عصر تاریکی: مسیر سیاسی امپراتور بوکاسا دیکتاتور آفریقای مرکزی

by Brian Titley, حمید هاشمی کهندانی (Translator)

«عصر تاریکی» به بررسی دوران سیاسی و پر آشوب ژان ‌بدل بوکاسا، رئیس جمهور خودکامه و بعدها امپراتور خودخوانده جمهوری/امپراتوری آفریقای مرکزی می‌پردازد. برایان تیتلی طی این کتاب افسانه‌ها و اسطوره‌های پیرامون این مرد را بررسی کرده، منشأ و صحت این واگویه‌ها را کاوش می‌کند و تلاش می‌کند تا دیدگاه متعادل‌تری نسبت به این شخصیت جنجالی و تا میزانی سوءتفاهم شده ارائه دهد.

بوکاسا پس از یک دوره طولانی خدمت در ارتش فرانسه، در سال ۱۹۶۶ قدرت را در جمهوری آفریقای مرکزی به دست گرفت. رفتار پر زرق و برق و افراطی‌گری‌های او به سرعت افسانه‌ای شد و در خاطره‌ها ماند. بوکاسا متهم به آدم‌خواری، تغذیه دشمنان به شیرها و تمساح‌ها و ضرب و شتم دانش‌آموزان تا سر حد مرگ شد. تمایل بوکاسا به خودبزرگ‌بینی در سال ۱۹۷۷ به اوج خود رسید و او خود را امپراتور آفریقای مرکزی نامید و مراسم تاج‌گذاری خاصی به سبک ناپلئون برای خودش برگزار کرد.

تیتلی سبک اقتدارگرایانه و خودبزرگ‌بینانه بوکاسا را ​​در شرایطی نگاه می‌کند که ساختارهای سیاسی بومی، وجود دقیق و درستی ندارند و روابط پرتنش بین فرانسه و مستعمرات سابق آن را نیز در این حین مورد بررسی قرار می‌دهد.

او با ترکیب تحقیقات تاریخی و روزنامه‌نگاری تحقیقی، روایتی جذاب از یک فصل مهم در تاریخ معاصر آفریقا ارائه کرده است.

Genres: Africa, Biography, History, Nonfiction, Central Africa, Central African Republic, Politics

338 pages, Paperback

First published March 25, 1997

Reviews

[Maziyar Yf · Rating 4 out of 5]

عصر تاریکی : مسیر سیاسی امپراتور بوکاسا ، کتابی ایست از برایان تیتلی نویسنده و محقق ایرلندی . او در این کتاب به چگونگی به قدرت رسیدن افسری به نام بوکاسا و حکمرانی و فرمانروایی با مشت آهنین بر یکی از فقیر ترین کشورهای جهان ، آفریقای مرکزی پرداخته .

آفریقای مرکزی و استعمار فرانسه :
یکی از موضوعاتی که نویسنده به آن اشاره کرده نفوذ بسیار گسترده فرانسه در مرکز آفریقا بوده . نفوذی که تا امروز هم ادامه دارد . در حقیقت پس از استقلال کشورهایی مانند آفریقای مرکزی ، گابن ، کامرون ، کنگو و تعدادی دیگر ، فرانسه دست از این منطقه نکشید و به بهانه های مختلف حضور نظامی و اقتصادی خود را در آن جا حفظ کرد . در حقیقت واحد پول ، چهارده کشور آفریقایی همچنان فرانک فرانسه است که توسط بانک مرکزی فرانسه پشتیبانی می شود . هم چنین به بهانه مبارزه با تروریسم ، فرانسه در چندین کشور منطقه پایگاه نظامی دارد . فرانسه با فرانک خود عملا اقتصاد این کشورها که غالبا از فقیرترین کشورهای جهان هستند را به گروگان گرفته و با نیروی نظامی خود ، در امور داخلی آنان دخالت می کند .

