What do you think?
Rate this book
De onuitspreekbare zonde: Sodomie in de Zuidelijke Nederlanden
Sodomie, afgeleid van de Bijbelse stad Sodom, was een breed paraplubegrip in de late middeleeuwen. De term werd vooral gebruikt om seks tussen mannen te beschrijven. Maar ook om seks tussen vrouwen en andere seksuele handelingen niet gericht op voortplanting te benoemen. Sodomie, de onuitspreekbare zonde, was vroeger zo verwerpelijk dat het woord in de mond nemen al een misdaad leek. Het was namelijk niet alleen een tegennatuurlijke zonde maar ook een vreselijk misdrijf waar wrede straffen op stonden. Hoewel de bronnen schaars zijn, vond Jonas Roelens dankzij een jarenlange zoektocht in verschillende archieven onverwacht veel informatie over deze onnoembare zonde. Juridische, literaire, religieuze en artistieke bronnen geven houvast om het vervolgingspatroon in kaart te brengen, maar laten ook toe om na te gaan hoe men bevolkingsbreed over dit vergrijp dacht, of er sprake was van klassenjustitie en waarom in deze periode nergens in West-Europa meer sodomieten werden vervolgd dan in de Zuidelijke Nederlanden
256 pages, Paperback
Published November 6, 2024
About the author
Jonas Roelens
5 books5 followersJonas Roelens (1990) is historicus aan de Universiteit Gent, waar hij gendergeschiedenis doceert. Zijn onderzoek focust op laatmiddeleeuwse deviante seksualiteit.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 8 of 8 reviews
June 15, 2026
3,5/5 ⭐
http://looneybooks79.blog/2026/06/15/...
Sodomie, de term die afgeleid is van de Bijbelse stad Sodom (die samen met Gomorra vernield werd door God in het Oude Testament wegens de zware zonden, ongastvrijheid en onrechtvaardigheid waaraan de inwoners zich schuldig maakten), was in de Middeleeuwen een grote zonde en kende een brede waaier aan zonden waarvoor men kon worden berecht. Jonas Roelens, docent aan de universiteit Gent en het KASK Gent, schreef een proefschrift in 2018 over 'de onuitspreekbare zonde' (ofwel sodomie) in de Zuidelijke Nederlanden tijdens een van de woeligste periodes uit onze geschiedenis. In 2019 won hij jury- en publieksprijs van de Vlaamse PhD Cup en de Erik Duverger-prijs met dit proefschrift. En dan kreeg dit proefschrift ook nog een vervolg in de vorm van dit boek.
“[…] was sodomie al eeuwenlang geëvolueerd tot een breed containerbegrip dat gebruikt werd om een hele reeks seksuele handelingen te omschrijven. Die handelingen hadden met elkaar gemeen dat ze niet op voortplanting gericht waren: masturbatie, bestialiteit, kindermisbruik, 'heteroseksueel' anaal geslachtsverkeer, volgens sommige bronnen ook necrofilie. Maar de term werd toch eerst en vooral geassocieerd met seks tussen mensen van hetzelfde geslacht. Andere seksuele uitspattin-gen, zoals prostitutie of overspel, werden natuurlijk ook als zondig en fout beschouwd, maar de ophef die deze misdrijven opriepen kwam niet eens in de buurt van de horror die sodomie in een vijftiende-eeuwse gemeenschap teweegbracht. Sodomie was immers een 'tegennatuurlijk' misdrijf waaruit geen kinderen konden voortkomen en ontwrichtte bijgevolg de goddelijk gewilde orde. Van een aangeboren geaardheid was volgens juristen nog geen sprake. Het was ieders individuele keuze om 'goede' of
'slechte' seks te plegen.”Jonas Roelens
Hoewel de definitie van sodomie, zoals hierboven beschreven, heel wat meer omvat dan enkel homoseksualiteit, maakt het toch een groot deel uit van de beschuldigingen en de berechtingen. Dat zorgde er natuurlijk voor dat, als men ontdekt werd, de kans groot was dat je op de brandstapel terecht kwam of dat je hoofd letterlijk van je schouders werd gescheiden. Als je geluk had werd je verbannen uit de Zuidelijke Nederlanden en/of kon je ervan af komen met een geldboete.
