Jump to ratings and reviews
Rate this book

Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar

Rate this book
Tasavvuf, İslami hayatın ve kültürümüzün bir parçasıdır. Ortaya çıkışından bu yana daima ilgi odağı olmuştur.

Bir giriş ile beş bölümden oluşan bu kitap tasavvufun tarihi, kavramları, kurumları ve mes'elelerini anlatmaktadır.

Sahasında ve bu seri içinde bir boşluğu dolduracağına bir boşluğu dolduracağına inandığımız bu eseri sunarken Ensar Neşriyat olarak bir hizmet daha vermenin sevinç ve huzurunu yaşıyoruz.

367 pages, Paperback

First published April 1, 2000

Loading...
Loading...

About the author

Hasan Kâmil Yılmaz

8 books1 follower

Ratings & Reviews

What do you think?
Rate this book

Friends & Following

Create a free account to discover what your friends think of this book!

Community Reviews

5 stars
1 (10%)
4 stars
4 (40%)
3 stars
5 (50%)
2 stars
0 (0%)
1 star
0 (0%)
Displaying 1 - 1 of 1 review
Profile Image for Seyfettin Tuncel.
23 reviews
November 5, 2026
Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar
Hasan Kâmil Yılmaz Üzerine Okuma Notları

Tasavvuf kimilerine göre tekke ve dergâhlardaki zikir, âyin ve bâtınî hâllerden bahseden bir ilim; kimilerine göre insanı uzlet ve inzivaya yönelten bir kurumdur. Başka bir yaklaşıma göre kelâm ve felsefenin akla dayanan yöntemine karşılık keşif ve ilhamı benimser; keramet ve mânevî tasarrufu ele alır.

Mistisizm; susmak, dudakları ve gözleri yummak anlamlarıyla ilişkilendirilir; ruhun bedene hâkimiyetini sağlama ameliyesi olarak da tarif edilir.

Osman Nuri Topbaş Hoca, tasavvufu “Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâma benzemektir” diye tarif eder. Ebü’l-Hasan el-Bûşencî’ye atfedilen “Eskiden tasavvufun ismi yoktu ama hakikati vardı; şimdi ise ismi var ama hakikati yoktur” sözünü aktararak, Resûl-i Ekrem aleyhissalâtü vesselâm zamanında tasavvufun adı konulmamış olsa da hakikatinin yaşandığını vurgular. Bu çerçevede tasavvufu, İslâmî ilimlerin esası ve zirvesi olarak ifade eder.

Hucurât sûresinin 14. âyetinde, iman ettiklerini söyleyen bedevîlere imanın henüz kalplerine yerleşmediği ve “teslim olduk” demeleri gerektiği bildirilir. Bu ayrım, dıştaki kabul ile kalpte yaşanan hakikat arasındaki farkı düşünmeye imkân verir.

I. TASAVVUFUN ÖZELLİKLERİ

Bütün İslâmî ilimler gibi tasavvufun da kaynağı Kur’an ve sünnettir. Bununla birlikte mistisizmle benzeşen yönleri vardır.

Tasavvuf, tatmak ve yaşamakla, mânevî tecrübeyle anlaşılan bir hâl ilmidir, kâl ilmi değildir. Bu tecrübelerin sözle tam olarak anlatılamaması sebebiyle “Tatmayan bilmez” denilmiştir. Aslî meselesi mârifetullahtır: Mârifet Allah’ı tanımak, ihsan ise Allah’ı görüyormuş gibi ibadet etmektir.

Tasavvuf tatbikî bir ilimdir; üstat veya şeyh nezdinde, onun terbiyesi altında öğrenilir. Fıkıh öğrenen fakih, tefsir öğrenen müfessir, hadis öğrenen muhaddis olabilir; ancak yalnızca tasavvuf kitabı okumakla şeyh olunmaz. Mürşidin, Resûlullah’a dayanan bir silsilesinin bulunması esastır.

