انقلاب مشروطیت ایران: نیروها و هدف‌ها

by بیژن جزنی

کتاب حاضر رساله پایان‌نامه تحصیلی (لیسانس فلسفه و علومی تربیت دانشگاه تهران) بیژن جزنی است که آن را در سال ۱۳۴۱ به پایان رساند. وی چند سال بعد و در پی فعالیت‌های‌های سیاسی خود به زندان افتاد و تا سال ۱۳۵۴ که در تپه‌های اوین توسط ساواک به همراه ۸ نفر دیگر تیرباران شد، در زندان باقی ماند و هیچگاه فرصت انتشار این رساله را نیافت. [از مقدمه ناشر]
چاپ ۱۳۸۸ / 2009

305 pages, Paperback

First published April 1, 2009

Reviews

[منوچهر محور]

اول یک ریویوی مفصل نوشتم اما بعد فکر کردم طفلکی نویسنده ۲۰ و چند ساله برای گرفتن یک لیسانس خشک و خالی رساله‌ای ۳۰۰ صفحه‌ای تحویل داده با اندازه‌های رساله دکترا، حالا اگر کارش اسلوب علمی ندارد دیگر تقصیر استاد راهنماست که اولاً از او کاری را می‌خواهد که دانشجود در دوره فوق‌لیسانس یاد می‌گیرد و ثانیاً به خودش زحمت نمی‌دهد به کار دانشجو جهت بدهد. حتی از دانشجو نخواسته موضوع پژوهش با رشته تحصیلی مرتبط باشد... انتظار معمول از پایان‌نامه لیسانس این است که یک موضوع انتخابی را بر اساس اطلاعات موجود تبیین کند نه این که حرف تازه‌ای بزند؛ این پایان‌نامه هم در حد لیسانس است اما عنوان فصل‌ها و یک سری ادعاهای مقدمه جوری است که خواننده فکر می‌کند قرار است کاری تحلیلی درباره مشروطه بخواند و خب ناامید هم می‌شود.

جزنی در این رساله پس از مقدمه‌ای درباره زمینه شکل‌گیری مشروطه و بیان وقایع دوره مشروطه، سعی می‌کند طرف‌ها یا نیروهای درگیر در مشروطه، اهداف آنها و روش‌های مبارزه آنها را بررسی کند. او در این چارچوب، از وقایع جزئی‌تر مشروطه مثال می‌زند و بحث را پیش می‌برد. این طرز مرتب کردن وقایع باعث می‌شود خواندن و به ذهن سپردن آنها آسان‌تر باشد تا مثلا خواندن تاریخ ۱۸ ساله احمد کسروی که اتفاقا بسیاری از نقل‌قول‌های جزنی از همان جاست ولی خواندنش کسل کننده است. اما از طرفی جریان وقایع را تا جایی که برای اثبات حرف خودش لازم دارد می‌گوید که شاید بهتر بود برای بسته شدن مطلب در ذهن خواننده حداقل یک جمله از عاقبت جریان هم می‌گفت.

