouw van een nieuw radicaalrechts nationalisme. Een boek over de dialectiek tussen de ‘kritische journalist’ en ‘de krachtdadige politicus’, de architectuur van het populisme, het boetseren van de stem van het volk en de heropstanding van het Vlaams Belang. Met hoofdrollen voor onder andere Bart De Wever, Tom Van Grieken en Marc Elchardus.

220 pages, Paperback

Published November 15, 2024

About the author

Ico Maly is associate professor @ Tilburg University (The Netherlands) and the editor-in-chief of Diggit Magazine (www.diggitmagazine.com). He is a senior fellow of CARR and teaches Digital Media & Politics, Social groups in the Digital World and The hybrid media system and online writing.

In January 2018 his two latest books - Nieuw Rechts (New Right) and De Hedendaagse anti-Verlichting werepublished. Before that, he wrote several non-fiction books including Superdiversiteit in Oostende (Kif Kif, 2014), N-VA | Analyse van een politieke ideologie (N-VA | Analysis of a political ideology) (EPO, 2012) and De Beschavingsmachine Wij en de islam. (The Civilization Machine. We and the Islam) (EPO, 2009). Together with Jan Blommaert and Joachim Ben Yakoub he wrote Superdiversiteit en democratie (Superdiversity & Democracy) (EPO, 2014). He also edited the award winning work Cultu(u)rENpolitiek. Over media, globalisering en culturele identiteiten. (Culture and Politics. About media, globalization and cultural identities.) (Garant, 2007).

Reviews

[Brecht Rogissart · Rating 3 out of 5]

Een boek duidelijk in de lijn van Maly's eerdere werk over rechtspopulisme en (anti)verlichtingdsdenken. Het boek is vooral een mengelmoes van zijn politieke theorie van "Hedendaagse antiverlichting" en discoursanalyses van alt-right "Nieuw Rechts" en 21e eeuwse sociaaldemocratie "Vooruit!" in een nieuwe update over hoe het met de democratie gesteld is. Op zich een goed werk in die zin en broodnodig om verlichtingswaarden af te toetsen tegen interpretaties van extreemrechts over "democratie".

Een nieuwe wending in zijn werk is het onderzoek naar de link tussen neoliberalisme en nationalisme. Basically zegt hij dat neoliberalisme voor een disciplinering van politiek en bevolking heeft gezorgd, hetgeen heel wat hedendaagse politieke karakteristieken determineert, zoals "primaat van de politiek" (reductie van democratie tot stemmen om de x jaar), de nood aan krachtige en efficiënte staat die niet geblokt wordt door juristocratie of mensenrechten, de herinterpretatie van mensenrechten zelf (weg van een interpretatie van emanciperende rechten, die zijn immers niet meer betaalbaar). In het spoor daarvan kon het nationalisme goed gedijen, waar de natie verbonden moet worden opdat het efficiënt kan floreren in de bikkelharde wereldmarkt (de natie moet ook gehomogeniseerd worden zodat er geen interne obstakels zijn om dat doel te bereiken). Aan die tendensen van nationaal solidarisme ontsnapt ook de ingekapselde sociaaldemocratie niet: als "bestuurspartij" kan ze zich niet van de neoliberale conditie afzetten, ze kan die enkel meetrekken naar haar conclusie (die van het nationaal solidarisme). Elchardus is daarvan de huisintellectueel, hetgeen raak wordt aangetoond door Maly.

Dat is een goede nieuwe intellectuele wending van Maly, de belangrijkste uitdaging van een radicaal sociaaldemocratisch project vandaag is immers zowel neoliberalisme als nationalisme. De verbintenissen aantonen kan uitwijzen hoe we beiden kunnen bestrijden. Wat me echter stoort is dat hij constant rond die centrale stelling blijft dwarrelen zonder die rechtstreeks te analyseren. Hij blijft daardoor wat bengelen tussen stellingen van zijn vorige boeken herhalen en halfbakken nieuwe theses de wereld insturen. Daardoor kan je heel vaak zinnen lezen als "het globaal neoliberaal kapitalisme heeft de politieke infrastructuur fundamenteel herschapen waarin een nieuw hegemonisch project van nieuwrechts de bovenhand kon nemen". Oké dan, maar in het volgende boek mag dat wat meer uitgediept worden.

[Arno · Rating 4 out of 5]

In dit boek brengt Maly verschillende eerdere topics samen en maakt een analyse van de bijna niet te percipiëren shift in ons begrip van democratie. Hij legt uit waarom dit niet op valt: door de neoliberale lens waarbinnen de media fungeert.
Daarna bespreekt hij wat die inhoudelijke shift van de democratie inhoudt, waarbij hij zich baseert op zowel De Wever's N-VA, Elchardus zijn Reset en toont aan hoe dit ook volledig in overeenstemming is met het Vlaams Belang.
De communautaire democratie die zij voorop stellen is er eentje die ontdaan is van een grotere 'civil society': je gaat om de paar jaar stemmen, daaruit wordt dan een vage volkswil gedestilleerd, en de hieruit gevormde regering heeft het de hele legislatuur voor het zeggen. Rechten moeten volledig wijken, en allemaal ten dienste van de neoliberale nationale economie. Hoewel Maly het nergens vermeld, bespeur ik hier wat men elders de 'illiberale democratie' noemt.