Tasavvuf tamamen akla dayanan bir ilim olarak görülmez; akıl üstü bir kalp ve vicdan ilmi diye tanımlanır. Keşif, ilham ve kerametlerden sıkça bahsedilir. Ricâlü’l-gayb denilen gayb erenleriyle kutup ve gavs gibi mânevî şahsiyetler bu anlayışta yer tutar. Allah’a yönelişte tarikat denilen hususî yollar izlenir.

Tasavvufta hâkim umdeler; zühd, güzel ahlâk, kalp temizliği, nefis mücadelesi, kitap ve sünnete sarılmak, Allah’a tam teslimiyet ve ihsandır. Zühd dünyaya karşı tavır koymak, ihsan Allah’ı görür gibi yaşamaktır. Ledünnî ilim ise Allah’ın kullarına aracısız ihsan ettiği ilim olarak anlaşılır.

En‘âm sûresinin 68. âyetinde, Allah’ın âyetleri hakkında uygunsuz konuşanlardan uzaklaşılması ve hatırlandıktan sonra o zalimler topluluğuyla oturulmaması emredilir. Peygamberimiz de iyi ve kötü arkadaşın etkisini, güzel koku satanla demirciyi karşılaştırarak anlatır: Birinin yanında güzel kokudan nasiplenilir, diğerinin yanında dumana ve ise maruz kalınır.

II. TASAVVUF TARİHİ

Tasavvuf tarihi üç dönemde ele alınır. Zühd dönemi, asr-ı saâdetten tâbiîn ve tebeu’t-tâbiîne uzanır. Tasavvuf dönemi, hicrî II. asırdan itibaren belirginleşir; Cüneyd-i Bağdâdî, Bâyezîd-i Bistâmî, Hallâc-ı Mansûr ve Gazzâlî gibi isimlerle temsil edilir. Tarikat dönemi ise özellikle XII. asırdan itibaren müesseseleşmenin öne çıktığı, Osmanlı medeniyetinde gelişerek günümüze ulaşan dönemdir.

Hz. Ömer’in, oğlu Abdullah’ı et yerken görünce şöyle çıkıştığı da anlatılır: “Sen her canının çektiğini yiyor musun? Bilmez misin ki insanın canının çektiği her şeyi yemesi israf, israf ise haramdır?”

Gazzâlî, tasavvuf tarihimizde bir dönüm noktasıdır. Sistemleştirdiği Ehl-i sünnet tasavvufu, kendisinden sonra müessese bazında faaliyet göstermiş; XII. ve sonraki asırlar tarikatların kurumsallaştığı çağlar olmuştur. Abdülkādir Geylânî gibi isimlerin irşat faaliyetleri de bu süreçte geniş coğrafyalara yayılmıştır.

Osmanlı Döneminden Notlar

İbnü’l-Arabî’nin İbn Kemal’in fetvasıyla müdafaa edilmesinin ardından, özellikle şiir ve edebiyatta vahdet-i vücûd fikri yaygınlaşmıştır. Bu gelişme, düşünce hürriyetinin bir meyvesi olarak değerlendirilir.

XVII. yüzyılda medreselerle birlikte tekkeler de gerilemeye başlamıştır. Tekke şeyhliklerinin “yoldan gelme” esasına göre değil, “belden gelme” usulüne göre düzenlenmesi eğitimde seviye düşüşüne yol açmıştır. Ehil olmayan kişilerin, şeyh oğlu olmanın avantajıyla şeyhliğe tayin edildiği çok görülmüştür. Kadızâdeliler–Sivâsîler kavgası da zaman zaman tarafların birbirini tekfirine kadar varmıştır.

Buna rağmen XVIII. yüzyılda Bursalı İsmâil Hakkı ve Erzurumlu İbrâhim Hakkı gibi iz bırakan mutasavvıflar yetişmiştir. Yeniçeri Ocağı’nın 1826’da kaldırılmasıyla Bektaşî tekkeleri kapatılmış; bazılarına Nakşî, Kādirî ve Mevlevî halifeler tayin edilmiştir. Nakşibendîliğin etkinliği artarken Bektaşîlik daha sırrî bir yapıya yönelmiştir.