فرانسه و آفریقای مرکزی :
آفریقای مرکزی رابطه پیچیده ای با فرانسه ، هم در دوران استعمار و هم پس از آن داشته . در دوران استعمار، فرانسه به بهره‌برداری از منابع طبیعی این منطقه پرداخت و نظام اداری و آموزشی خود را در آنجا مستقر کرد. زبان فرانسوی به عنوان زبان رسمی معرفی شد و فرهنگ فرانسوی تأثیر قابل توجهی بر جامعه محلی گذاشت . پس از استقلال هم فرانسه نقش مهم خود در سیاست و اقتصاد آفریقای مرکزی را حفظ کرد . فرانسه یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری و منابع کمک‌های مالی برای آفریقای مرکزی بوده و البته با استفاده از دست برتر در رابطه اقتصادی ، اراده خود را هم به این کشور فقیرتحمیل کرده و می کند .

ژان بوکاسا :
بوکاسا ، دیکتاتور و امپراتور آفریقای مرکزی را باید مجموعه ای از حماقت ها دانست . به داوری نویسنده ، رژیمی که او ساخت هم بسیار فاسد بود و هم بی لیاقت و البته بسیار هم خون ریز . در رژیم او خبری از آزادی بیان و مطبوعات و البته شایسته سالاری نبود . خود بوکاسا هم در میان دیکتاتورهای جهان ، شخصیت بسیار عجیبی بوده . او برای گرفتن پول از معمر قذافی – دیگر دیوانه دیکتاتور آفریقا – مسلمان شد و سپس پس از دریافت پول ، دوباره به دین اصلی خود باز گشت !
آنگونه که تیتلی نوشته ، بوکاسا خود در تنبیه و شکنجه مخالفان شرکت می کرده و با عصا و چوب ، فردخاطی را به سختی کتک می زده . هم چنین شایعاتی در مورد آدمخواری او و علاقه فراوانش به خوردن گوشت انسان وجود داشته .
امپراتور و شاه شاهان :
بوکاسو علاقه عجیبی به شاه ایران داشته و دست کم در پاره ای از موارد از شاه سابق پیروی می کرده . یکی از این موارد جشن تاجگذاری بوده که همانند تاجگذاری شاه بسیار پرخرج بوده . بوکاسا هم مانند شاه و به تقلید ناپلئون با دست های خود تاج را روی سر خود و سپس روی سر همسر خود قرار داد ، گرچه که مشخص نیست این اعتماد به نفس از کجا به دست آمده .بوکاسا حتی شاه را هم برای تاجگذاری خود دعوت کرد ، دعوتی که شاه با زیرکی نادیده گرفت .
هم چنین به تقلید از شاه که لقب شاه شاهان را برای خود برگزیده بود ، بوکاسا هم خود را امپراتور نامید .

ژیسکار دستن و بوکاسا :
تیتلی روابط فرانسه و آفریقای مرکزی و دستن و بوکاسا را با دقت و ریز بینی شرح داده . این روابط در ابتدا دوستانه بود اما به تدریج تیره شد و در نهایت به سرنگونی بوکاسا با حمایت فرانسه انجامید . در سال‌های اولیه حکومت بوکاسا، فرانسه از رژیم او حمایت مالی و نظامی قابل توجهی به عمل آورد. فرانسه، بوکاسا را به عنوان یک رهبر ضد کمونیست در منطقه استراتژیک آفریقای مرکزی می‌نگریست . دستن و بوکاسا هم چندین بار با یکدیگر دیدار کردند و روابط شخصی نزدیکی بین آن‌ها شکل گرفت. دستن حتی برای شکار به مناطق تحت حفاظت شخصی بوکاسا در آفریقای مرکزی می‌رفت. دستن اولین رئیس دولتی بود که پس از تاجگذاری بوکاسا به عنوان امپراتور به او تبریک گفت .
اما با گذشت زمان، ماهیت مستبدانه و جنایتکارانه حکومت بوکاسا و رفتارهای عجیب او آشکارتر شد. کشتار دانش‌آموزان ، که به طور گسترده محکوم شد، را شاید بتوان نقطه عطفی در روابط دستن و بوکاسا دانست . این گونه
افکار عمومی و سازمان‌های حقوق بشری در فرانسه و سراسر جهان، فشار فزاینده‌ای بر دولت فرانسه برای قطع حمایت از بوکاسا وارد کردند. اما در روابط شخصی ، رسوایی هنگامی به بار آمد که مشخص شد ژیسکار دستن ، تعدادی الماس از بوکاسا گرفته . این رسوایی به شدت به وجهه دستن لطمه زد و فشارها برای اقدام علیه بوکاسا را افزایش داد . در نهایت، دستن به این نتیجه رسید که ادامه حمایت از بوکاسا به منافع فرانسه در آفریقا آسیب می‌زند. فرانسه با یک عملیات نظامی بدون خونریزی به نام باراکودا، بوکاسا را سرنگون کرد و رئیس‌جمهور سابق، دیوید داکو، که پسرعموی بوکاسا بود او را به قدرت بازگرداند. این اقدام نیز با انتقاداتی همراه بود، زیرا برخی معتقد بودند که فرانسه به دنبال حفظ نفوذ خود در آفریقای مرکزی بوده است. دستن را باید چهره زشت استعمار دانست .

