Einde verhaal

by Sander Kollaard

Aan het begin van de Eindtijd valt de engel Astoreth naar de aarde. Tijdens de val verliest hij zijn beste vriend en daarmee zijn laatste restje geloof. Hij wordt opgevangen door een groepje mensen dat in de apocalyptische omstandigheden op drift raakt en van een verdrinkend Amsterdam naar het onder sneeuw bedolven Zweedse platteland reist.

Terwijl Astoreth beetje bij beetje zijn engelengestalte verliest en mens wordt, vertelt hij zijn verhaal over de Eindtijd, over een onmogelijke reis en de uitgesproken individuen die door een gril van het lot bijeen zijn gebracht. De reisgenoten (en een zeer bijzonder varken) weten elkaar ondanks alle onderlinge verschillen toch te vinden. Er ontstaat een kleine, hechte gemeenschap, niet op basis van een gedeeld lot of verhaal, maar door een gedeeld besef van wie en wat we zijn: onbeholpen wezens levend tussen hoop en vrees, die het beste proberen te maken van onbegrijpelijke omstandigheden.

Einde verhaal is een aanstekelijke, geestige en warme roman die - alle onwaarschijnlijkheid ten spijt - dicht bij onze eigen werkelijkheid staat.

Genres: Fiction, Novels

ebook

First published February 4, 2025

About the author

Sander Kollaard (1961) is geboren in Amstelveen en studeerde geschiedenis in Amsterdam. Hij woont en werkt op het Zweedse platteland, in een voormalige pastorie, samen met zijn vrouw en drie kinderen. Hij debuteerde in Tirade en publiceerde verder in De Gids en Passionate Magazine.

Voor zijn debuut, de verhalenbundel Onmiddelijke terugkeer van uw geliefde, ontving Sander Kollaard de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs 2014. Zijn tweede boek, Stadium IV, werd tevens lovend ontvangen.

Reviews

[Sibrich van Baalen · Rating 3 out of 5]

Ik heb betere, maar zeker ook slechtere dystopische verhalen gelezen. Astoreth en Areopagitica zijn namen die ik zeer verleidelijk vind op de een of andere manier. Moest denken aan dat verhaal van die griet waarin Almere onder water loopt. Is dat Renate Dorrestein? Enfin. Het is best een goedlopend verhaal, maar je kan het ook prima aan je voorbij laten gaan.

[Michiel Scheen · Rating 5 out of 5]

In één grote en in vele details uitgewerkte fantasie wordt religie en het menselijk tekort meesterlijk gefileerd. Astoreth is een relatief jonge engel die na vele bezoeken aan boekwinkeltjes in de uithoeken van de hemel een groeiende twijfel ontwikkelt aan de rigide en verzonnen waarheid van De Grote Schrijver. Met zijn protegé Areopagitica valt Astoreth op een goed moment uit de hemel.
Op aarde wordt hij ontvangen en opgenomen in een gezin, terwijl de Eindtijd al in gang is gezet. Astoreth gaat schrijven, wil verslag doen van zijn avontuur en van zijn langzame transitie van engel naar mens. Hij spreekt de lezer aan met “jullie”, registreert het hulpeloze gedoe van de mensen, is soms geamuseerd. Zijn belangstelling gaat met name uit naar “onze” religie, waar niet naar te leven valt als feilbaar mens. Sociaal en klimatologisch hebben “wij” er een zooitje van gemaakt. Dat voedt nog meer zijn twijfel aan het verhaal van de Grote Schrijver. Soms duikt opper-engel Gabriël op om Astoreth terecht te wijzen, met verhitte discussies (en meer) tussen hen tot gevolg.
Intussen is hij liefdevol opgenomen in het aardse gezin met een prachtige bijrol voor het varkentje Esmeralda. Kollaard beschrijft het gezin en de mensen om hen heen met veel humor en compassie.
Er valt flink te genieten van vele gedenkwaardige passages.

