Kleine heilige dingen

by Annemieke Dannenberg

Judith woont samen met haar moeder in een flat van de kerk. Ze zit in haar eindexamenjaar en wil graag naar het conservatorium. Op haar cellodocent na, komt Judith alleen maar in contact met strenggelovige mensen: op haar evangelische school, in de kerk of bij de Alpha-cursus. Totdat ze bij de snackbar Dorian ontmoet en haar hele wereld op z'n kop wordt gezet. Deze eerste grote liefde ontketent een strijd tussen intuïtie en het verlangen om bij de gemeenschap te horen. De grens tussen religieuze extase en waanzin wordt flinterdun, terwijl Judith zich haar toekomst probeert voor te stellen.

Genres: Roman

288 pages, Kindle Edition

Published February 25, 2025

Reviews

[Mirjam Kok · Rating 4 out of 5]

“als een hert dat verlangt naar water, verlangt mijn ziel naar haar” iykyk

[Hannah · Rating 5 out of 5]

Heel snel uitgelezen. Moest lachen en huilen om “de jongerenwerker in onze kerk die voor altijd alleen moet blijven.”

[Laura Van Rijnsbergen · Rating 4 out of 5]

Judith is een heel interessant personage! Met een leven waar ik me weinig bij kan voorstellen, dus ik ben blij dat ik een boek hierover heb gelezen. Ze wordt steeds een beetje gekker en dat is goed gedaan! Je snapt haar wanhoop maar je snapt toch ook weer niet helemaal waar ze mee bezig is. Maar door haar opvoeding en de belachelijk strenge ouderlijke figuren in haar omgeving snap je wel hoe ze kan worden en denken hoe ze is.

[Lalagè · Rating 3 out of 5]

Judith groeit op in een mix van refo en evangelisch: haar moeder komt uit de gergem, zelf ging ze naar een refo basisschool en nu een evangelische middelbare school. Waar ze kerken kan ik niet helemaal plaatsen, ik vermoed een soort gereformeerde kerk met evangelische neigingen. (Nu komt er een liedje van Elly en Rikkert in mij op: ‘hokjes vakjes’)

Wie de christelijke wereld van binnenuit kent, zal veel herkennen. Wie er niks over weet, zal sommige dingen niet begrijpen en zich vooral verbazen. Judith heeft een bijzondere ervaring met God, maar als ze daarover vertelt, is de reactie: ‘maar zo openbaart God zich niet!’ en dan denk ik: wat willen jullie nou? Judith ziet wel vaker visioenen en ik vraag me dan af of het literaire poëzie is of een soort dromen. Tegen het einde neemt dit een onverwachte wending.

Het boek leest erg vlot en ik ben steeds benieuwd hoe het verder zal gaan, welke keuzes Judith zal maken. Het einde is een beetje abrupt en ik denk al een paar dagen na over wat ik nou van dit boek vind, ik kan het toch niet helemaal duiden.

[Julia]

Een strenggelovig meisje wordt geconfronteerd met gevoelens en ideeën buiten haar veilige en bekende wereld, en de emotionele en spirituele spagaat waarin ze terecht komt drijft haar tot waanzin. Ze hunkert ernaar God daadwerkelijk te ervaren om haar dwalende, zondige gedachten te verdrijven.
Door mijn eigen achtergrond herkende ik heel veel. Voor een buitenstaander komen de religieuze gemeenschap en haar eigenaardigheden wellicht al snel over als krankzinnig, maar Dannenberg schetst een hele herkenbare werkelijkheid, vol referenties die gewoon kloppen. Ze doet dit met een bepaalde droogheid en humor, maar zeker ook met respect. De gemeenschap is een vangnet, maar wel een waar je in verstrikt kunt raken. Herkenbaar, mooi, verrassend, vervreemdend, verontrustend.

[Janine · Rating 3 out of 5]

3.5

Ontzettend knap hoe de schrijver de binnen- en buitenwereld van een evangelisch meisje weet te vangen. Als lezer breng je flink wat tijd door in die binnenwereld en die wordt steeds beklemmender. Intrigerend, maar ook wat… veel, omdat haar gedachten steeds incoherenter worden. Een intrigerend en mooi geschreven verhaal, met een wat abrupt einde.