Jonas Roelens heeft een huzarenwerkje samengesteld want niet alleen was het geen evidentie om bronmateriaal te vinden, omdat er heel wat doorheen de geschiedenis vernietigd werd of verdween (als er al iets over werd neergeschreven) dus moest hij op zoek gaan naar rekeningen van baljuws en juridische teksten (en deze naar een alledaagse taal weten te vertalen) waarin mogelijkse informatie te vinden was, maar ook moest er ook nog eens tussen al die documenten net die info kunnen terugvinden die voor hem interessant was.
Het boek is ook geen 'bedside read' want het is heel wat informatie dat op je afkomt: veel data, namen en bedragen. Maar daartussen vind je wel heel wat schrijnende verhalen van mensen die op het schavot terecht zijn gekomen, al dan niet terecht, vaak na een heuse marteling, en werden gedood voor wat toen als één van de meest verwerpelijke zonde werd gevonden.
Jonas deelt zijn boek op in dertien hoofdstukken waarin hij sodomie, in al zijn vormen, uit de doeken doet en op welke manier iemand werd gestraft (dit hing dan ook weer heel hard af van leeftijd, afkomst en of je tot de clericus behoorde). Laten we zeggen dat, op vlak van bestraffing, de clerici vaak het hand boven het hoofd werden gehouden en dat op dat vlak nog niks is veranderd. Maar de religieuze visie op sodomie heeft wel een beeld op de onuitspreekbare zonde geworpen die tot op vandaag nog steeds bestaat en er voor zorgt dat de queer community nog steeds in het 'zondehoekje' wordt gepusht.
'De onuitspreekbare zonde' is zeker en vast een interessant naslagwerk dat een goede aanvulling is van de historische boeken in je bibliotheek, zeker voor zij die interesse hebben in de Middeleeuwen. Maar hou er wel rekening mee dat het, hoewel het al heel wat toegankelijker werd gebracht en aangepast werd, nogal academisch kan aanvoelen. Gelukkig staaft Jonas zijn boek ook met genoeg beeldmateriaal wat de toegankelijkheid nog extra tegoed doet.
Kortom, een uiterst interessant boek dat een geschiedenis over sodomie uit de doeken doet en tegelijkertijd ook verklaart waarom we vandaag nog steeds hard moeten vechten voor de rechten van de lgbtqia+ gemeenschap.
http://looneybooks79.blog/2026/06/15/...
Sodomie, de term die afgeleid is van de Bijbelse stad Sodom (die samen met Gomorra vernield werd door God in het Oude Testament wegens de zware zonden, ongastvrijheid en onrechtvaardigheid waaraan de inwoners zich schuldig maakten), was in de Middeleeuwen een grote zonde en kende een brede waaier aan zonden waarvoor men kon worden berecht. Jonas Roelens, docent aan de universiteit Gent en het KASK Gent, schreef een proefschrift in 2018 over 'de onuitspreekbare zonde' (ofwel sodomie) in de Zuidelijke Nederlanden tijdens een van de woeligste periodes uit onze geschiedenis. In 2019 won hij jury- en publieksprijs van de Vlaamse PhD Cup en de Erik Duverger-prijs met dit proefschrift. En dan kreeg dit proefschrift ook nog een vervolg in de vorm van dit boek.
“[…] was sodomie al eeuwenlang geëvolueerd tot een breed containerbegrip dat gebruikt werd om een hele reeks seksuele handelingen te omschrijven. Die handelingen hadden met elkaar gemeen dat ze niet op voortplanting gericht waren: masturbatie, bestialiteit, kindermisbruik, 'heteroseksueel' anaal geslachtsverkeer, volgens sommige bronnen ook necrofilie. Maar de term werd toch eerst en vooral geassocieerd met seks tussen mensen van hetzelfde geslacht. Andere seksuele uitspattin-gen, zoals prostitutie of overspel, werden natuurlijk ook als zondig en fout beschouwd, maar de ophef die deze misdrijven opriepen kwam niet eens in de buurt van de horror die sodomie in een vijftiende-eeuwse gemeenschap teweegbracht. Sodomie was immers een 'tegennatuurlijk' misdrijf waaruit geen kinderen konden voortkomen en ontwrichtte bijgevolg de goddelijk gewilde orde. Van een aangeboren geaardheid was volgens juristen nog geen sprake. Het was ieders individuele keuze om 'goede' of
'slechte' seks te plegen.”Jonas Roelens
Hoewel de definitie van sodomie, zoals hierboven beschreven, heel wat meer omvat dan enkel homoseksualiteit, maakt het toch een groot deel uit van de beschuldigingen en de berechtingen. Dat zorgde er natuurlijk voor dat, als men ontdekt werd, de kans groot was dat je op de brandstapel terecht kwam of dat je hoofd letterlijk van je schouders werd gescheiden. Als je geluk had werd je verbannen uit de Zuidelijke Nederlanden en/of kon je ervan af komen met een geldboete.