“Terwijl op aarde de tijd vraatzuchtig tikte, dienstbaar aan een gestaag verval, speelde ze in de hemel geen rol: al die eeuwen van Gabriels engelenleven hadden niet het minste spoor nagelaten”.

“Het lijkt erop dat de tijd niet langer een kunstmatige, conceptuele maat van verandering is, aangegeven door klok en kalender, maar een bestanddeel van de werkelijkheid zelf, een tastbaar element ervan, zoals zuurstof en koolstof, of bloed en botten, of havermoutpap en linzensoep. Wat een abstract begrip was om een chaotische wereld te temmen en in een basale samenhang te brengen, in een verhaal, is zelf onderdeel van die wereld geworden – en al net zo chaotisch.
De chronologische verwarring is op zichzelf niet verrassend. De logica van de Eindtijd is tenslotte om de tijd zelf te beëindigen. Als Zijn verhaal van begin tot eind zal worden verteld zal het eindigen in stasis, stilstand, een toestand waarin niets meer verandert. De rechtvaardige zal psalmzingen in de hemel, de zondaar kermen in de hel, allebei tot in alle eeuwigheid. Alles zal blijven zoals het is, gestold in een eindeloos opgerekt ogenblik, zonder onderscheid. En als er niets meer verandert, verliest de tijd haar functie – dan is ze niet eens meer een chaotisch ingrediënt van werkelijkheid, maar simpelweg betekenisloos.
Het echte venijn zit niet in dat haperen en sputteren van de tijd, maar in een gevolg daarvan. Zonder een betrouwbaar tijdsverloop laat de wereld zich niet langer kennen. De meest basale ordening valt weg: en toen, en toen, en toen … Zonder die orde is er geen begrijpelijk verhaal meer mogelijk. De wereld wordt als een aan snippers geknipt boek. Jullie kleine lot wordt als een aan snippers geknipt boek: alles in jullie levens komt op zichzelf te staan. Jullie worden onbegrijpelijke feiten. Dat ik mijn toevlucht heb genomen tot een chronologisch exoskelet om überhaupt mijn verhaal te kunnen vertellen, is niet alleen een noodgreep, maar ook een vingerwijzing naar wat er verder te gebeuren staat als de tijd volledig tot stilstand komt: het einde van de tijd zal einde verhaal zijn – dat van mij, u, iedereen en alles.”

“Ik las Miltons boek [Paradise lost] zodra het verscheen in 1667, kort nadat Spinoza voor het eerst mijn twijfel had gewekt. De ironie was dat ik Miltons boek wilde lezen om die twijfel weg te nemen. Al op de eerste bladzijde maakt hij immers duidelijk waarom hij schreef: om Gods wegen te rechtvaardigen voor de mens. En voor een twijfelende engel, hoopte ik. Maar het zou anders uitpakken. Ik verkeek me op Miltons rijke verbeelding. Wat begint als een theologische exercitie krijgt als snel vleugels. Ik werd meegesleept door zijn beschrijvingen van de hemel, de strijd tussen Christus en Satan, de val van opstandelingen naar de hel en de moeizame tocht van Satan naar het paradijs, waar hij in de gedaante van een slang wraak neemt. Eenmaal in het paradijs werd ik bevangen door de zinnelijkheid van Miltons beschrijvingen, niet in de laatste plaats van het jonge verliefde stel. Ik begreep wel waarom Satan zich bij het observeren van die twee zo eenzaam voelde en hoe de jaloezie vat op hem kreeg, zoals Milton dat beschrijft. Ik werd meegesleept door de inspanningen die de twee doen om de door God gestuurde Rafaël gastvrij te ontvangen met een uitgelezen maaltijd, wat goed lukte: hij at met smaak en liet zijn engelenscheten discreet vliegen. Ik werd meegenomen in hun dwaze verliefdheid: het gedonderjaag in hun nest van bladeren en bloemen, hoe ze elkaar proberen te overtreffen in liefdesbetuigingen, en hoe ze denken dat het altijd zo zal blijven. Mijn hart brak toen ik las hoe Eva door de slang wordt overtuigd om van de verboden vrucht te eten, niet omdat ik wist wat er zou volgen, maar omdat het argument van de slang zo overtuigend is. Hij houdt haar simpelweg voor dat zij niet volmaakt kan zijn zonder kennis van goed en kwaad. En volmaakt, wist ze, moest ze zijn, ze was immers door God geschapen.
Milton is een betere schrijver dan exegeet. Zijn verbeelding is aanstekelijker dan zijn geloof. Ik denk dat hij bij het schrijven onderging wat ik als lezer doormaakte: dat zijn sympathie naar dat jonge stel verschoof en dat hij zag hoe kil er met hun lot werd gespeeld, omwille van Zijn glorie. Hoe dan ook is de verdrijving uit het paradijs in de ogen van Milton nauwelijks een straf – eerder een opluchting. Adam en Eva ontkomen aan een voorspelbaar, door God gedicteerd verloop van hun dagen. De wereld die buiten het paradijs op ze wacht is vol gevaar, maar ook vol mogelijkheden. De vrijheid die Milton ze geeft is de vrijheid van een onzekere uitkomst en met dat open einde worden ze waarachtig en menselijk. Opeens herkennen we hun lot: aanrommelen in omstandigheden waar je nauwelijks greep op hebt, met wisselend resultaat. Oh zeker, ze pinken een traantje weg, maar vervolgens lopen ze hand in hand het verhaal uit.”