در فصل مقدمه حوادث قبل از مشروطه شرح داده می‌شود نه لزوماً زمینه‌های جنبش مشروطه. مثلاً اقدامات امیرکبیر یا سپهسالار را برمی‌شمارد؛ این اقدامات چه ارتباطی با مشروطه دارد؟ اگر ارتباطی دارد بهتر بود صریحاً تاثیرات آن بر انقلاب مشروطه گفته می‌شد تا خواننده بداند. (این جور نقل بی‌هدف حوادث شامل این انتقاد تولستوی در جنگ و صلح می‌شود) از این جهت رویکرد جزنی به تاریخ‌نگاری کمی قدیمی است و تحت تاثیر پیشینیان خود است؛ حتی گاهی که از احمد کسروی نقل قول می‌آورد یکی دو پاراگراف بعدی را با اسلوب نگارشی او می‌نویسد. یا مثلاً طبق رسم آن زمان در قسمت فعالیت‌های امیرکبیر اصلاً به کشتار بابی‌ها به سرپرستی او، یا اصولاً به جنبش بابی اشاره‌ای نمی‌کند در حالی که در همین مقدمه جنبش‌های قبل از مشروطه، حتی فعالیت‌های سید جمال ‌الدین اسدآبادی، را برمی‌شمارد. به هر حال بابی‌ها مسائل اجتماعی روز را مطرح می‌کردند مثل اصلاح وضع زنان، اهمیت تحصیل کودکان یا توجه به بهداشت؛ یعنی خود ایرانی‌ها هم، خارج نرفته و کتاب نخوانده، می‌فهمیدند که وضعیت زن در جامعه اسفبار است، بی‌سوادی زیان‌آور است و باید فکری به حال بهداشت کرد. ولی جزنی، شاید طبق روال کار کسروی و آدمیت، به این جنبش اهمیتی نمی‌دهد. گویا روشنفکران آن زمان این جنبش را چون دینی شد، واپسگرا و فاقد ارزش اجتماعی می‌انگاشتند.
کلاً جزنی یک سری گفتنی‌ها را حذف می‌کند. مثلاً درباره ملکم خان هیچ جا نمی‌گوید که او سعی کرد قرارداد لغو شده لاتاری را دوباره به سرمایه‌داران اروپایی بفروشد و در واقع کلاهبرداری کند؛ فقط می‌گوید آدم پول‌دوستی بود. یا نمی‌گوید یهودیان به اجبار نمایندگی خود را به طباطبایی دادند چون به آنها گفتند فعلاً صلاح نیست یهودی جماعت در مجلس بنشیند. طوری که او مطلب را نوشته انگار طباطبایی از روی علاقه به یهودیان نمایندگی آنها را بر عهده گرفته (ص ۱۶۹) یا در توضیح واقعه رژی اصلاً نمی‌گوید که بسیاری از روحانیون بازار توتون و تنباکو را به عنوان تولید کننده یا بازرگان در دست داشتند و به خاطر جیبشان به دنبال لغو این امتیاز بودند نه صلاح مملکت یا هر چیز دیگری. اشاره صریح به این مسائل مهم است؛ چنانچه در جایی به درستی می‌گوید شوستر خودش را بالاتر از دولت و مجلس می‌دید (من قبلا جایی نخوانده و متوجه این امر نشده بودم) و مجلس هم تمام امید خود را به او بسته بود و نمایندگان نشسته بودند تا او همه مشکلات مالی ایران را حل کند. یا خیلی واضح توضیح می‌دهد که دلیل نقش‌آفرینی افراد ایل بختیاری در جنبش مشروطه پیروی از اوامر خان‌های ایل بود نه شناخت و علاقه شخصی به مشروطه (ص ۲۷۹)
بحث اصلی کتاب یعنی نیروها و اهداف مشروطه هم چندان روشمند نیست؛ مثلاً ادعاهایی مطرح می‌شود که معلوم نیست منبعش کجاست و اگر هم ادعای خود نویسنده است به درستی توجیه نشده‌اند. یا در بحث نیروهای مشروطه به جزئیات بسیاری می‌پردازد که اشکالی ندارد اما گفتار به سمت پراکنده‌گویی می‌رود. اهداف و روش‌های مشروطه سرسری و فهرست‌وار آمده است. در بخش اهداف اجتماعی، جنبش زنان اهمیت پیدا می‌کرد که به آن اشاره‌ای نشده است. در حالی که چه قبل و چه بعد از مشروطه زنان در تلاش برای احداث مدرسه دخترانه و نشر روزنامه بودند و گاهی موفق می‌شدند. این حرکت‌ها هم زمینه‌ساز و هم متاثر از مشروطه بودند. تنها از روی کتاب کسروی به کمک‌های مالی زنان به مشروطه‌خواهان اشاره می‌کند. در عوض تحدید قدرت روحانیت را یکی از اهداف محقق شده مشروطه می‌داند که هیچ نمودی در مشروطه نداشت و بعداً هم می‌بینیم که در مجلس اول تعداد زیادی از نمایندگان آخوند بودند و حتی در زمان پهلوی هم چیزی از قدرت آنها کم نشد. ترور و اعدام دو نفر مجتهد که باعث نمی‌شود جامعه روحانیون ضعیف شود.

