Wij, Roma

by Margot Vanderstraeten

Iedereen heeft een mening over Roma. Conner Rousseau ook. Niemand kent ze.

Wij, Roma zet, aan de hand van een honderdtal korte of lange persoonlijke ontmoetingen, de deur van deze gesloten en uitgesloten gemeenschap op een kier. Wat we te zien krijgen, is de ene keer aangrijpend, schokkend en schrijnend, de andere onthutsend, hoopvol en vol vreugde en humor. Wat we te zien krijgen is altijd een spiegel.

‘Dana, deze vrouw wil een boek over ons schrijven.’

'Er bestaan al zoveel boeken over ons.’

‘Ze wil in haar boek alleen Roma aan het woord laten. Ze wil honderden Roma interviewen.’

‘Ze weet niet waaraan ze begint!’

‘Ze wil dat boek in thema’s indelen.

‘Ok.’

‘Taal. Werk. Onderwijs. Armoede. Gezondheid. Tradities en rituelen. Eten. Religie. En nog zo een paar.’

‘Ja…’

‘Ze wil ons per thema indelen, Dana. Ze wil ons per thema interviewen.’

‘Dat zal niet makkelijk zijn.’

‘Niet makkelijk? Het is onmogelijk. Hoe kunnen wij over wonen spreken, zonder het over familie of traditie te hebben? Over eten, zonder onderwijs, gezondheid en armoede erbij te betrekken?!’

…

‘Hallo?’

‘Ja.’

‘Dana en ik willen u graag een goede raad geven.’

‘Met plezier.’

‘We denken dat u die indeling per thema beter kunt vergeten.’

‘Oh.’

‘Ja.’

‘Waarom?’

‘Bij ons hangt alles samen. Bij ons loopt alles door elkaar. Zo zijn wij.’

Genres: Nonfiction, Belgium

264 pages, Paperback

First published August 23, 2024

About the author

Margot Vanderstraeten is een Vlaamse schrijfster en journaliste.

Margot Vanderstraeten in de Nederlandstalige Wikipedia

Margot Vanderstraeten in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren

Margot Vanderstraeten bij "Schrijversgewijs"


Margot Vanderstraeten is a Flemish writer and journalist.

margot@margotvanderstraeten.com

Reviews

[Emma Vermeulen · Rating 4 out of 5]

Inkijk in de Roma gemeenschap door middel van 99 korte tot zeer korte getuigenissen. Het is confronterend en moeilijk te beseffen dat dit voor de overgrote meerderheid verhalen zijn die zich in België afspelen. Margot Vanderstraeten geeft met dit boek interessante inzichten maar toch blijft het voornamelijk piepen door een kiertje. Heel oppervlakkig wordt het topje van de ijsberg in beeld gebracht en krijgen we een beeld van deze gemeenschap in de marge. Wat voor hun diepgewortelde tradities zijn, zijn voor ons niet te vatten schendingen van bepaalde wetten, waarden en normen. Qua vrouwenrechten kan ik alleen maar zeggen, werk aan de winkel!!!

“Er zijn twee soorten gadzje.
Zij die ons romantiseren.
En zij die ons criminaliseren.
Zij die ons willen doodknuffelen.
En zij die ons willen doodkloppen.
Beide soorten doen ons onrecht aan.”

[Bea · Rating 3 out of 5]

3,5 ***

Aan de hand van 99 korte tot ultra korte getuigenissen van mensen uit de Roma gemeenschap probeert Vanderstraeten een beeld te scheppen van deze op zichzelf gekeerde gemeenschap.

Het bleef jammer genoeg een beetje oppervlakkig, een opsomming van verschillende weetjes, waarschijnlijk deels te wijten juist aan het feit dat Roma zelden uit de biecht klappen.
Toch een aantal zeer interessante getuigenissen gelezen.

[May Michielsen · Rating 2 out of 5]

Ik las met veel plezier Mazzel Tov over de geschiedenis en de relatie van de schrijfster met een orthodox Joods gezin in Antwerpen. Ik heb daar ook veel van geleerd en het hielp mij op een genuanceerder manier naar die joden in Antwerpen te kijken.
Ik had iets gelijkaardigs van dit boek verwacht en dat viel erg tegen. Ik vond het heel moeilijk om mij te verbinden met de Roma, die hier aan het woord komen. Ik denk dat dat te maken heeft met de totale afwezigheid van een bredere context en verhaal
van deze mensen.
Voor mij bleef het een visie van buitenaf en niet van binnenuit..