“Mijn transitie is om voor de hand liggende redenen ingrijpend, maar de grootste schok is het besef dat mijn nieuwe lichaam een waarde heeft die mijn engelenlichaam nooit had. Nu ik kan vergelijken maakt mijn engelenleven een fletse indruk – vanwege dat fletse lichaam. Mijn licht was als suikerspin vergeleken met het vlees en bloed en al het andere spul waar een steeds groter deel van mijn lichaam uit bestaat. Het kon bij lange na niet de overdaad aan sensaties dragen die ik nu onderga en die voor jullie zo vanzelfsprekend zijn. En dat mijn engelenleven eeuwen heeft geduurd, compenseert niets. Het was al die eeuwen zo vlak als een tafel vergeleken met de paar weken of maanden die ik inmiddels op jullie planeet achter de rug heb, op het armzalige af, zonder mij ook maar iets te geven van wat nu een alledaagse ervaring is – het genot een lichaam te zijn."

[lethe · Rating 4 out of 5]

Dit is eerder apocalyptisch dan post-apocalyptisch, maar hoe dan ook, het is een genre waar ik wel van hou. Goed geschreven, en anders dan de titel doet vermoeden, eindigt het verhaal nog tamelijk hoopgevend ook. 3,5 ster.

[Marijke Plante · Rating 3 out of 5]

Ik vroeg Otto of hij nooit serieus aan de Eindtijd had gedacht. Hij haalde zijn schouders op. Wat hij om zich heen zag deed nauwelijks denken aan het verhaal dat hij van Xavier had gehoord. Het was domweg een chaos. Hij had er zijn eigen uitleg voor. Het was ons einde, zei hij, dat van de mens, door eigen toedoen. We hadden een kantelpunt bereikt, een kritieke grens overschreden. Iemand had onzin verteld, iemand had het geloofd. Iemand had opdracht gegeven, iemand had gehoorzaamd. Iemand had op een verkeerde knop gedrukt, een fout gemaakt in een laboratorium of een vuile code in een computerprogramma geschreven.

De Eindtijd is aangebroken. De aarde wordt geteisterd door langdurige sneeuwbuien en Nederland is onder het water verdwenen.

De gevallen engel Astoreth schrijf vanuit razernij zijn verhaal en deelt het met de wereld vanuit een ik-perspectief. Hij is razend, want tijdens de val uit de hemel is zijn leerling Areopagitica gestorven, van wie hij duidelijk veel hield.