(Overigens: ik luisterde naar het luisterboek en ik heb me flink geërgerd aan de verteller. Die had duidelijk weinig kennis over de reformatorische/evangelische wereld, te merken aan het feit dat ze veel woorden verkeerd uitspraak. Ger-gem werd GERgum en ze had het ook meermaals over AANbiddingsliederen. Ook zong ze melodieën van liedjes die voorbijkwamen compleet verkeerd. Een gemiste kans, zeker omdat de schrijver de christelijke wereld zo accuraat weet te portretteren.)

[Marlies · Rating 4 out of 5]

Dit was het eerste boek dat ik uit las dit jaar - ik weet niet wat dat zegt over mijn absurde (absente) leesgedrag in 2025, maar ik ben blij dat dit het eerste boek was. Well done Annemieke ❤️

Erg intrigerend boek, kreeg er af en toe jeuk/kotsneigingen van. Niet lezen als je al een hekel hebt aan alles dat met religie te maken heeft, ik vond het soms moeilijk om daar doorheen te lezen en bij het karakter Judith te blijven. Vroeg me wel vaak af of mensen écht zo zijn, maar dat is wellicht onwetendheid?

[Sophie · Rating 4 out of 5]

kan je dit wel lezen met je gedoopte voorhoofd denk je dan^ nee leuk, ging er als een trein doorheen, wel soort vage mengelmoes van refo- en evangelische cultuur, wat soms verwarrend was.

[Mijke · Rating 5 out of 5]

Dit is het boek voor mij van 2025

[Sanne Lolkema · Rating 4 out of 5]

tsja tsja dit boek had mogen beginnen ergens op de helft, de aanloop was een beetje traag en hoewel ik dat doorgaans wel waardeer werd ik wel een beetje moe van die bijbelreferenties

en het einde hield me dan weer wakker en dat gebeurde al een tijdje niet

ambivalentie alom

[Inge Conradi · Rating 4 out of 5]

Schrijfster: Annemieke Dannenberg
Klas: 4,5,6

‘ Ik denk aan Dorian. Dat onze ontmoeting ergens goed voor moet zijn. Ik heb ‘ja’ gezegd en sinds ik ja heb gezegd voel ik me vreemd.”

Judith woont samen met haar moeder in een klein appartement. Ze zijn strenggelovig. Ze zien God als dé vader en zo wordt er door hun geleefd. Judith haar wereld is klein.
Het boek is geestig geschreven, zonder op enigerlei wijze te spotten met het geloof. Judith is enerzijds gewend aan de doctrine in alle aspecten van het leven, maar aanschouwt ze anderzijds met een bepaalde droge humor.

En dan ontmoet ze bij de patatzaak Dorian. Een eigentijdse meid, die vol in het leven staat. Dorian laat Judith de wereld zien buiten de kerk. Dat doet Judith veranderen en verlangen. Tijdens een kamp denkt Judith de aanwezigheid van God te ervaren en dan ontstaan de eerste scheurtjes. Een kleine kloof tussen het leven in de gelovige omgeving en het leven met Dorian.

Ik was niet zo bekend met het intense leven van de christelijke bubbel. Maar het mag je niet weerhouden dit boek te lezen. Het is een mooi, zacht boek over de ontwikkeling van een meisje met ambitie (conservatorium) en het volwassen worden. Enige kleine minpuntje (heb ik momenteel met meerdere boeken) zijn de slordige taalfouten. Maar goed, dat heeft verder weinig te maken met de inhoud die het lezen waard is.

[Mo Janssen · Rating 3 out of 5]

Ik heb dit boek al een paar weken uit, maar een review schrijven stel ik al die weken al uit. Ik weet niet zo goed wat ik van het boek moet vinden. Het boek is mooi, het is heftig, het gaat over thema's die mij enigszins aangaan. Indrukwekkend, absoluut. Ik ben verward, maar ook wel geraakt. in ieder geval een aanrader! Een meisje dat liefde vindt in een wereld waar iedereen haar pusht om iets te zijn wat ze niet wil zijn :)

[Ruut Willemsen · Rating 5 out of 5]

Prachtig boek, wel heel verdrietig. Een zoektocht naar jezelf als eigenlijk alles in je leven tegenzit en je eigenlijk ongewenst was maar je moeder je toch heeft genomen. En dan ook is heel heel gelovig is geworden en God gevonden heeft. Muziek is het enige waar je er mag zijn, een cello. En Dorian bestaat zij echt of niet ?