[Tibor Pokuta · Rating 1 out of 5]

Teleurstellend. Als Roma zijnde had ik hoge verwachtingen van dit boek. Ik verwachtte interviews waar Margot Vanderstraeten de stereotypen die de algemene bevolking heeft over ons, probeerde te weerleggen aan de hand van anekdotes. Tevergeefs las ik pagina na pagina verhalen die het beeld over Roma alleen maar erger maakten.

Ik heb het gevoel dat dit boek met haast en spoed geschreven is om het zo snel mogelijk op de markt te brengen en te verkopen n.a.v. uitspraken van een welbepaalde politicus die zich slecht had uitgesproken over roma en dit een paar weken in het nieuws heeft gezeten. Men had de kans om de visie van deze politicus met dit boek te veranderen. In plaats daarvan zou ik bijna durven zeggen dat men hem gelijk zou willen geven met dit boek.

Ik vraag mij af hoeveel moeite er is gedaan om in contact te komen met roma die geïntegreerd zijn in de maatschappij en een goed leven leiden in België. Deze kan je op 1 hand tellen in dit boek. Nochtans zijn er zo veel van in België, allemaal met hun eigen underdogverhaal, hoe ze x-tal keren zo hard moeten werken als niet-roma om hetzelfde resultaat te bekomen. Hoe ze, ondanks alle vooroordelen succes hebben kunnen boeken.

Jammer. Volgende keer beter, hopelijk.

[Dafne Brosius · Rating 4 out of 5]

Moeilijk te geloven dat deze verhalen in België opgetekend zijn. Inderdaad een gesloten wereld! Geen eenvoudig evenwicht tussen leren kennen/respect hebben voor en het uitgesproken gevoel echt geen meisje of vrouw in een Roma-gemeenschap te willen zijn.
Dankzij hoofdstuk 17 prachtige muziek ontdekt.
"Ik vind gadzje rare mensen. Tijdens de zomermaanden willen ze zo graag genieten van 'ons soort vrijheid' en die vrijheid noemen ze vakantie. Op een plek die ze leuk vinden slaan ze hun tent op en parkeren ze hun caravan of mobilhome. Ze blijven er een paar dagen of een paar weken, ze zeggen dan 'dat zullen we wel zien, we blijven zolang als we willen en zolang we het hier naar onze zin hebben', en ze koken buiten, en ze zitten 's avonds rond het vuur, en de buren komen erbij zitten, en er is gras, en bos en een rivier, en er is lucht en ze vinden dat die natuur hen deugd doet en ze genieten van hun kinderen die rond hen hangen en niet naar school gaan'. Deed me glimlachen.

[Cynthia · Rating 3 out of 5]

Praten over een boek in de boekenclub maakt je opinie altijd wat gelaagder.
Het mooie aan dit boek is het gebrek aan sturing. Je krijgt als lezer alle verhalen die Margot verzamelde te lezen, ongefilterd. Je kijkt ernaar met je eigen bril - ik stelde die eigen bril zelfs in vraag!
Het jammere aan dit boek is, ook, het gebrek aan sturing, maar dat weegt uiteindelijk niet genoeg door om te spreken van een echt nadeel. Je moet als lezer je eigen weg zoeken.
Eerst dacht ik: wat een negatief beeld van die Roma, zeg. Dat was gewoon m'n eigen blik, besefte ik achteraf.
Leest vlot, deels door de vele witte pagina's, deels door de vlotte stijl van de verhalen.

[Lut Van Hoof · Rating 3 out of 5]

Het beeld dat ik - door enkele ervaringen - had van deze bevolkingsgroep is niet echt positiever geworden. Ik voel wel een zekere schroom om dit te vertellen. Mijn ratio zegt dat ik meer grijstinten zou moeten zien. Maar eerlijk...jammer ook...dit is mijn gevoel.

[Francois Ine · Rating 2 out of 5]

Boeiende inkijk in de Romagemeenschap maar door de hele korte losse fragmentjes weinig ‘rode draad’ of samenhang. Daarnaast bleef het voelen als kijk van buitenaf, niet van binnen in de gemeenschap.