Jonas Roelens heeft een huzarenwerkje samengesteld want niet alleen was het geen evidentie om bronmateriaal te vinden, omdat er heel wat doorheen de geschiedenis vernietigd werd of verdween (als er al iets over werd neergeschreven) dus moest hij op zoek gaan naar rekeningen van baljuws en juridische teksten (en deze naar een alledaagse taal weten te vertalen) waarin mogelijkse informatie te vinden was, maar ook moest er ook nog eens tussen al die documenten net die info kunnen terugvinden die voor hem interessant was.
Het boek is ook geen 'bedside read' want het is heel wat informatie dat op je afkomt: veel data, namen en bedragen. Maar daartussen vind je wel heel wat schrijnende verhalen van mensen die op het schavot terecht zijn gekomen, al dan niet terecht, vaak na een heuse marteling, en werden gedood voor wat toen als één van de meest verwerpelijke zonde werd gevonden.
Jonas deelt zijn boek op in dertien hoofdstukken waarin hij sodomie, in al zijn vormen, uit de doeken doet en op welke manier iemand werd gestraft (dit hing dan ook weer heel hard af van leeftijd, afkomst en of je tot de clericus behoorde). Laten we zeggen dat, op vlak van bestraffing, de clerici vaak het hand boven het hoofd werden gehouden en dat op dat vlak nog niks is veranderd. Maar de religieuze visie op sodomie heeft wel een beeld op de onuitspreekbare zonde geworpen die tot op vandaag nog steeds bestaat en er voor zorgt dat de queer community nog steeds in het 'zondehoekje' wordt gepusht.
'De onuitspreekbare zonde' is zeker en vast een interessant naslagwerk dat een goede aanvulling is van de historische boeken in je bibliotheek, zeker voor zij die interesse hebben in de Middeleeuwen. Maar hou er wel rekening mee dat het, hoewel het al heel wat toegankelijker werd gebracht en aangepast werd, nogal academisch kan aanvoelen. Gelukkig staaft Jonas zijn boek ook met genoeg beeldmateriaal wat de toegankelijkheid nog extra tegoed doet.
Kortom, een uiterst interessant boek dat een geschiedenis over sodomie uit de doeken doet en tegelijkertijd ook verklaart waarom we vandaag nog steeds hard moeten vechten voor de rechten van de lgbtqia+ gemeenschap.
October 13, 2025
Een boek gebaseerd op gedegen archiefonderzoek heeft bij mij altijd een streepje voor. Roelens deed indrukwekkend onderzoek naar de geschiedenis van sodomie in de Zuidelijke Nederlanden.
Jammer genoeg mankeert er toch ook heel veel aan het boek én aan het onderzoek. Enkele voorbeelden:
- de allereerste Middelnederlandse zin in het boek wordt al verkeerd hertaald waardoor de interpretatie helemaal in de andere richting gaat
- Roelens gebruikt vaak geen volzinnen wat erg storend is. Bovendien krioelt het boek van de taal- en typefouten.