Astoreth was in de hemel al een opstandige engel die zich in obscure boekwinkeltjes ophield. Na de dood van Areopagitica is hij razend op de Grote Schrijver en zijn destructieve kitsch.

Astoreth komt terecht bij Otto, zijn zus Greet en haar dochter Erin. Otto geeft hem een bord linzensoep en Astoreth eet voor het eerst en ervaart aan den lijve wat spijsvertering is. Hij kent dat fenomeen alleen uit boeken.

Ondertussen is er iets vreemds aan de hand met de tijd. Chronologie bestaat niet meer. Dat doet Astoreth hopen dat overledenen uit de dood kunnen opstaan. Hij mist Areopagitica.

Aangekomen in Zweden schrijft Astoreth het verhaal van alle personen die mee op reis waren.

Zo tastte het verhaal dat voor me opdoemde zelf nog in het duister. Ik voelde een dringende behoefte om het in die onbestemde staat te houden - niet wat de afloop betreft natuurlijk, maar als verhaal. Ik wilde dat het een verhaal zou blijven dat iets van de wereld wist te vangen, zodat er iets van contrast opdoemde, iets van vorm, maar dat het daar bij bleef. Ik wilde een verhaal dat al iets vertelde maar vervolgens zweeg, dat zich aandiende maar nog niet liet gelden. ik wilde een verhaal dat een eerste samenhang aanbracht, maar dan stopte en de onbegrijpelijke feiten hun rechtmatige ruimte liet. Ik wilde een verhaal waarin de oorspronkelijke chaoskampf voelbaar bleef, de eb en vloed van orde en chaos, de onuitputtelijke bron van elk en ieders verhaal, als een fluisterstem die herinnerde aan de werkelijke verhoudingen.

Hiermee zegt Kollaard eigenlijk precies wat hij met dit boek doet. Hij schetst een samenhang tussen een groep mensen, maar de vragen die je hebt over het hoe en waarom blijven onbeantwoord. Ik heb het echt met plezier gelezen, maar blijf ook een beetje onbevredigd achter.

[Niki Vervaeke · Rating 4 out of 5]

Het einde van de wereld en hoe het werd voorspeld blijken niet overeen te stemmen
We maken het einde mee door de ogen en het levensverhaal van Astoreth die zijn eigen versie van het einde schrijft om zo een 'tegenverhaal' te hebben, narratief weerwoord of tegenwoord.
Een boeiend boek over hoop, leven, troost, onverwachtheid, onvoorspelbaarheid, schoonheid, liefde, gevaar en kansen.
https://www.tzum.info/2025/03/recensi...

[Muriël Van Der Wal · Rating 4 out of 5]

Technisch erg goed geschreven boek. Meerdere verhaallijnen waarvan, wat mij betreft, alleen de familielijn al voldoende was geweest. Ik zit in een doe-fase, het kan zijn dat ik daardoor cruciale informatie aan het begin van het boek gemist heb. Ik ga dit boek dan ook op korte termijn nog een keer lezen

[Alix · Rating 3 out of 5]

het ongedefinieerde karakter van astoreths menswording was een plezier om te lezen - ik zou willen dat het de andere personages wat meer had besmet

[Sjaak · Rating 4 out of 5]

marquez van de lage landen, maar het eind had wel wat korter gekund

[Wim Reinalda · Rating 4 out of 5]