دوران طلایی بوکاسا :
اما منظور تیتلی ، نویسنده کتاب تنها زندگی نامه و شرح جنایات و یا حماقت های بوکاسا نیست . در بخش پایانی کتاب ، نویسنده ناگهان ورق را بر می گرداند . با مقایسه ای کوتاه میان انبوه دیکتاتورهای آفریقا و بوکاسا ، می توان فهمید که قربانیان بوکاسا به نسبت سایر کشورهای آفریقایی بسیار کم بوده اند . هم چنین رژیم بوکاسا کمتر از رژیم های مشابه فاسد بود و امپراتور هم کشور را به ورطه هیچ جنگ داخلی یا خارجی نکشاند . او اقدامات رفاهی زیادی مانند تاسیس فرودگاه ، مدرسه و بیمارستان در کشوری کرد که همواره در فقر ، بیماری و گرسنگی گرفتار بوده . او هم چنین ختنه زنان را هنگامی ممنوع کرد که رهبران سایر کشورهای آفریقایی یا این رسم وحشیانه را نادیده می گرفتند یا عملا از آن حمایت می کردند . پس از پایان امپراتوری او ، کشور شاهد یک دوره طولانی از بی‌ثباتی سیاسی، کودتاهای متعدد، جنگ داخلی و بحران‌های انسانی بوده که هزاران کشته، میلیون‌ها آواره و یک بحران انسانی شدید در پی داشته . این بی ثباتی شدید ، سبب شده که شهروندان آفریقای مرکزی از زمانه بوکاسا ، همانند دوران طلایی آفریقای مرکزی یاد کنند .
کتاب تیتلی با همین چرخش آخر از انبوه کتاب های مشابه ، متمایز شده . تیتلی تنها به شرح زندگی بوکاسا نپرداخته . او اقدامات امپراتور را در بستر تاریخ کشوری عقب افتاده و توسعه نیافته با مردمانی همواره فقیر ، گرسنه و بیمار بررسی کرده . او هیچ نتیجه ای هم از کتاب خود نگرفته و نتیجه گیری را به خواننده سپرده که آیا زیستن در سایه ثبات به همراه تلاش برای اصلاح مفید تر بوده یا انقلاب ، جنگ داخلی و کودتا ؟

[Tinea · Rating 4 out of 5]

This would be 3 stars if I wasn't living in CAR right now-- meaning 3 stars of interest for the general public, 4 stars of useful for the Central Africa-focused.