جزنی چند جا به حضور کمرنگ دهقانان، یعنی اکثریت جمعیت آن زمان ایران، در مشروطه اشاره می‌کند (ص ۱۵۲) و می‌گوید این امر باعث شد جنبه ضد فئودالی انقلاب ضعیف بماند (ص ۱۹۸) و همین دلیل شکست مشروطه بود، چون مشروطه تنها به نیروهای شهری اتکا کرد و قدرت کافی برای پیروزی نداشت. این گفته از آن ادعاهای توجیه نشده است و لابد تحت تاثیر ایوانف اظهار شده، خود جزنی به اشاره‌ای اکتفا می‌کند و موضوع را روشن نمی‌کند. سپس بر این اساس می‌گوید مجلسیان می‌بایست دهقانان را وارد انقلاب می‌کردند. آیا اصلاً مجلسیان دهقانان را آن قدر داخل آدم حساب می‌کردند که بخواهند با آنها طرف صحبت شوند؟ چنانچه پس از فتح تهران به دست مجاهدان، همه تلاششان را کردند و موفق هم شدند که مجاهدان را خلع سلاح کنند و بی‌جیره و مواجب بفرستند پی کارشان. یا مثلاً کسروی که از این حرکت مجلسیان شکایت دارد در تاریخ مشروطه سیاهه نمایندگان دوره اول را می‌آورد و اعتراض دارد که چرا بقال و کفش‌دوز در بینشان مشاهده می‌شود و اینها چه خبر از سیاست دارند. دیگر دهقان بی‌سواد که اصلاً قابل نبود. اگر کسروی و ایوانف به جنبش‌های دهقانی آن زمان اشاره‌ای نکردند دلیل بر نبود چنین جنبش‌هایی نیست
در هر حال مشروطه پایه‌های اقتصادی داشت که در کتاب انقلاب مشروطه ایران اثر ژانت آفاری به خوبی (به اضافه حرکت‌های زنان و دهقانان) بررسی شده و مسأله سرمایه‌داری دوره قاجار هم در کتاب موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران اثر احمد اشرف با جزئیات توضیح داده شده است. خود جزنی هم، به صورت گذرا، به این پایه‌ها اشاره می‌کند که: در ایران سرمایه‌داری تجاری تا حدی رشد کرد ولی با وضعیتی که بیگانگان از دولت امتیاز می‌گرفتند، بازگانان و بازاری‌ها متضرر می‌شدند و به همین دلیل دست به اعتراض زدند. یعنی مشروطه‌خواهان مسأله‌ای با فئودال‌های ایران نداشتند و خودشان بازاریانی بودند که اغلب به خرید آب و ملک رو می‌آوردند. به نظر من دلیل شکست مشروطه دخالت نظامی روسیه و همراهی انگلیس بود. در واقع این دو دولت نشستند تماشا کردند وقتی دیدند محمدعلی شاه از پس مشروطه برنیامد به زور متوسل شدند و مجلس را به دست اشراف دادند.

من و یک آدم هم‌سلیقه به طور اتفاقی این کتاب را با هم خواندیم. به قول او با خواندن تاریخ مشروطه از قلم کسانی مثل کسروی، فریدون آدمیت و هما ناطق، دست آدم نمی‌آید که مشروطه درباره چه بود؛ کتاب جزنی هم همین‌طور است. اما مثلاً ژانت آفاری تحلیل روشنی از مشروطه دارد و یا ماشاالله آجودانی (مشروطه‌ی ایرانی) نظریه منسجمی ارائه می‌دهد که با پژوهش در منابع دست اول پشتیبانی می‌شود. اما پایان‌نامه جزنی هرچند از منابع دست اول بهره می‌برد ولی نتیجه‌گیری‌های آن مستقیماً از منابع دست دوم (مثل کسروی و ایوانف) بیرون می‌آید و نظریه جدیدی نمی‌دهد.
من هر چه درباره مشروطه به دستم برسد می‌خوانم. این کتاب هم برایم خالی از مطلب جدید نبود، مثل آمارهای تجارت خارجی ایران (ص ۴۳)، در جایی اشاره می‌کند (ص ۲۵۸) بعضی‌ها مشروطیت را عطیه انگلیس می‌دانند (به خاطر تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت قلهک) که این حرف برایم تازگی داشت و حتماً مال زمان جزنی است که همه کارها کار انگلیسی‌ها بود. به هر حال طی انقلاب مشروطه چنان اتفاقات خاصی در بین انقلابیون افتاد که آدم از خواندن شرحشان خسته نمی‌شود۰