Maandagochtendwoorden als werkweekstarter
Tijdens de jaren in Antwerpen die volgden op mijn soloreizen naar India greep ik steeds terug naar dat ene woordje om mezelf bij de kraag te vatten als ik in een alledaagse valkuil trapte: opgenaaid in een ellenlange rij van de supermarkt, ongeduldig op het treinperron, struikelend over kleine tegenslagen. De krachtterm ‘India’ stond lange tijd voor (zelf)relativering, geduld en het besef dat je altijd (altíjd!) kunt kiezen om de dingen anders te zien; om van een verloren gewaand moment iets waardevol te maken. Het gif van gehaastheid trachtte ik te neutraliseren met de herinnering aan Indiërs die een halve dag rechtstonden in een gammele bus met de neuzen in elkaars okselvijvers. De saaiheid van een wachtkamer, de traagheid van een rij aan het loket, het groeiende besef van een baaldag, de sleur van werk, poogde ik te compenseren door datgene te gebruiken wat je te allen tijden bij je hebt: je hoofd. Herinneringen, dagdromen, de geuren en kleuren dankzij je zintuigen, het inzoomen op gezichten en het uitzoomen naar een ander sterrenstelsel van waaruit het waanzinnig is dat ik hier überhaupt (be)sta… Nietigheid vernietigt niemendalletjes.
In India had ik ontdekt dat de stank van open riolen en vers geslachte geiten het aroma van sandalwood en garam masala niet terneerslaat, dat hemel en aarde zich als buurlanden verhouden, dat vele mensen die duizend keer minder hebben dan ikzelf op een gemiddelde dag dubbel zo vaak lachen. Dat de tijd afwisselend als het slijmspoor van een slak en de vleugelslag van een kolibrie kan tikken en jij zelf mee het tempo kunt bepalen. Dat je kunt vallen, kunt opstaan, maar nog veel vaker moet stilstaan. Om te voelen, graven, relativeren, ademen. Of zoals het adagium van mijn favoriete rapper Aesop Rock klinkt: Breathe in the problems, exhale solutions. We rennen zo vaak zo hard in het Westen. Met onze focus geketend aan schermen, aan plannend vooruitkijken, aan zielloos consumeren en aan fast news, fast kicks, fast alles waarmee we voortdurend voorrang geven aan nut boven zin, aan snelle oplossingen boven langzame bloei. Belangenvermenging: belangen vermenging.
Naarmate mijn India-trips achter me lagen begon dit sleutelwoord te slijten. Met mijn voeten weer steeds dieper in Westerse grond kwam de mantra van loslaten, afleiding, verwondering en geduld verder en verder in het Verre Oosten te liggen.
Tot ik de befaamde speech ‘This is water’ van David Foster Wallace hoorde. Opnieuw was daar die banale wachtrij in de supermarkt. Opnieuw stuurde ik met een interne stem (‘Dit is water’) een appél naar mezelf om bewust rond te kijken in plaats van enkel op hete kolen ter plaatse te trappelen. Wie weet betrap ik twee tieners op lonkende blikken, zie ik de dans van de wind in de bomen daarbuiten, ruik ik in een jeugdherinnering die ene bloem op die Spaanse patio terug. Alles beter dan geërgerd voor me uit staren en af en toe checken of ik nog likes heb op mijn FB-post (doch hou u vooral niet in). Wallace voegt hierbij het facet ‘empathie’: jegens de ongewassen zonderling op het parkbankje, de middenvak rijder, de norse buurman, de andersdenkende, de overdreven geschminkte en geparfumeerde vrouw die tegen haar kind schreeuwt. Telkens kan ik tenminste pogen om mijn afgrijzen af te kalven met genoeg voordeel van de twijfel: wie weet is haar geliefde terminaal ziek, heeft hij een rotdag en is haar kind al uren onhandelbaar. Onmogelijk om je de hele dag in de schoenen van een ander te verplaatsen natuurlijk, maar soms is het afdoende om te bedenken dat andermans schoenen misschien gewoon even knellen. We bekijken de onbekende andere zo vaak als een obstakel dat vervelend nabij staat maar tegelijk te ver af blijft om echt te kunnen boeien -automatisch onvoldoende waardevol geacht om voor van je ik-pad af te wijken.
