#LanduitWantJyWilMos - Zirk van den Berg
#Tafelberg
Daar is vrae waarop die antwoorde bykans altyd verkeerd sal wees. Een daarvan is: “Lyk ek vet?” Antwoord positief, en die vraer praat nooit weer met jou nie. Antwoord negatief en jy word tot leuenaar gemaak. Emigrasie, veral in die Suid-Afrikaanse konteks, is net so ‘n gelade onderwerp. Hulle wat wil en moet bly, wil hoor hoe sleg dit is, en hulle wat wil en kan gaan, presies die teenoorgestelde.
Die titel van hierdie boek verklap reeds ‘n steeks aweregsheid, ons ken immers almal die vermakerige ‘ja, jy wou mos!’ wanneer ons ons verlekker in ‘n ander se penarie. Hierdie eerste indruk word bevestig in die waarskuwende voorwoord: ‘My ervaring is nie noodwendig verteenwoordigend nie. Dis maar net hoe ek dit beleef het.’ (9)
Die skrywer en sy gesin, vrou Elsabé, die sesjarige Bernard en die agtien maande-oue Anna, het reeds in 1998 Tafelberg vir Kiwiland verruil. Die werklike onthou van dekades gelede se emosies sou waarskynlik in die vergetelheid vervaag het as dit nie was vir die voorsienigheid van ‘n wyse vriend wat die destydse e-pos korrespondensie bewaar het nie. Die formaat van die outobiografiese eerste persoon-narratief is daarom grootliks met terugverwysing na die oorspronklike e-posse van die skrywer aan sy vriend, André le Roux, waaroor hy as volg verduidelik: ‘Ek maak toepaslike uittreksels uit die e-posse, vervang enkele name ter wille van die betrokke persone, bewoord dinge hier en daar duideliker en doen bietjie taalversorging, maar in wese is dit wat daar staan soos wat ek dit destyds geskryf het.’ (25)
Die meerderheid van die e-posse dek die tydperk Augustus 1998 – einde 1999. Enkeles uit die jare 2000, 2001, 2003, 2005 en 2006 is ook ingesluit, en e-posse geskryf deur sy vrou, is gemerk as ‘Van Elsabé’. Dit sou egter ‘n bra saai leeservaring gewees het as dit bloot die boekstawing van eertydse e-posse was, maar die geskiedenis word vermaaklik en vernuftig ingekleur en aangevul deur die skrywer se kommentare en refleksies op sy eie woorde van soveel jare gelede.
Maklik was dit nie, inteendeel, die belydenis dat die wonde tot nou nog te rou was om oor te skryf, bevestig die pynlikheid van die ervaring. Ewe aangrypend is die kort paragraaf waar die skrywer se pa sy skoene vir hom politoer net voor hulle vertrek na Nieu-Seeland: ‘Ek dink dis die liefste wat ons nog vir mekaar was.’ (19)
Die vertelling is ryk aan humor en selfspot. Met verwysing na die persepsie dat rugby koning is in die land van die All Blacks: ‘Rugby kom hoogstens derde in die harte van Nieu-Seelandse mans. Padwerke is gewilder... Maar nog gewilder as padwerke is kettingsae.’ (110), en, ten opsigte van sy eie tekortkominge: ‘Omdat ek ‘n man is, loer ek onder die bonnet. Die enjin is nog daar, en dis omtrent soveel as wat ek van ‘n kar kan sê.’ (135) en ‘Ek is lam geskrik, skreeu eers fyntjies en gaan dan supersonies, staan doodstil met ‘n oopgesperde bek.’ (139)
Ook die lakoniese toegewing: ‘So is my skryfwerk ‘n bekentenis van my tekortkominge as mens’ (62), gevolg deur die bykans nostalgiese mymering: ‘Ewenwel, so bly ek maar in my eie vertellings die held, terwyl die getuienis straks aandui ek is ‘n voldonge doos.’ (131), versterk die indruk van outensiteit en geloofwaardigheid.
Die skrywer gee self toe dat die boek geensins ‘n handleiding vir emigrasie is nie, waarmee ek dit met hom eens is. Dan eerder ‘n lys foute om te vermy. Maar dit is veel meer, ook meer as ‘n outobiografiese vertelling of ‘n memoir. Dis terselfdertyd die oop- en uitskryf van ‘n pynlike tydperk, ‘n liefdesverhaal wat elke toets deurstaan het, al was dit soms so hittete, die verhaal van val en opstaan, van hoop wanneer dinge hoop- en hopeloos lyk, en ‘n ode aan ‘n vriendskap wat tyd en afstand oorbrug, en ten beste as volg verwoord kan word:
‘zirk is toe weer weg / ek weet / sy mou lê nog hier langs my / vir veilige bewaring / wanneer jy weer kom / loop net by die trappe op dan / praat ons verder’ (238)
#Uitdieperdsebek