O czym drzewa w Bieszczadach nie szumią. Ocalona z Sobiboru

by Krzysztof Potaczała

Są historie, które nie chcą być opowiedziane

Nie opowiadała synowi o kuli, która trafiła ją podczas ucieczki. Nie mówiła mu o głodzie, który czuła nieustannie. Ani o śmierci, którą widziała unoszącą się kłębami nad lasem.

Nie znajduje dziś w Ustrzykach Dolnych miejsc, które jego matka mogła kiedyś oglądać. Nie ma już domów ani bożnic, tylko rozrzucone po polach i lasach kości. Kiedyś mieszkali tu Żydzi, Polacy i Ukraińcy. Przyjaciele, sąsiedzi. Aż przyszła wojna. Salomea przeżyła okupację, getto i obóz śmierci w Sobiborze, z którego razem z trzystoma innymi osobami uciekła. Wojnę przeżyło kilkadziesiąt z nich, kobiet – tylko siedem.

Krzysztof Potaczała przez sześć lat prowadzi śledztwo dziennikarskie – chce poznać kobietę, która kiedyś mieszkała w jego miasteczku. Ta jednak całe życie zacierała ślady o swojej przeszłości. We Francji odnajduje jej syna, który pomaga mu zrozumieć, kim była Salomea – choć sam wie o matce niewiele. Do życia powraca świat bieszczadzkiego sztetla wraz z mieszkańcami, którzy zniknęli za murami gett i obozów. Ona uciekła – ale nigdy tak naprawdę tych murów nie opuściła.

352 pages, Hardcover

First published January 30, 2025

Reviews

[blok sera szwajcarskiego]

DNF 150 strona

Nie wykluczam, że kiedyś do niej wrócę, ale nie będę ukrywać – od momentu jej odłożenia nie poczułam potrzeby powrotu.

[Aleksandra Korniak]

Są takie książki, które nie tyle się czyta, co się w nich milknie. „O czym drzewa w Bieszczadach nie szumią” Krzysztofa Potaczały należy właśnie do tej kategorii .To opowieść zbudowana z ciszy, z braków, z tego, co przepadło i już nie wróci, choć wciąż domaga się pamięci.

W centrum tej reporterskiej rekonstrukcji stoi Salomea Hanel, Żydówka z Ustrzyk Dolnych, ocalała z Zagłady. Ale jej historia nie jest tu zamkniętą biografią, raczej cienką nitką, na której zawieszono cały utracony świat. Potaczała podąża za tą nitką ostrożnie, niemal po omacku, próbując z fragmentów dokumentów, śladów i urywków świadectw złożyć coś, co przypomina życie. I właśnie w tym niedopowiedzeniu, w tej niepełności, rodzi się największa siła tej książki.

To nie jest reportaż, który „wyjaśnia”. To reportaż, który odsłania brak. Bieszczady i Podkarpacie -kiedyś wielokulturowe, gęste od języków i codziennych relacji - pojawiają się tu jako przestrzeń po zniknięciu. Jakby krajobraz zapomniał własnych mieszkańców, ale nie zapomniał ich nieobecności. W tym sensie książka staje się opowieścią o świecie sztetla, który został przerwany w pół zdania, a potem już nigdy nie dopowiedziany.

Najbardziej porusza w niej właśnie ta utrata: nie tylko ludzi, ale całego rytmu życia, zapachu ulic, drobnych gestów codzienności. Potaczała nie idealizuje tego świata, nie buduje z niego mitu. Pokazuje go jako zwyczajny, ludzki i przez to jeszcze bardziej kruchy. Bo tragedia nie potrzebuje wyjątkowości, żeby być totalna.

W tle tej opowieści pojawiają się sprawcy, a autor nie odwraca od nich wzroku. Jest w tym szczególny chłód narracji, kiedy opisuje się przemoc bez sensacji, ale też bez ucieczki. Johann Bäcker, postrach Bieszczad, staje się symbolem czegoś jeszcze bardziej niepokojącego niż sama zbrodnia, a mianowicie jej banalności, rutyny, niemal codziennej obecności.

Ale mimo tego ciężaru książka nie jest tylko o śmierci. Jest też o pamięci, która nie chce zniknąć całkowicie. O tym, że nawet jeśli świat został zniszczony, jego echo wciąż drży w krajobrazie. W drzewach, które „nie szumią”, w przestrzeniach, które wydają się puste tylko na pierwszy rzut oka.