Je zou dit boek kunnen zien als een meta-roman: een roman over het schrijven van en de werking van verhalen. Ik ben het min of meer gaan lezen als uitdaging: kan ik me door een boek over een vallende engel en het begin van de eindtijd (en een pratend varken...) laten overtuigen? Ja, dat kan dus waarachtig. Omdat Kollaard een heel goede verteller is en het verhaal voldoende filosofische en existentiële haakjes heeft om overtuigend te zijn, ook al is het niet 'waar'. De engel Astoreth valt naar de aarde bij het begin van de Eindtijd. Alles begint te schuiven en ook de tijd wordt onbetrouwbaar. Als straf van God en van zijn voormalige baas Gabriel, wordt Astoreth als straf voor het verlies van zijn geloof mens, zodat hij eerst kan leiden op aarde en daarna tot het einde der tijden in de Hel. Maar dat leven geeft ook de mogelijkheid tot genot en tot het leveren van verzet. Astoreth gaat met een bijzonder gezelschap in een oude bus op de vlucht voor de Eindtijd naar het Noorden en komen uiteindelijk aan in het binnenland van Zweden, waar zij een bijzondere gemeenschap vormen en wij eenieder nader leren kennen in hun bijzondere mens-zijn. Maar ook aan deze strenge winter komt een einde en gaat de Eindtijd eigenlijk als een nachtkaars uit. Ik blijf achter met de vraag wat voor een verhaal ik nou tot eigenlijk heb meegemaakt... Uiteindelijk een niet onaangename vorm van verwarring en verwondering.

[Hanneke Wildschut · Rating 4 out of 5]

Een boek waar je heel wat dingen voor moet geloven om het verhaal te kunnen volgen. Er gebeuren dingen die onverklaarbaar zijn en dan is de hoofdpersoon, een gevallen engel, nog maar een simpel voorbeeld.
Filosofische gesprekken zetten ook de lezer aan het denken over de wereld waar wij in leven.
Onderlinge verhoudingen, handelen in tijden van grote chaos, eer en geweten zijn een paar thema's die een plek vinden in dit verhaal dat -ondanks de titel- nog geen echt einde heeft. De engel begint dan eigenlijk pas echt aan zijn leven als mens...
Door tijdsprongen en onverwachte gebeurtenissen is dit boek voor mij niet altijd makkelijk geweest, maar achteraf was het zeker de moeite waard.

[Hermien · Rating 5 out of 5]

Mooi geschreven en een interessante interpretering van het geloof.

[Merel · Rating 3 out of 5]

Een origineel en grappig boek. De theologische gesprekken waren wel soms wat langdradig

[Marike · Rating 3 out of 5]

Origineel idee. Het kon mij niet erg bekoren. Ik kwam er niet echt in.

[Max · Rating 5 out of 5]

Een opstandige engel valt uit de hemel naar de aarde en wordt langzaam een mens. Hij ontmoet mensen in 'n tijd die de apocalyps lijkt te zijn en voert een narratieve guerilla. Lees dit heerlijke boek.

[Chris Leest]

🙄

[Bruno · Rating 5 out of 5]

"Is dat die Nederlander die naar in Zweden verhuisd is?", vroeg T toen ik haar zei dat ik Sander Kollaard aan het lezen was. Ik kende hem enkel omdat hij een Terloops boekje heeft geschreven (en ik had onlangs de boekjes in ons bezit in een excel gestoken), maar ja, hij is zijn geliefde Susanna gevolgd naar het dorp Sala, waar ze samen met drie kinderen in een voormalige pastorie wonen.

Gewoonlijk hou ik mij niet bezig met personalia (tenzij het om eem memoire of een biografie gaat), maar laat een pastorie in Zweden nu net een belangrijke locatie zijn in Einde verhaal.

Het tweede deel van de titel liegt niet (het eerste ook niet trouwens), want dit boek is vooral dat: een verhaal. Een verhaal dat kan gelezen worden als niet meer dan een verhaal, een uitstekend verhaal trouwens, maar onder dat wateroppervlak (dat is geen toevallige woordkeuze) bevindt zich nog een gigantische gedachtenrijkdom.

Het boek bevindt zich stevig in het magisch realisme, dat jullie ongetwijfeld kennen van De komst van Joachim Stiller (Hubert Lampo —ik moet dat dringend eens herlezen) en honderd jaar eenzaamheid (Gabriel García Márquez —idem). Verwacht dus geen dansende elfjes, maar bijvoorbeeld wel een gevallen engel (Astoreth) en een zondvloed, maar de rest moeten jullie zelf maar ontdekken.