- op p. 37 wordt duidelijk dat Roelens het biechtgeheim niet snapt
- concilies worden verward met synodes
- Roelens geeft terecht aan dat "sodomie" in vroegere tijden een heel arsenaal aan deviant seksueel gedrag benoemde. Het gaat dus helemaal niet enkel over homoseksuele handelingen. Onder sodomie worden ook zaken als pedofilie en bestialiteit verstaan, wat we ook vandaag (gelukkig) nog steeds erg laakbaar vinden. De schaarse bronnen geven vaak geen uitsluitsel over welk "type" sodomie het gaat, maar Roelens blijft wel consequent suggereren dat het merendeel homoseksuele handelingen zijn. Daar geeft hij geen enkel bewijs voor. En hoewel de doodstraf al langer onethisch is, is het streng bestraffen van pedofilie en bestialiteit toch niet hetzelfde als het streng bestraffen van homoseksuele daden. Door toch telkens te hebben over homoseksuele daden wanneer het over sodomie gaat, gooit Roelens eigenlijk homoseksualiteit op één hoop met pedofilie en bestialiteit. Anderen zouden dat homofoob durven noemen.
- Roelens blijft aangeven dat mensen op de brandstapel belandden vanwege hun verlangens. Dat is natuurlijk grondig fout. Niemand belandde op de brandstapel vanwege verlangens, wel vanwege bepaalde daden. Het onderscheid is cruciaal.
- Op een bepaald moment schrijft Roelens dat het onmogelijk is vast te stellen wie nu wel en niet poorter was, maar hij gaat er - door gebrek aan bewijs - maar van uit dat het merendeel van de sodomieten geen poorter was. Dat is wel een heel heftige non sequitur.
- Roelens perst werkelijk alles uit de bronnen. Die geven weinig toe. Maar hij wil zijn theorieën zo graag bevestigd zien, dat hij eigenlijk niet meer kijkt naar wat de bronnen werkelijk zeggen. Dat is meestal eigenlijk zo goed als niets.
- Hij schrijft bladzijden over de theorie dat minderjarigen met een diminutief worden aangeduid en dat je zo in de bronnen kan achterhalen wie al dan niet minderjarig is. Alleen geeft hij dan zelf aan dat die theorie op niets gestoeld is en de vuilbak in mag. Dat zijn een vijftal bladzijden die in één zin hadden gekund.
- Verlekkerd beschrijft Roelens de verklaringen die minderbroeders onder foltering hebben afgelegd alsof het hier gaat om historische feiten. Het lijkt erop dat de auteur foltering een efficiënte vorm van waarheidsvinding beschouwt.
Alles samen heeft Roelens een indrukwekkende hoeveelheid archiefonderzoek gedaan, maar jammer genoeg gaat hij vaak veel te kort door de bocht en zijn er toch wel wat Hineininterpretierungen in zijn tekst. Soms zeggen bronnen niets of weinig. Dan moeten we ons daarbij neerleggen.
Jammer genoeg mankeert er toch ook heel veel aan het boek én aan het onderzoek. Enkele voorbeelden:
- de allereerste Middelnederlandse zin in het boek wordt al verkeerd hertaald waardoor de interpretatie helemaal in de andere richting gaat
- Roelens gebruikt vaak geen volzinnen wat erg storend is. Bovendien krioelt het boek van de taal- en typefouten.
- op p. 37 wordt duidelijk dat Roelens het biechtgeheim niet snapt
- concilies worden verward met synodes
- Roelens geeft terecht aan dat "sodomie" in vroegere tijden een heel arsenaal aan deviant seksueel gedrag benoemde. Het gaat dus helemaal niet enkel over homoseksuele handelingen. Onder sodomie worden ook zaken als pedofilie en bestialiteit verstaan, wat we ook vandaag (gelukkig) nog steeds erg laakbaar vinden. De schaarse bronnen geven vaak geen uitsluitsel over welk "type" sodomie het gaat, maar Roelens blijft wel consequent suggereren dat het merendeel homoseksuele handelingen zijn. Daar geeft hij geen enkel bewijs voor. En hoewel de doodstraf al langer onethisch is, is het streng bestraffen van pedofilie en bestialiteit toch niet hetzelfde als het streng bestraffen van homoseksuele daden. Door toch telkens te hebben over homoseksuele daden wanneer het over sodomie gaat, gooit Roelens eigenlijk homoseksualiteit op één hoop met pedofilie en bestialiteit. Anderen zouden dat homofoob durven noemen.
- Roelens blijft aangeven dat mensen op de brandstapel belandden vanwege hun verlangens. Dat is natuurlijk grondig fout. Niemand belandde op de brandstapel vanwege verlangens, wel vanwege bepaalde daden. Het onderscheid is cruciaal.