"The point is that petty, frustrating crap like this is exactly where the work of choosing is gonna come in. Because the traffic jams and crowded aisles and long checkout lines give me time to think, and if I don’t make a conscious decision about how to think and what to pay attention to, I’m gonna be pissed and miserable every time I have to shop. Because my natural default setting is the certainty that situations like this are really all about me. About MY hungriness and MY fatigue and MY desire to just get home, and it’s going to seem for all the world like everybody else is just in my way."
Mettertijd brokkelde de steun die ik in mijn alledaagse leven kreeg van hulplijnen ‘India’ en ‘This is water’ af. Gelukkig vond ik vorige week een kersverse houvast: het boekje On connection van de Britse (slam) poet Kae Tempest.
"Every shouted greeting, every stalling car, every siren, every screaming kid, dog, fox, radio. All that sound out there is life and people living. Not background sound. But close up. Front and centre. See all those windows in all those buildings? Look up. There’s life in there. Put yourself away. Let go of yourself. Tune in to other people. To the movement in the branches, the sudden coming of rain or the patterns in the waves. To how those two lie on the grass. To how that one sits on the bench with their hands clasped, looking up. To how those three stand at the crossing, playing with each other’s hair. To how that young one shifts the weight of those shopping bags and tries to keep up with ther mother’s strong legs. This is it. This is the thing. This is the beautiful thing."
Het lijkt alsof Tempest verder bouwt op alles wat India voor mij betekende en waar DF Wallace vooral empathie en geesteskracht aan toevoegde. Er zijn zovele overlappingen. Ook bij haar spelen opmerkzaamheid, verbeelding, hoop en het gelaat van de ander (Levinas 2.0) een hoofdrol. Alleen smeert de Britse er een dikke laag mildheid op: graaf onder het oppervlak, bemerk pracht in lelijkheid, beschouw je medemens waarlijk als ‘mede mens’ en rem de verzwelgende golf koopwoede, afgunst, zelfhaat, hunkering af, maar… wees niet te streng voor jezelf. Geef jezelf geen stress omdat je persé moet ontstressen en dat niet lukt. Ontneem jezelf de adem niet omdat je vergeefs poogt te aarden. Wees mild als je valt. En probeer opnieuw. Er verschuilen zich mogelijk ook mirakels op een druilerige dag.
Ik begrijp dat het oog richten op het wonder des levens een pak makkelijker is voor een zondagskind waarvoor het einde van de maand geen financiële D-day betekent en vertoeft in de nok van Maslow’s piramide - gelegen in een werelddeel (oei, nee: land) wat al decennialang vrede kent. En toch kunnen connectie en creativiteit hand in hand de waan van alledag overstijgen. Maak verbinding met je herinneringen, met fantasie, met de ondraaglijke lichtheid van het bestaan, met de diepere galm van het universum die we niet horen omdat we alles hebben volgestampt met de constante ruis van ijver en hebzucht. En maak verbinding met de ander. Wees ontvankelijk!
Nu lijkt het alsof ik bovenstaande levenshouding (die ongetwijfeld sporen van Zenboeddhisme, Stoïcisme en mindfulness bevat) ten gronde beheers. Dat ik op lastige ogenblikken mijn wonderwoordjes prevel en ik telkens de zon vanachter donderwolken tevoorschijn tover. Natuurlijk stap ik als kind van deze tijd belachelijk vaak in de valkuilen van deze tijd en vergeet ik geregeld de kunst om te ontsnappen aan de wilde Westerse waan. Sterker nog: mijn mentale veerkracht (want dat is hier wellicht de grootst gemene deler) is het voorbije jaar vaak gebrekkig gebleken. Twee doorgaans zieke baby’s die elkaar ’s nachts aflossen om huilend de wacht te houden, hebben me bijna genekt. Slaaptekort neem je natuurlijk ook overdag mee. Net als de donderwolk boven je hoofd. Maak dan maar eens verbinding met jezelf, laat staan met de onbekende ander. Tracht dan de files maar eens mentaal op te fleuren. Juist daarom blijft het essentieel om me via gedachtensteuntjes bewust te maken van een realiteit anno 2022 die zowat alle realiteitszin heeft verloren: die onze creativiteit en natuurlijkheid al te vaak in slaap sust. Ik ben blij dat Kae Tempest me nu weer wakkerder schudt.
Leven is leren dus als ik op mijn sterfbed lig te ijlen over India, water en connectie dan weet je waar het vandaan komt.