Voor wie in de diepte wil duiken (alweer, geen toevallige woordkeuze), is er die gevallen engel, verwijzingen naar Milton (zowel Paradise Lost als Areopagitica) en Spinoza. Nogmaals, het is geen enkele noodzaak, maar een verrijking. (ChatGPT is uw vriend!)

"Het groeide uit het simpele besef dat geloof een poging is om elk ander verhaal te overstemmen."

Het is onbegrijpelijk dat Einde verhaal nog niet in elke literaire bijlage heeft gestaan (in Nederland wel?).

[Sander Van Vliet · Rating 3 out of 5]

De cover zet meteen de toon. Einde verhaal is een boek over het einde der tijden, zoals ooit omschreven in de Bijbel. Het gaat over een van het geloof gevallen engel die neerdaalt op aarde waar de meest bizarre bovennatuurlijke verschijnselen plaatsvinden. Het blijkt een chaotische roman, maar dat maakt het niet minder vermakelijk.

Auteur Sander Kollaard (1961) is geboren in Amstelveen, studeerde geschiedenis in Amsterdam en verhuisde in 2006 naar Zweden, waar hij woont en werkt in een voormalig pastorie. Einde verhaal is het negende boek van Kollaard, die eerder de Libris Literatuurprijs won met Uit het leven van een hond. Ook ontving hij voor zijn debuut, Onmiddelijke terugkeer van uw geliefde de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. Kollaard is een schrijver die vaak de kwetsbaarheid van de mens verwerkt in zijn verhalen. Ook speelt hij regelmatig met de rol van dieren, de natuur en het landschap in het menselijk bestaan. Einde verhaal is wat dat betreft een klassieke Kollaard.

Einde verhaal begint met Astoreth, die uit de hemel valt en op aarde terechtkomt. De engel daalt neer op een aarde in chaos, terwijl de Astoreth langzaam transformeert naar mens. Het eerste bord linzensoep dat de engel ontvangt, en de bijbehorende stoelgang, worden uitdrukkelijk beschreven.

Zoals gezegd: het verhaal is chaotisch. Astoreth ontmoet een willekeurige groep mensen. Als eerste ontmoet Astoreth Otto, een rechercheur die houdt van orde en regelmaat. Hij onderzoekt de moord op Jonna, een openwaterzwemster. Dat doet hij in opdracht van Jonna’s tweelingbroer Gustav. Er ontstaat een groep mensen en wonderlijke wezens, zoals een pratend varken, dat Nederland ontvlucht omdat het land overloopt met water. Elk hoofdstuk is opgedeeld in verschillende onderdelen, die vaak uit flashbacks of uit andere tijdsprongen bestaan. Vaak wordt er ook gewisseld tussen de personages. Het verhaal is vanuit Astoreth verteld.

De groep ontvlucht Nederland en rijdt in uitgebreid omschreven voertuigen naar Zweden, waar de familie van Gustav woont. Zweden is bedekt onder een dikke laag sneeuw, waar geen einde aan lijkt te komen. De tijd verloopt niet meer chronologisch. Dat betekent dat er iets kan gebeuren voordat het chronologisch gezien zou plaatsvinden. Je zou je eten al op kunnen eten voordat het gekookt is. Tegelijkertijd met deze roadtrip, zit Astoreth in transitie naar mens. Ook gaat het over de worsteling van Astoreth met het Christendom. De engel gelooft niet meer, en belandt regelmatig in discussie met engel Gabriël over het geloof. De ultieme straf volgens Gabriël is dat Astoreth mens wordt, en daarmee sterfelijk wordt.