- Op een bepaald moment schrijft Roelens dat het onmogelijk is vast te stellen wie nu wel en niet poorter was, maar hij gaat er - door gebrek aan bewijs - maar van uit dat het merendeel van de sodomieten geen poorter was. Dat is wel een heel heftige non sequitur.
- Roelens perst werkelijk alles uit de bronnen. Die geven weinig toe. Maar hij wil zijn theorieën zo graag bevestigd zien, dat hij eigenlijk niet meer kijkt naar wat de bronnen werkelijk zeggen. Dat is meestal eigenlijk zo goed als niets.
- Hij schrijft bladzijden over de theorie dat minderjarigen met een diminutief worden aangeduid en dat je zo in de bronnen kan achterhalen wie al dan niet minderjarig is. Alleen geeft hij dan zelf aan dat die theorie op niets gestoeld is en de vuilbak in mag. Dat zijn een vijftal bladzijden die in één zin hadden gekund.
- Verlekkerd beschrijft Roelens de verklaringen die minderbroeders onder foltering hebben afgelegd alsof het hier gaat om historische feiten. Het lijkt erop dat de auteur foltering een efficiënte vorm van waarheidsvinding beschouwt.
Alles samen heeft Roelens een indrukwekkende hoeveelheid archiefonderzoek gedaan, maar jammer genoeg gaat hij vaak veel te kort door de bocht en zijn er toch wel wat Hineininterpretierungen in zijn tekst. Soms zeggen bronnen niets of weinig. Dan moeten we ons daarbij neerleggen.
August 16, 2025
Hoewel de bronnen, zoals beknopte baluwrekeningen, schaars zijn, vond Jonas Roelens dankzij een jarenlange geduldige zoektocht in verschillende archieven onverwacht veel informatie over de onnoembare 'onuitspreekbare' zonde. Juridische, literaire, religieuze en artistieke bronnen helpen om het vervolgingspatroon tegen sodomie in kaart te brengen.
Religieuze gebruiken en waarden werden gebruikt om de stad te sacraliseren. Dat het hoogtepunt van deze stedelijke 'ideologie' gepaard ging met de piek in sodomieprocessen is geen toeval. Vanwege de goddeloze aard van hun daden, verstoorden sodomieten niet alleen de sociale orde maar brachten ze ook het stedelijke lichaam (het bien commun, het algemeen welzijn) in gevaar. Door het dominante religieuze discours over sodomie werd algemeen geloofd dat de goddelijke toorn ongeremd zou toeslaan op plekken waar sodomieten al te laks behandeld werden. Naar analogie met het Bijbelse verhaal over Sodom werd verwacht dat God opnieuw geen onderscheid zou maken tussen 'schuldigen' en 'onschuldigen'.
Sodomie is overal, maar zit wel vaak goed verstopt. Belangrijk is vooral om het menselijke aspect niet uit het oog te verliezen. Na het lezen van dit boek kan het geen kwaad om stil te staan bij de dynamieken van angst, polarisatie en marginalisering die destijds tot vervolging hebben geleid. Tolerantie verloopt in golven. Inzicht krijgen in die slingerbeweging uit het verleden helpt om de factoren te verklaren die vandaag de dag intoleratie in de hand werken.
Religieuze gebruiken en waarden werden gebruikt om de stad te sacraliseren. Dat het hoogtepunt van deze stedelijke 'ideologie' gepaard ging met de piek in sodomieprocessen is geen toeval. Vanwege de goddeloze aard van hun daden, verstoorden sodomieten niet alleen de sociale orde maar brachten ze ook het stedelijke lichaam (het bien commun, het algemeen welzijn) in gevaar. Door het dominante religieuze discours over sodomie werd algemeen geloofd dat de goddelijke toorn ongeremd zou toeslaan op plekken waar sodomieten al te laks behandeld werden. Naar analogie met het Bijbelse verhaal over Sodom werd verwacht dat God opnieuw geen onderscheid zou maken tussen 'schuldigen' en 'onschuldigen'.
Sodomie is overal, maar zit wel vaak goed verstopt. Belangrijk is vooral om het menselijke aspect niet uit het oog te verliezen. Na het lezen van dit boek kan het geen kwaad om stil te staan bij de dynamieken van angst, polarisatie en marginalisering die destijds tot vervolging hebben geleid. Tolerantie verloopt in golven. Inzicht krijgen in die slingerbeweging uit het verleden helpt om de factoren te verklaren die vandaag de dag intoleratie in de hand werken.