[Elke Van Gehuchten · Rating 4 out of 5]

Dit is een interessant boek om een inkijk te krijgen in de wereld van de Roma, die men niet over één kam kan scheren. Het toont ons dat er zo veel verschillende achtergronden, godsdiensten enz. zijn. Meermaals was ik wel geshockeerd over de vrouwenrechten die er eigenlijk niet of amper zijn.

[Saar Steverlinck · Rating 3 out of 5]

Boeiende inkijk, maar door het fragmentarische had ik toch het gevoel aan de oppervlakte te blijven.

[looneybooks79 · Rating 3 out of 5]

3,5/5*

http://looneybooks79.blog/2025/04/14/...

Na (ongelukkige?) racistische uitspraken van Connor Rousseau (voorzitter van een progressieve partij) tegen de Roma-bevolking in een café, naar eigen zeggen zattemansklap, stond niet alleen Sint-Niklaas maar ook gans het land (met conservatieve partijen op kop) en alle Roma gemeenschappen in rep en roer (terecht)

Dit gaf Margot Vanderstraeten een aanleiding tot dit boek, door diep door te dringen in de gemeenschap die door velen wordt verjaagd, veracht, verwenst… zonder kennis van zaken te hebben. Vooroordelen winnen het vaak van gezond verstand.

Dus vandaar het belang om de Roma zelf aan het woord te laten. Margot kreeg toegang tot hen en mocht hen interviewen (namen werden veranderd) en zo krijgen wij Roma-leken (of Gadzji = niet-Roma) inzicht in een wereld die voor ons anders mag lijken en niet altijd strookt met hoe wij tegen de wereld aankijken. 

Of mijn persoonlijk beeld van de Roma veranderd is door dit boek maakt op zich niet veel uit (ik kan zeggen dat ik enkele dingen heb bijgeleerd en hier en daar de vooroordelen heb moeten verzachten en andere toch ook bevestigd heb zien worden) maar het is wel duidelijk dat dit boek een beeld toont van een volk dat heel vaak het slachtoffer is geworden van onderdrukking en vervolging. Maar ik heb niet gevoel dat zij zich daardoor in een slachtofferrol laten drukken. Roma leven volgens hun eigen wetten en regels maar willen ook integreren. Die tegenstrijdigheid zorgt ook vaak binnen de gemeenschap voor de nodige problemen.

En Roma is niet alleen maar een term voor een nomadenvolk uit Balkanlanden of het Oostblok, ook dat vooroordeel en misverstand is dankzij dit boek uit de wereld geholpen.

[Silke De Vrieze · Rating 4 out of 5]

Binnen mijn werksituatie kom ik regelmatig in contact met Roma. Hoewel ik in dit boek wat achtergrond heb gemist, vond ik het heel boeiend om aan de hand van de vele en diverse getuigenissen even door een Romabril te kijken en vast te stellen dat we soms te veel vanuit ons eigen 'Westers' referentiekader denken en handelen.

[Valérie · Rating 3 out of 5]

Ik twijfelde een beetje tussen 2,5 en 3⭐️ maar het was wel fijn en interessant om te lezen maar ik had meer verwacht. Het was te fragmentarisch en bleef voor mij toch een blik van buitenaf.

[Karen · Rating 3 out of 5]

Interessant om eens een andere bril op te zetten. Wel gebrek aan diepgang of kader. De beste tip uit het boek was de tv-serie Infamia.

[Lotte Karre · Rating 4 out of 5]

Zeer vlot leesbaar. Een inkijk in een fascinerende cultuur.

[Stéphanne De Schryver · Rating 3 out of 5]

Boeiend onderwerp, erg braaf uitgewerkt. Door de formuleringen en verhaalselectie word je als lezer toch behoorlijk gestuurd, daar hou ik niet van bij non-fictie.