[Henneke Wateringen · Rating 4 out of 5]

Citaat. De strijkstok wordt een verlengde van mijn arm, mijn cello wordt Dorian, doe mijn ogen dicht.
Met mijn billen op de stoel en mijn Voeten stevig op de grond hoor ik hoe de klanken uit mijn bekken breken…….. uit het hart van mijn cello stijgt de muziek op langs de bomen, slingerend als rookpluimen. Ik voel de vlam in mijn hand zolang ik speel. Heel bijzonder verhaal. Hoe geloof ook zoveel verwarring te weeg kan brengen. Maar gelukkig is er de muziek.

[Marleen de Sterke · Rating 3 out of 5]

De wereld van het geloof die in dit boek wordt geschetst is heel herkenbaar, van het Alphacursus-Heilige Geest-kamp in een vochtig Kamphuis tot de wilhelminapepermunt voor de VBOK, maar vooral de lelijke en gevaarlijke kant van geloven wordt getoond en dat vond ik verdrietig. Het verhaal ging onder m’n huid zitten en dat vind ik altijd knap van een schrijver!

[Sil · Rating 4 out of 5]

“Ik kan niet geloven dat dit slecht is.
Ik kan niet geloven dat God dit verbiedt.”

[Daniëlle · Rating 4 out of 5]

Knap debuut, ik miste wel wat afgeronde eindjes maar overall echt genoten van de schrijfstijl. Er zat meer geloof in dan ik op voorhand dacht, maar dit is dus de echte realiteit voor sommige mensen waar ik me eerder nog niets bij kon voorstellen.

[Hedwig · Rating 3 out of 5]

Over de gevoelige 17-jarig Judith die mentaal gevangen komt te zitten tussen de evangelische wereld van school, thuis en kerk en haar gevoelens voor leeftijdsgenote Dorian. Ze glijdt af in een wereld van godsdienstwaanzin (of psychose); het geloof, haar moeder en de jeugdbeweging van de kerk helpen hier niet bij. Haar cello lerares is ergens nog ‘the voice of reason’.
Het thema is interessant maar ik vond het vrij fragmentarisch geschreven en dat las lastig. De vele, vele passages waarbij Judith over het geloof nadenkt, bevangen raakt of toorn denkt te voelen kwamen op een gegeven moment ook bevreemdend en afstandelijk over.
Het is mijn voornemen een aantal vrij recente Nederlandstalige debuten achter elkaar te lezen; dit is nr 1.

[Aurora · Rating 3 out of 5]

Een soort Carrie zonder de fun unhinged stuff. Wel een boeiend verhaal als atheïst maar ook eigenlijk vooral een verdrietig verhaal, tenminste dat is wat ervan bij mij blijft hangen. Het einde was ook best abrupt. De thematiek was best interessant, maar het verhaal wist me verder helaas niet echt te raken.

[Machteld · Rating 4 out of 5]

Bizar hoe de schrijfster van dit boek tussen de regels door veel details van een christelijke jeugd, oftewel dingen die vaak genoemd werden, heeft kunnen verwerken in dit boek.

[elmo beans · Rating 5 out of 5]

Prachtig boek!!! Over geloof, liefde, waanbeelden, vriendschap en nog veel meer. Heeeeeel erg van genoten ♥️♥️♥️

[Rosanne · Rating 3 out of 5]

Mooi verhaal over een (voor mij) hele herkenbare wereld.
Het verhaal blies me niet omver.
3.5 sterren.

[Kirsten Lucas · Rating 3 out of 5]

3.5 ster. Boek leest als een trein en het thema vond ik interessant.

[La vida es bella · Rating 3 out of 5]

‘Kleine heilige dingen’ stond op de longlist van de Hebban Debuutprijs 2026, maar heeft de shortlist niet gehaald. Dit debuut komt van Annemieke Dannenberg die behalve creative writing religiewetenschappen heeft gestudeerd. De invloed van haar studie is zeer duidelijk in dit boek.

In de openingsscène zien we hoe Judith probeert om haar moeder af te wimpelen, zodat ze kan slapen. Haar moeder heeft echter 0 % empathie, is doof voor haar dochters smeekbeden en maakt alles nog erger als ze bij haar in bed kruipt. De unheimische sfeer bekruipt je vanaf dit prille begin en laat je niet meer los.