January 18, 2026
Een fascinerende en vergeten geschiedenis van de onderdrukking van wie in de late middeleeuwen en vroegmoderne tijd afweek van de heteroseksuele norm. In Brugge, nu vooral bekend als toeristische provinciestad, vonden in de vijftiende en zestiende eeuw, de ergste vervolgingen van holebi's van heel Europa plaats, onthult Jonas Roelens in dit meeslepende historische boek.
'Seks in de middeleeuwen' klinkt misschien als een nogal luchtig onderwerp, maar vergis je niet: dit is geen light reading. Roelens vertelt uitgebreid over de folteringen en executies die slachtoffers te beurt vielen, naar mijn gevoel wat vaker dan echt nodig. Wie graag true crime leest, zal dit werk trouwens zeker kunnen waarderen gezien de vele romantische intriges en gevallen van misbruik in de verhalen die Roelens hier uit de archieven opvist.
De grootste verdienste van Roelens is misschien wel dat hij met dit boek de vele slachtoffers van de middeleeuwse en vroegmoderne vervolgingen van holebi's in de Vlaamse regio helpt herinneren.
'Seks in de middeleeuwen' klinkt misschien als een nogal luchtig onderwerp, maar vergis je niet: dit is geen light reading. Roelens vertelt uitgebreid over de folteringen en executies die slachtoffers te beurt vielen, naar mijn gevoel wat vaker dan echt nodig. Wie graag true crime leest, zal dit werk trouwens zeker kunnen waarderen gezien de vele romantische intriges en gevallen van misbruik in de verhalen die Roelens hier uit de archieven opvist.
De grootste verdienste van Roelens is misschien wel dat hij met dit boek de vele slachtoffers van de middeleeuwse en vroegmoderne vervolgingen van holebi's in de Vlaamse regio helpt herinneren.
December 12, 2024
Zeer degelijke studie naar de vervolging van sodomie in de Zuidelijke Nederlanden. De diverse casestudies maken het zeer goed leesbaar en de soms moderne vergelijkingen houden het bij tijd en wijlen ook luchtig.
July 4, 2025
Niet enkel enorm interessant, ook bijzonder goed geschreven.
October 2, 2025
met bijzonder veel passie voor het thema geschreven! wat een labeur om dit verzwegen onderwerp zo grondig uit te werken.
February 20, 2025
In “De Onuitspreekbare Zonde” legt Jonas Roelens via een kluwen van juridische documenten het leed bloot dat werd aangericht ten gevolge van de sodomievervolging die nergens groter was dan in de Zuidelijke Nederlanden.
Maar naast de executies en verbanningen probeert hij een blik te werpen op de levens die eraan voorafgingen - en de samenleving die hen verafschuwde.
De term “sodomie” werd in die tijd gebruikt om alle vormen van seksualiteit te dekken die niet om voortplanting draait - gaande van masturbatie en (ook heteroseksuele) anale seks tot wat ook wij als problematisch ervaren, pedofilie om maar iets te noemen - en de vervolging draaide dan ook niet niet alleen om homoseksuele mannen en lesbische vrouwen, maar ook om (zelfs jonge) kinderen en dieren die ten prooi vielen aan het vuur - want ook hun aandeel in de misdaad, zelfs als slachtoffer, moest worden uitgewist.
Maar naast de executies en verbanningen probeert hij een blik te werpen op de levens die eraan voorafgingen - en de samenleving die hen verafschuwde.
De term “sodomie” werd in die tijd gebruikt om alle vormen van seksualiteit te dekken die niet om voortplanting draait - gaande van masturbatie en (ook heteroseksuele) anale seks tot wat ook wij als problematisch ervaren, pedofilie om maar iets te noemen - en de vervolging draaide dan ook niet niet alleen om homoseksuele mannen en lesbische vrouwen, maar ook om (zelfs jonge) kinderen en dieren die ten prooi vielen aan het vuur - want ook hun aandeel in de misdaad, zelfs als slachtoffer, moest worden uitgewist.
Displaying 1 - 8 of 8 reviews