[Birgit · Rating 3 out of 5]

Naar aanleiding van de racistische uitspraken aan het adres van de Roma door Conner Rousseau is het boek Wij, Roma van Margot Vanderstraeten ontstaan of zo leid ik het toch af uit de toewijding, maar de Roma zelf geven pas echt leven aan het boek. Aan de hand van 99 persoonlijke verhalen van Roma probeert Margot Vanderstraeten een inkijk te geven in deze gesloten gemeenschap, waar ze wel in slaagt. Uit haar dankwoord blijkt echter dat het boek, waar ze toen aan bezig was, heeft opzij gelegd om dit boek te schrijven en dit is ook een beetje het gevoel dat ik bij dit boek heb, namelijk dat het een ‘in between’-boek is. Ik had eerder een boek verwacht dat meer in de lijn ligt van Mazzel Tov en Minjan zou liggen, waarin ze haar eigen ervaringen met de Roma deelt en zo laat zien wat de verschillen en gelijkenissen zijn met de westerse maatschappij, zoals ze gedaan heeft bij de joodse gemeenschap. Het boek mocht van mij dus iets meer uitgewerkt zijn met persoonlijke getuigenissen. Het boek geeft je zeker wel een inkijk in de Roma gemeenschap, maar weliswaar zeer vluchtig.

[Laura Vanwezemael · Rating 2 out of 5]

"Er zijn twee soorten gadzje.
Zij die ons romantiseren.
En zij die ons criminaliseren.
Zij die ons willen doodknuffelen.
En zij die ons willen doodkloppen.
Beide soorten doen ons onrecht aan."

[Lauren | laurenbetweenthelines · Rating 3 out of 5]

Wanneer het over Roma gaat hebben redelijk wat mensen al snel een oordeel klaar. We veroordelen soms zonder echt te weten over wie of wat we het juist hebben. “Wij, Roma” wil een inkijk geven in deze gesloten wereld. Margot lijstte 99 persoonlijke verhalen op, vaak heel kort. Je merkt al snel dat Roma niet al te veel prijs geven en waarschijnlijk wat wantrouwig kijken naar Gadzje (alle niet-Roma). Een beetje zoals wij vaak naar hen kijken.

Mijn oog viel al snel op de ietwat cynische danknoot aan Conner Rousseau. “Met dank aan Conner Rousseau. Zonder hem zou dit boek niet bestaan.” Conner is een Belgisch politicus die zich eind vorig jaar nogal racistisch uitliet ten opzichte van Roma. Uit dat dieptepunt kwam dus dit kleine lichtpuntje.
Zelf heb ik nauwelijks kennis van deze gesloten wereld, dus ik vond het wel interessant om mij hier een beetje in te verdiepen. ‘Wij, Roma’ zet de deur open op een kier. Het wakkerde mijn nieuwsgierigheid aan.

Ik moet toegeven dat sommige uitspraken in de verhalen wat tegen mijn eigen denken botsen. Zo las ik in één verhaal bijvoorbeeld volgende uitspraak: “De kinderen van onze zonen zijn belangrijker dan die van onze dochters. Dat is logisch, het zijn de zonen die onze familienaam voortzetten, dat is een heel belangrijke taak.” Tradities zijn mooi, maar ik vind dat alles wat mee moet met zijn tijd. Voor mij primeert de mens, ongeacht geslacht. Ik denk net zo over gearrangeerde huwelijken.

Ik hoop dat we dankzij deze kleine inkijk gewoon leren om minder snel vooroordelen te hebben, maar vooral en in de eerste plaats nieuwsgieriger worden naar het onbekende. Ik denk dat we best één en ander van elkaar kunnen leren, over verscheidene culturen heen.

“Onderwijs is hét wapen tegen honger, tegen armoede en tegen stigmatisering. Onderwijs, al vanaf de kleuterschool, zal ons sterk en mondig maken. Zeg dat ik het heb gezegd.”

“Wat is dat toch met gadzje en hun familie? Waarom zien jullie elkaar bijna nooit? Waarom hebben jullie bejaardentehuizen? Waarom vindt niet iedereen een man of een vrouw? Bij ons trouwt iedereen. Niemand hoeft alleen te zijn. We vinden voor iedereen een man of een vrouw. Waarom delen jullie geen woning met je ouders en grootouders en met broers en zussen? Waarom zou je je kind alleen opvoeden als het met velen, veel vrouwen, kan? Hoe kunnen jullie zo leven?”

[Anne Swart · Rating 4 out of 5]

Pelckmans Uitgeverij heeft mij het boek opgestuurd:
"Wij Roma" van auteur
Margot Vanderstraeten

Op de cover zie je een kind met daarvoor een hand. En dit symboliseert mijn inziens ook het boek. Roma leven over het algemeen in een voor ons gesloten wereld. Van de Roma woont ongeveer 10% op woonwagen parken en de overige trekken rond door met name in Europa. Hun roots komen uit India. De Roma vlag werd in 1933 gehezen en zij pleiten voor gerechtigheid van de Roma. In 1971 werd er een nieuw Roma tijdperk ingeslagen. Zoals onder andere het woord zigeuner werd in de ban gedaan. Het werd Roma.