‘Ik beweerde een uit de hemel gevallen engel te zijn, als onderdeel van een grotesk verhaal, en inmiddels in de greep van een proces van menswording dat ook voor mijzelf een raadsel was’

Ondanks het dystopische karakter van het verhaal, is het ook opbeurend. Het gaat over de weerbaarheid van de mens. Over herinneringen die naar boven komen in een tijd waar je op niks meer kan rekenen. Het gaat over geluksmomenten die er altijd zullen zijn. Wat Astoreth betreft is het veranderen naar een mens het grootste genot. Voor het eerst voelt Astoreth pijn, maar ook geluk en zin.

De roadtrip is een rode draad door het verhaal. Hetzelfde geldt voor het einde der tijden. Het blijft volstrekt onduidelijk wat er gaat gebeuren. Het lastige is dat je als lezer nauwelijks begeleid wordt. Het is een opeenstapeling van flashbacks, personages en soms zelfs bijna cynische dialogen over het geloof en de apocalyptische gebeurtenissen. Tegen het einde van het boek vertelt Astoreth pas waarom deze (het wordt niet duidelijk of ze het mannelijke of vrouwelijke geslachtsorgaan ontwikkelt) het verhaal schrijft. Astoreth hoort constant van Gabriël dat er maar een verhaal kan zijn, een waarheid. Daarmee doelt Astoreth op het Bijbelverhaal.

‘Ik begon te schrijven aan mijn verhaal, niet het Zijne, in de hoop dat het de wereld zal helpen behoeden voor stasis – voor een steriel einde verhaal. Ik ben een lezer, geen schrijver, dus het kan zijn dat mijn verhaal klinkt als een valse kraai, maar dat is het punt niet, als het maar klinkt.’

Het bovenstaande citaat is treffend, want het verhaal klinkt inderdaad soms als een valse kraai. Een chaotisch in elkaar geweven verhaal met bijzondere personages en een heel bijzonder einde der tijden. Iets meer begeleiding van de lezer was fijn geweest, maar zo gaat dat natuurlijk ook niet als het einde der tijden daadwerkelijk aanbreekt. Einde verhaal krijgt van mij 3,5 sterren.

Sander
Boekencast

Met dank aan Uitgeverij Van Oorschot voor dit recensie-exemplaar in ruil voor een eerlijke recensie.

[Marianne Steenvoorde · Rating 5 out of 5]

Na 'Uit het leven van een hond' is 'Einde verhaal' van Sander Kollaard voor mij een aangename verrassing. In tegenstelling tot zijn eerdere boek, staat dit nieuwe boek vol intrigerende vraagstukken over het wezen van het menszijn, het waarheidsgehalte van 'grote verhalen' en de al dan niet onvermijdelijkheid van het verloop van de tijd en het lot van de mensheid. Alle personages hebben hun eigen (herkenbare) verhaal gecreëerd van hun leven, van 'het leven is in essentie ordelijk', via 'macht wint het altijd' tot 'goede argumenten leiden tot een goede beslissing'. En dit alles niet door een droge redenerende stijl, maar door een absurdistisch verhaal van de belevenissen van een gevallen engel, die in opdracht van de 'Grote schrijver' de aarde moet voorbereiden op de eindtijd, en erachter komt dat er meerdere kanten zitten aan elk verhaal en dat mens zijn ook zijn voordelen heeft. Goed geschreven, veel om over na te denken, en ook nog spanning en humor. Wat wil je nog meer?

[Daniela · Rating 3 out of 5]

Een apart, maar toch vreemd dystopisch verhaal. De volgorde van het verhaal, net zoals de chronologie op aarde, ligt wat overhoop en dat maakt het vrij verwarrend. Het duurde voor mij even om de verschillende personen uit elkaar te halen en te plaatsen, maar ook om zover te komen dat het verhaal me enigszins pakte. Je leert de meeste personen namelijk ook niet echt kennen, maar door middel van een familiegeschiedenis komen ze opeens wat meer naar voren. Het verhaalidee vind ik wel interessant, gevallen engelen die het einde van de wereld aanschouwen. Maar zoals de bedoeling van de schrijver is, blijven er voor mij te veel losse eindjes over, waardoor ik niet tot een bevredigend afsluiten van het boek kom.