„O czym drzewa w Bieszczadach nie szumią” zostawia czytelnika w stanie dziwnej melancholii: nie takiej ostrej, dramatycznej, ale cichej, osiadającej powoli. To uczucie, jakby patrzyło się na miejsce, które kiedyś było pełne życia, ale dziś nie umie już opowiedzieć własnej historii.

I może właśnie o to chodzi w tej książce: żeby nie tyle coś zrozumieć, co po prostu nie przejść obok tej ciszy obojętnie.

[mariuszowelektury]

Bieszczady powracają co jakiś czas kontekście kultury łemkowskiej, w historii relacji polsko - ukraińskich, ta książka jednak skupia się na społeczności żydowskiej. Autor z jednej strony opowiada o zagubionych wśród Bieszczadzkich lasów sztetlach, po których trudno szukać jakichkolwiek śladów, a z drugiej strony skupia się na losie swojej bohaterki - jednej z siedmiu kobiet ocalałych z obozu w Sobiborze.

Potaczała rozpoczyna swoja opowieść na przełomie XIX i XX wieku, prezentując wieloetniczną, tentniącą życiem, ale i niesnaskami, animozjami, uprzedzeniami społeczność, płynnie przechodząc od skrawków losów swojej bohaterki do pokazującej historyczno - społeczny kontekst przedwojennej Polski, czasów okupacji. Dzieli się również refleksjami na temat trudności w gromadzeniu materiałów (praca nad książką zajęła sześć lat), i pytaniami (na które nie znajdą się już odpowiedzi) dotyczącymi losów Ocalonej w okresie powojennym, gdy trauma doświadczeń skłoniła ją do zamieszkania we Francji i mimo odległości powstrzymywała przed opowiadaniem bliskim o swoich doświadczeniach przedwojennych.

Jedna z najlepszych książek z literatury faktu, jakie przeczytałem w ostatnich miesiącach. Napisana świetnym językiem, który pozwala odczuć atmosferę miasteczek, wsi, ulic, dostrzec detale, szczegóły. Jednocześnie pokazująca kontekst społeczno - historyczny, prezentująca pokłady zła i dobra jakie wyzwoliła w ludziach II wojna.

Warto przeczytać, by poznać historię Polski ostatnich stu lat.

[Klaudia]

Nie była to do końca taka książka, jakiej się spodziewałam, ale nie jest to zarzut. Salomea Hanel stanowi punkt odniesienia, ale nie jest centralną postacią tej historii. Może wynika to z tego, jak niewiele wiadomo o jej życiu - jedynym sposobem na jego odtworzenie jest włożenie go w szersze ramy i przedstawienie portretu całej społeczności żydowskiej na Podkarpaciu w latach przedwojennych i wojennych.

Ogromnie szanuję pracę autora włożoną w zebranie materiałów archiwalnych i opracowanie ich w spójną narrację. Wspomnienia więźniów obozów wywarły na mnie największe wrażenie i stanowią o sile tej książki. Najsłabiej moim zdaniem wypadły fragmenty, w których autor puszczał wodze fantazji na temat możliwych uczuć i zachowań Salomei - brzmiały one momentami dość sztucznie i ckliwie.

Lekturę mimo wszystko jak najbardziej polecam, choć jest ona trudna i przejmująca. Bardzo poruszyły mnie również wypowiedzi syna Salomei, który nie może sobie wybaczyć, że za życia mamy nie spróbował dowiedzieć się więcej o jej historii. Mam nadzieję, że powstanie tej książki da mu choć trochę pociechy.

No i na koniec - dlaczego okładka musiała zostać wygenerowana przez AI? :(

[Jakub Brudny]

Ciężka lektura. Chyba spodziewałem się czegoś innego po tej książce, więcej ducha Bieszczad, a mniej krwawej historii, ale w zasadzie to mój problem. Ciszę się ze udało się ocalić tą historię przed zapomnieniem.

[Anna]

5/5 tematyka ciężka, opisy momentami dosłowne i brutalne. Trudno jednak pisać lżej i „grzeczniej” o wydarzeniach Holocaustu.

[tita.books]

nie było to to czego się spodziewałam
natomiast
książka jest trudna, bo temat jest trudny, może przytłoczyć, porusza bolesne kwestie dotyczące okrucieństwa jakie człowiek może wyrządzić człowiekowi