Het boek bevat 99 gesprekken/interviews met Roma. Het is een openbaring voor mij geweest om die gesprekken/interviews te lezen. Je hebt over de hele wereld gesloten gemeenschappen, denk aan onder andere: Moslims, Hindoes, Joden en Rooms katholieken in Vaticaanstad etc.
Voortaan als ik Roma vrouwen en Roma kinderen bijvoorbeeld zie bedelen zal ik anders tegen hen aankijken.
Roma waken over hun tradities, rituelen, gebruiken en hun wereld.
Wat mij zeer raakte was het feit dat vele geen identiteitsbewijs
kunnen bemachtigen. Roma hebben geen vast adres.
Dat Roma de grootste etnische minderheid zijn van Europa.
Roma kinderen gaan bijna niet naar school. Sommigen gaan wel naar school, maar zeggen dan niet dat ze Roma zijn. Of ze worden instellings kinderen genoemd.
Roma moeten hun eten bij elkaar bedelen en daarom leven ze van dag tot dag.
Over de man/vrouw relatie wordt alleen binnenshuis gesproken.
In sommige kerken vinden er gescheiden kerkdiensten plaats. De Roma hebben dus een eigen kerkdienstdienst.
Vele Roma zijn empatisch en spiritueel.
Ook onder de Roma komt zoals overal in de wereld corruptie voor.
Binnen de Roma gemeenschap vinden er veranderingen plaats, al gaat dit heel langzaam.

En nog veel meer zaken worden besproken in dit aangrijpende boek. Voor mij een echte aanrader. Ik classificeer het met
**** op Hebban en Goodreads.

[Jeffrey · Rating 3 out of 5]

Margot Vanderstraeten: de auteur die haar volk leerde kennismaken met samenlevingen die wat verstopt zitten in onze samenleving. Ditmaal geeft ze ons een inkijk in de wereld der Roma. Een groep waarover veel gesproken wordt, zelden met en die we zelf ook weinig aan het woord horen.

Het resultaat is anders dan bij 'Mazzel Tov': geen complete onderdompeling in de Romacultuur. Wel een collage en dat is op zich logisch. 'Een' beeld van 'de' Roma kan je niet maken. Tenzij je voorzitter van een socialistische partij bent, uiteraard.

Maar daar zit meteen ook wat de zwakte.

Vanderstraeten heeft een uitstekende pen en is beducht om een boek van een 'gadzje' over Roma te schrijven. Maar daardoor blijft het ook oppervlakkig. De verhaalflarden zijn soms echt kort, korte gedachten lijkt het wel. Neen, echt wijzer over de levenswijze van Roma wordt je niet meteen.

Wel over de menselijkheid. De verhalencollage maakt duidelijk dat 'de' Roma niet bestaan. Dat je individuen aan het woord hoort. Personen met een eigen achtergrond, gebruiken, ... kortom: een verhaal.

[Patricia De Boer · Rating 3 out of 5]

Aan de hand van interviews geeft Margot Vanderstraeten een inkijkje in de cultuur van de hedendaagse Roma.
Over de gebruiken, tradities en gewoonten. De geschiedenis en de verschillen tussen diverse Roma families.
Zo zijn er Roma die katholiek zijn, of moslim, of zelfs bij de Jehova getuigen komen.
Toch geldt in elk geval: "Roma bloed voor alles". Wat inhoudt dat je je eigen volk altijd helpt en niet bedonderd.
Een gesloten gemeenschap die erg op zichzelf leven, vaak niet begrepen worden, en worden gezien als outcasts.
Sommige delen in het boek zijn ronduit triest. Deze bevolkingsgroep heeft vaak te maken met discriminatie.
Andere delen zijn hoopvol.
Ik vond het een heel interessant boek, al is de schrijfstijl soms een opsomming van feiten. Ik heb het met plezier gelezen

[Eline · Rating 3 out of 5]

Bundeling van 100 korte en langere anekdotes uit het Roma-wezen. Het concept is mooi, de diversiteit van de Romacultuur vertaalt zich in de veelheid aan verhalen. Jammer genoeg maakt dit, in vergelijking met Minjan en Mazzel Tov, dat er geen echte verhaallijn is welke je als lezer meetrekt. Ik denk dat ik het detectivewerk van haar vorige boeken net zo leuk vond, want hoe krijg je een inkijk in zulke gesloten culturen? Desalniettemin een leuk boek dat vlot leest, waar ik graag een meer verdiepend of procesmatig vervolg van zou lezen.