Het eerste hoofdstuk toont duidelijk hoe geloof in God én schijnheiligheid het hele boek hand in hand gaan. Judiths moeder doet niets zonder toestemming van God, behalve als tiener zwanger worden van een ouderling in de kerk. Hoe hypocriet wil je het? Zij moet boete doen, maar de ouderling wordt beschermd: zelfs zijn naam noemen zou heiligschennis zijn.

In zo’n streng religieuze gemeenschap wordt Judith met vallen en opstaan volwassen. Mag ze vallen of is dat direct een zondeval? Mag ze fouten maken? Haar angsten worden zo goed beschreven, dat je Judith soms even uit het verhaal wil nemen om haar een adempauze te gunnen en haar een knuffel te geven. De goedbedoelende gelovigen hebben haar pad al uitgestippeld als echtgenote van Ruben, maar hielden er geen rekening mee dat volgens hen het kwade of volgens ons het goede haar pad zou kruisen: Dorian. Een meisje dat niet aan regels is gebonden, dat niet strikt door haar ouders wordt gecontroleerd, dat zelfstandig kan denken en vragen durft stellen.

Een sterk punt van het verhaal zijn de dialogen. Ze houden het allemaal levendig en zorgen voor vaart in de vertelling. In de beladen sfeer van verstikkende religiositeit vormt muziek een welgekomen tegengewicht. Judiths cello helpt om haar emoties te verwerken, om uit te drukken, wat ze niet kan verwoorden.

Samen met Dorian doet het specifieke symbool van het kwade zijn intrede: de slang. Helaas wordt dat serpent zo vaak opgevoerd dat zijn enge uitstraling aan waarde inboet. Datzelfde geldt voor het verhaal: we hebben al lang de negatieve invloed van die religieuze indoctrinatie begrepen. We willen een uitweg. Dorian neemt even het woord ‘psycholoog’ in de mond, er zijn enkele scènes in een instelling, maar daarna is Judith weer thuis bij haar moeder.

Op het einde is het net alsof iedereen na een grote cirkelbeweging weer bij het begin is aangekomen, alsof er niets is veranderd en alles zijn gangetje kan gaan. Helaas zijn alle personages ondertussen veranderd en komt het niet geloofwaardig meer over. Judith heeft de grootste verandering ondergaan. Het is alsof we het eerste deel van een concert hebben bijgewoond en na de pauze het doek niet meer is opgegaan voor het tweede deel. Dit is een gemiste kans, want de personages worden in volle ontwikkeling aan hun lot overgelaten.

Dit debuut begint erg sterk met een onderdompeling in een religieuze doctrine, maar blijft te lang hangen bij het uittekenen van het probleem zonder een oplossing aan te bieden.

[Patricia De Boer · Rating 5 out of 5]

Wat een mooi en bijzonder verhaal!
Voor mensen met een evangelische kerk achtergrond zullen er veel herkenbare situaties in dit boek voor komen, net als teksten uit psalmen en opwekkings liedjes.
Is dit een christelijk boek?
Dat denk ik niet.
Het geeft wel een inkijkje van het leven in de christelijke bubbel, waarin het jonge meisje Judith is opgegroeid.
En er komen veel teksten uit de bijbel in het boek voor.
Maar het is vooral een coming of age boek waarin Judith op zoek gaat naar wie zij is. Niet alleen in het beschermde christelijke wereldje dat vooral haar referentie kader is, maar ook de wereld daarbuiten.
Ook komt in het boek Judiths worsteling met haar psychische problemen naar voren.
Ik vond het een erg goed geschreven boek, voor iemand die niet in een christelijke bubbel is opgegroeid weet de schrijfster dit verhaal heel treffend neer te zetten.

Judith woont samen met haar moeder in een kleine flatwoning die zij middels de kerk hebben verkregen.
Judiths moeder is als jonge vrouw door de kerk opgevangen toen zij zwanger van huis is weggelopen; en sindsdien draait alles in haar leven in God en de kerk.
En daardoor kent Judith niet anders dan die christelijke bubbel.
Want ook haar school is een christelijke school waar alles om de bijbel en God draait.
Alles wat werelds is, is slecht en komt van de duivel. Dus mag Judith bepaalde boeken niet lezen en is popmuziek ook van de duivel.
Gelukkig is haar beste vriendin Lottie net zo gelovig, en hoeven zij geen invloeden van buitenaf te vrezen.
Tot Judith op straat een meisje van haar leeftijd ontmoet, die het tegenovergestelde is van wat Judith altijd heeft gekend.
Toch heeft ze direct een klik met Dorian, en ontstaat er een hechte vriendschap.
Maar die is moeilijk te combineren met het leven dat Judith altijd gekend heeft een regelmatig vindt er een innerlijke strijd in Judith plaats tussen haar vertrouwde wereld zoals ze die altijd heeft gekend, en iets totaal nieuws.
Het ene moment geniet Judith van het samenzijn met Dorian en de wereld waar zij haar mee laat kennis maken.
Het andere moment heeft zij het gevoel verleid te worden door het kwaad waar zij zich in alle hevigheid tegen moet verzetten.
Maar Dorian laat zich niet zomaar afwijzen