Titley does a well-rounded job here of combining Central African history, politics, and economics with Bokassa's narrative. Titley's a story-historian before all else, and he says as much in the introduction. The Bokassa story is titillating, and the author seems to relish the dirty details: cannibalism, first-hand torture, child murder, all of it. Though his emphasis on the macabre may lead a reader to think otherwise, in fact Titley does a good job of carefully placing these atrocities in perspective. The historical record on cannibalism is mixed (while I feel Titley on the doubts about bodies in freezers, the ample evidence of common cannibalism [of bodies killed in violence] in present-day CAR limit my skepticism about whether or not Bokassa ever indulged). Bokassa oversaw no wide-scale slaughter of hundreds or thousands. His terrible prison was a small one and his iron-fisted rule extended not much further than the capital's boundaries. Compared to his contemporary co-dictators and the civilian-targeted war and ethnic cleansing going on in CAR today, the numbers of Bokassa's victims seem small, almost minor. Finally, Titley points out, the French media obsession with Bokassa's gore served a distinct economic and strategic purpose.

Despite the emphasis and limitations placed on the extravagant and grotesque, Titley also covers the pillaging of the country by Bokassa, the French government, and the mining industries. You cannot come away from this book without a deep appreciation for how thoroughly Centrafrique's economy was ruined through extraction, waste, and deliberate anti-development decisions that redirected funds out of the country and prevented infrastructure, agriculture, small-scale trade, and democracy. The martial and dictatorial political system is a direct result of colonial and later neo-colonial extractive economics, led by French companies, the French government, and the hand-picked Central African leaders installed by French-led coups. Right now (May 2014), the Sangiris (French soldiers) at this moment may be all that prevents the widespread slaughter of the last Muslim enclave in Lobaye or the Christian population in Bossangoa. Titley's book makes clear though that the decades of anti-democratic, extractive French manipulation leading up to today-- and of course the slaughter the French soldiers watched in 2013 as they disarmed the Seleka and ignored the rise of the Anti-Balaka-- damned the country.

I read Titley's book to understand the why of CAR's crisis. While I wish the book was written ten years later than it was so the epilogue would get us to today (Titley, if you come across this, consider a blog-post update?), I can recommend this as one of the few English-language sources in which you can find some answers.

[Liam Ostermann · Rating 4 out of 5]

My problem with this book is that it was not that it was inadequate or that it misrepresented what it would be about but that it did not measure up to other recent books on Africa such as:

'Idi Amin: The Story of Africa's Icon of Evil' by Mark Leopold (2021)

or

'Do Not Disturb: The Story of a Political Murder and an African Regime Gone Bad' by Michela Wrong (2021)

and I must admit that I am holding this book up for comparison with some not simply impressive but ground breaking works. Mark Leopard's book on Idi Amin is a work that challenges not Amin's record but the still prevalent racist and colonialist attitudes and assumptions of the way we in the UK and USA have written about and judged both Amin our colonial and imperial past and current attitudes towards Africa. Michela Wrong's book is even more revelatory (and not simply because it should have prevented the idea of sending refugees unwanted in the UK to Rwanda from ever being formulated except as a fantasy of those who believe Auschwitz was a holiday camp with swimming pools [I wish I was joking but they are out there]) and in many ways it is a book that challenges the assumptions underlying her seminal 'In the Footsteps of Mr. Kurtz'.

Brian Titley's book is nowhere in the league of those books - but it is an exceptionally good account of the soi disant 'emperor' Bokassa. It is deserving of even more kudos because there is nothing else in English about Bokassa and relatively little about France's post independence involvement with its 'former' sub-Saharan African colonies. There are significant differences between France and the UK with regards to their African colonies - and in terms of France's interests one can't help thinking that they arranged things better then the UK - but that doesn't mean that either the UK or France did anything to ensure prosperity for the vast majority of their former 'subjects'.

I can't help feeling that there is a better book still to be written about Bokassa and France in the way that Mark Leopald did with Amin and the UK. This is not that book. But it is an excellent account of Bokassa and his times. We may not get that book until the archives which France removed at the time of the overthrow of Bokassa are released. At the moment their very existence is denied - but then it was only in 2011, fourteen years after this book was published, that the UK admitted to having a host of long denied colonial archives hidden away.

This is a book I happy to recommend but also to admit feeling less then happy with.