[Pieter · Rating 3 out of 5]

Margot Vanderstraeten probeert in 99 kleine stukjes de wereld van de Roma te vatten. Daar slaagt ze goed in. Alleen Roma komen aan het woord. De getuigenissen zijn goed geschreven, verrassend en tegenstrijdig. Vooral de verhalen in het laatste kwart van het boek over het huwelijk van een 18-jarig meisje en het bezoek van een vrouw aan haar oma in Italië blijven me bij. Maar dat zal wel weer de mening van een 'Gadzjo' zijn. Op het einde is het mysterie van de wereld van de Roma niet weg. Misschien kan dat ook niet anders.

[Kathleen Laforce · Rating 3 out of 5]

Qua schrijfstijl was ik niet helemaal overtuigd. Inhoudelijk krijg je een breed zicht op de diverse thema's binnen een roma-leven. Het was allicht niet evident om de talrijke getuigenissen van deze gesloten gemeenschap te pakken te krijgen.
Het deel over het uithuwelijken van kinderen tot jongvolwassenen en de patriarchale gezinsstructuur hebben mij naar de keel gegrepen. Ik ben blij als gadzji geboren te zijn.

[Chris Galle · Rating 4 out of 5]

Een eye-opener in de letterlijke zin van het woord. Je krijgt een inkijk in een voor de meesten van ons onbekende wereld. Daardoor kijk je ook anders, en bovendien zie je ook hoe Roma naar onze wereld - de wereld van de gadze - kijken. En ook dat is soms confronterend.
Omdat het allemaal korte getuigenissen zijn, leest dit boek heel vlot. En is het het heel gevarieerd. Soms schrijnend, zelfs grappig, dan weer ontroerend, soms hoopgevend. Een aanwinst in mijn bibliotheek.

[Helga Van · Rating 4 out of 5]

De opzet van dit boek is heel anders dan dat over de gesloten wereld bij de Joodse bevolking in België. Het is daarom niet minder goed, het is alleen even wennen. Je krijgt een beeld over de Roma via hun eigen woorden en beseft al snel dat ook zij een hele andere wereld vormen maar dat er onderling toch ook vele verschillen zijn. Een oordeel vormen wil ik niet doen. Het gaat over hoe zij de wereld en het leven zien en dit boek geeft daar een glimps van weer. Hopelijk leidt het tot meer begrip.

[Reader · Rating 1 out of 5]

Wat een gemiste kans. Wat een schande voor het geschreven Nederlands… ik begrijp de wens om de indruk van de gesproken taal te behouden in de getuigenissen, maar dat gebeurt op zodanig inconsequente manier, met duizenden onnodige komma’s en storende fouten, dat je als lezer eerder het omgekeerde effect krijgt. Ook de keuze van anecdotes had best wat diepgaander mogen zijn. Jammer; te snel gewerkt ?

[Leeneke · Rating 2 out of 5]

Zeer pover taalgebruik. Het is een bundeling van 99 verschillende getuigenissen wat op zich leuk is om te lezen maar ze zijn in zo’n eenvoudige taal geschreven dat het niet aangenaam is om te lezen. Het is niet omdat de getuigen gebrekkig Nederlands spreekt dat de geschreven taal daarom even gebrekkig moet zijn. Dit had de auteur perfect mooier kunnen verwoorden.

[Charlotte Hermans · Rating 4 out of 5]

Leest vlot - mooie afwisseling tussen het beschrijven van heersende tradities, de ouder wordende generaties en de hoop tot vooruitgang met behoud van eigen cultuur.

'Een voorzet aan die nieuwe bovenlaag van jonge en geëmancipeerde Roma, die, eindelijk en voor het eerst in hun eeuwenoude bestaan, zelf de geschiedenis van hun volk kunnen schrijven. ‘Niets over ons, zonder ons.’'