[Marnix Verplancke · Rating 3 out of 5]

In feite drieënhalve ster.
Judith is zeventien wanneer ze in een emotionele en spirituele maalstroom terechtkomt. Ze wordt opgeëist door haar streng-religieuze omgeving en haar moeders hang naar kneuterige gezelligheid, maar er is ook Dorian, een meisje dat aan de kunstacademie studeert en helemaal in het zwart gekleed gaat. Zij opent een wereld en haar hart voor Judith, die vervolgens hevig worstelt met haar liefde en seksualiteit. Er komt automutilatie van, en een eerste orgasme dat ze tot verbijstering van de gemeenschap waarin ze leeft toeschrijft aan de Heilige Geest. Religie heeft veel gezichten toont Annemieke Dannenberg in de 76 korte hoofdstukjes van dit opmerkelijke, maar misschien net iets te expliciete debuut dat een knappe inkijk geeft in de verwarde jeugdige geest. Ze geeft toegang tot liefde en zorgzaamheid, en brengt vaak ook vervreemding en hypocrisie met zich mee. Maar gelukkig heeft Judith haar cello.

[Jacqueline]

Zowel herkenbaar als vervreemdend. Herkenbaar onder andere de vele citaten als de beschreven cultuur. Een aantal dingen waren een beetje tegenstrijdig waardoor ik niet helemaal wist of de gemeenschap nu meer behoudend of meer progressief is. Vervreemdend onder andere de dingen die Judith ziet waarbij ik ook een aantal keer mij afvroeg of ik wel verder wilde luisteren. Dit boek is anders dan alle andere boeken die ik gelezen heb die zich (ook) afspelen in een 'refo' omgeving. Al met al ben ik wel redelijk positief over de leeservaring.

Thema's: mentale gezondheid, moeder-dochter relatie (heel treffend!), coming out, orthodox christelijke opvoeding

Edit: Helaas was de verteller niet zo thuis in de geschetste wereld, soms vreemde uitspraak en de poging tot (half)zingen vond ik niet erg geslaagd.

[Ninia · Rating 2 out of 5]

Nou, ik vond dit een zeer apart boek. Er kwam meer geloof in dit boek voor dat ik ooit had verwacht wat af en toe ook iets te veel werd. Maar de psychische klachten die de hoofdpersoon heeft springen er vrij snel eruit en op het begin dacht ik Dat dit meer met geloof te mee te maken had dan met een ziekte. Jammer dat het een open einde is en we niet weten hoe het met haar afloopt.

En ik vind dit niet een boek voor jong volwassen, maar ook voor alle leeftijden

[Hanneke · Rating 4 out of 5]

3,5 ster.
Beklemmend hoe de geloofsgemeenschap wordt beschreven waar de hoofdpersoon in opgroeit (wat overigens een bijzondere mix was van evangelisch en reformatorisch wat ik het soms wat ongeloofwaardig vond maken).
De moeder-dochter relatie is complex. Een behoeftige moeder en een geparentificeerde dochter die zich steeds meer los probeert te maken van haar moeder. Die relatie had van mij een nog grotere rol mogen hebben in het boek.

[Sander Brouwer · Rating 5 out of 5]

Ik dacht dat ik voorgoed klaar was met het 'christen-verlaat-kudde'-genre, maar van deze roman heb ik echt genoten. De schrijfster laat op indringende wijze de beklemming en vertwijfeling voelen van iemand die twijfels heeft en zich buiten een geloofsgemeenschap voelt staan. De schizofrene situaties die dit oplevert zijn tenenkrommend en ontroerend. Daarnaast is het af en toe ook gewoon enorm grappig. Sowieso herlezing. 5/5!