[erin · Rating 4 out of 5]

Dark Age is a story-telling of the Bokassa era in the Central African Republic, which reads almost like a novel as Titley paints a picture of the more gruesome facts and rumors of the day. Even more than I expected, the book sets the scene and explains many elements that underlie the current conflict/crisis -- especially in terms of post-colonial relationship with France, natural resource extraction, and particularly impunity. The whole history is all the more interesting because I found that many Central Africans today speak of Bokassa's era as the good old days.

My issue with the author came in the book's conclusion, where Titley attempts to put Bokassa's crimes in context. Essentially, he writes that Bokassa's crimes weren't as bad as, say, Idi Amin's. While this may to some extent be true, this section felt a bit icky read in the middle of today's mass crimes which, at their core, have their roots in cycles of impunity. Bangui's prisons were opened in September 2015 just as they were habitually opened in Bokassa's day. Crimes are crimes, and Titley concluding chapter seemed to teeter on downplaying this.

Nonetheless, I found Dark Age compelling and a relatively easy read about the history of a country which simply doesn't have a lot of resources published in English. I highly recommend this book especially for those living and/or working in CAR and trying to gain greater understanding of the country's past and present.

[Patrick Cook · Rating 4 out of 5]

If it had not been for the pseudo-Napoleonic coronation, Bokassa would have been just another corrupt and murderous African dictator. Titley does a good job of contextualizing Bokassa. He even manages to de-exoticize him, whilst acknowledging the extent to which Bokassa exoticized himself.

[Michael Greer · Rating 5 out of 5]

"guns don't kill people, African dictators do"

The author's remarkable work needs to be read by many. Somehow I doubt it will happen. Basing my own interest in an article in Time magazine decades ago, I was able to locate Mr. Titley's book, Dark Age, about the rise, preeminence and decline of Emperor Bokassa the First. We will examine three sets of facts: Bokassa's popularity, Bokassa's ruthlessness, and Bokassa's retirement.

Popularity

Bokassa entered the French army at the age of eighteen. He belonged to the Oubanguian tribe, one of the major groups in the Central African Republic. Above all, however, he was a man of destiny, to use his own words. He was meant to lead the Central African Republic to independence. He travelled widely, new fine wines and fashionable Parisian salons. He admired women and had many of them. He also had many children. In other words, he had what you might call a 'phallic presence.' According to the author, Bokassa was riddled with the vice of vanity, yet it served him well among his people. Bokassa, before the coup d'etat that made him president, always positioned himself near the president of the republic, Jean-Paul Douate, a man few care to remember, though by all accounts an actual gentleman. I will also mention that the author gives a moving account of Bokassa's seventeen wives, many of them quite young.

Ruthlessness, October 1, 1978

A decree is issued that from now on all school age children will be required to wear uniforms showing that they belong to the Central African Empire. "The cut, color, and style of the apparel was explicitly prescribed. Girls to wear navy blue dresses with high collars and boys were to wear dark blue and short sleeved shirts with epaulettes." (Titley, page 107) Because wearing the uniforms require an outlay of money, many families protested the decree. In addition to this outrage, Bokassa controlled the textile mills that made the clothing; just another way to rip off his people. As the children marched in protest, Bokassa order tanks and heavy artillery deployed to put down the "rebellion." Thousands of children were killed, putting the dictator's selfishness in full view.

Retirement

Because Bokassa had cultivated a number of important French political figures, he was granted asylum in France. A peaceful retirement is the reward for sycophancy.

[Rhonda Hankins]

I knew nothing about Central African Republic before reading this book. The author does a good job of analyzing the tactics of a brutal psychotic dictator who indulged in an assortment of horrors during his decade reign of terror. You see how he played and/or bribed foreign leaders so that he was recognized as legitimate on the world stage even though his atrocities and vile corruption were no secret. Reading this book you get an appreciation for the vast natural resources in this country and so it is even more infuriating to learn it is one of the poorest countries in the world and its capital city considered one of the most dangerous.

An excellent summary of the country is presented by Marie-Reine Hassen, a survivor of Bokassa's cruelty who is mentioned in the book, in this 2019 video, https://youtu.be/Fog3hD4OhOg

[Byron Harrison · Rating 3 out of 5]

The best book about Bokassa in English.