[Ineke · Rating 4 out of 5]

Ik begrijp wel waarom de recensies niet zo juichend waren. Was bijvoorbeeld Dag uit het leven van een hond, een strak gecomponeerd verhaal, dat zich in één dag afspeelde, Einde verhaal is eerder een belevingsruimte. Een ruimte waarbinnen je je het einde van de wereld kunt voorstellen, met de tijd die begint te schokken, het klimaat dat helemaal uit de pas loopt, vluchtende mensen. Tamelijk ingewikkelde verhalen vol verstrengelingen tussen mensen, met parallelle levens en en een aartsengel die mens wordt. Geschiedenissen en belevenissen. Die ingrijpende ontregelingen, en de pogingen van mensen om daar met verhalen en onderlinge betrekkingen mee om te gaan, spraken me aan.

[John C. Boer · Rating 4 out of 5]

Een beetje recensent lijkt zijn halve tekst te moeten besteden aan een wat tobberige duiding van wat dit boek nou precies is. Mijn bijdrage aan deze categorisering: een wonderlijk samenraapsel van absurditeiten, aangevuld met af en toe een glitch of the matrix, waarmee een verhaal verteld wordt, en door de betekenis van dit verhaal te doorvoelen (let op het contrast met het Verhaal, dat van de Grote Schrijver, waar de wereld niet bepaald van opknapt) wordt langzamerhand de wereld weer normaal. Zijn er nog vragen?

Het gaat pas werken als je je overgeeft aan de maffe shit die in dit verhaal gebeurt. Maar doe dat, en je wordt niet teleurgesteld.

[Jolieg G · Rating 5 out of 5]

Een chaotisch, absurd maar prachtig.
Geen nietszeggend boek, er komen "gewoon maar even" zinnen in voor die veelzeggend zijn.
Het boek gaat van de ene tijd naar de andere tijd maar kon daar goed mee overweg.
Grappig.. op een gegeven ogenblik loopt de engel terug in de tijd... en gaat dan ook achterste voren praten. Had dat in eerste instantie niet in de gaten en dacht alleen "wat een vreemd taaltje"...
Dit duurt niet lang maar vond het wel goed gevonden.

[Booksieman]

Het woordgebruik in dit boek is heel mooi. Het verhaal is dystopisch en bijzonder. Het was niet makkelijk om te begrijpen wat er allemaal gebeurde. Vaak gingen er mensen dood en kwamen ze precies terug tot leven. Het heeft iets zeer religieus. Laat ons stellen dat het mooie woordgebruik me door het doolhof heeft geleid. Kollaard weet zeker hoe hij prachtige zinnen kan maken.

[Xroldx · Rating 3 out of 5]

Apocalyptisch, einde der tijden verhaal vertelt door een in ongenade gevallen engel. Een boek waar je soms moeite voor moet doen.

[Fonny Pasma · Rating 5 out of 5]

Prachtig boek!

[Wendelmoet Boersema · Rating 5 out of 5]

Een aangename verrassing, deze Nederlandse schrijver! Heel soepele schrijfstijl, fantasierijk, onderlegd in de klassieken en toch heel hedendaags thema.

[Paul Pestman · Rating 5 out of 5]

Heerlijk boek! Avonturenroman met inhoud. Kollaard heeft een fantasie die niet onder doet voor Murakami. Beetje vol, maar voor een dystopische roman met een enigszins hoopvol einde.

[Jan · Rating 4 out of 5]

Fraai beschreven, mooie teksten over engelen en mensen van Alle Tijden

[M Heeringa · Rating 4 out of 5]

Magisch en mooi geschreven!

[Karen · Rating 3 out of 5]

Naar het einde toe werd het beter. Maar alles bij elkaar vond ik het vaak flauw. Wel is de engel die mens wordt een prachtig beeld!