XIX. yüzyılda Meclis-i Meşâyih aracılığıyla tekkeleri düzenleme girişimleri yapılmış, tasavvufî yayınlar artmıştır. Ehil şeyh bulunamadığı için kapanan tekkeler ve nüfuz kaybına rağmen İstanbul’da yüzlerce tekkenin bulunması, ilginin sürdüğünü gösterir.

III. SEYR Ü SÜLÛK KAVRAMLARI

Seyr ü Sülûk ve Şeyh

Seyr gezmek, sülûk yürümek ve gitmektir. Tasavvufta seyr; cehaletten ilme, kötü huylardan güzel ahlâka, kendi varlığından Hakk’ın varlığına yönelişi ifade eder. Sülûk, kişiyi Hakk’a vuslata hazırlayan ahlâkî eğitimdir. Seyr ü sülûk, müridin mânevî makamlarını tamamlayıncaya kadar geçirdiği safhalardır. Seyrin evveli sülûk, nihayeti vuslattır.

Şeyh, lügatte ileri yaştaki kimse demektir; çoğulu meşâyih veya şüyûhtur. Tasavvufta mânevî rehberi ifade eder. Mürşid ve üstat yanında bazı tarikatlarda baba ve dede unvanları da kullanılır.

Semâ ve Âyin

Semâ, işitmek ve dinlemektir; tasavvufta şiir ve ilâhi dinlemek, bunun tesiriyle vecde gelerek birtakım hareketler yapmak için kullanılır. Âyin ise merasim ve usul anlamındadır; tasavvufta icrâ-yı zikrullahı, toplu tarikat zikirlerini ifade eder.

Mevlevîlerin âyinine semâ, Kādirîlerinkine devran, Rifâî ve Sa‘dîlerinkine zikr-i kıyâm, Halvetîlerinkine darb-ı esmâ, Nakşîlerinkine hatm-i hâcegân, Yesevîlerinkine zikr-i erre denilir.

İlk sûfîler, Kur’an’dan sonra Allah ve Resûlullah sevgisini hatırlatan manzum veya mensur parçalar dinlerlerdi. Nağmenin etkisiyle oluşan vecd, haykırışlar ve ritmik hareketler semâı tartışmalı hâle getirmiştir. Gazzâlî, İhyâ’da lehte ve aleyhte görüşleri tartışarak şu ölçüyü benimser: “Semâ, eğer behîmî arzuları uyandırırsa yasak, bediî duyguları harekete geçirirse mubah ve helâldir.”

Cüneyd’e göre zikir elest bezmini, kālû belâ âlemini hatırlamak; semâ ise bu hitabı işitmek veya işitmeye yarayan vasıtadır. Mevlânâ’ya göre semâ, âşıkların gıdasıdır.

Çile, Fenâ, Mârifet ve Yakîn

Çile, Farsça kırk anlamındaki çihilden gelir. Tasavvufta müridin fıtratındaki sivri noktaları gidermesini, nefsini terbiye etmesini ifade eder.

Fenâ, yokluk ve hiçliktir. Notlarda fenâ fi’l-ihvân, kardeşlerinde; fenâ fi’ş-şeyh, şeyhte; fenâ fi’r-resûl, Resûlullah’ta; fenâ fillâh ise Allah’ta fâni olma şeklinde sıralanır.

Mârifet tanımak, bilmek ve âşina olmaktır. Mârifetullah, Allah’ı tanımayı ve mânevî bilgiyi ifade eder. Yakîn, şüphe taşımayan bilgidir; ilme’l-yakîn, ayne’l-yakîn ve hakka’l-yakîn olmak üzere üç derecede ele alınır. İlham ise Allah’tan doğrudan alındığı kabul edilen mânevî bildirimdir.

IV. TARİKATLAR VE MÜESSESELER

Tasavvufî kurumlar üç grupta toplanır: Eğitim kurumları tarikatlar, sosyal kurumlar tekkeler, meslek kuruluşları fütüvvet ve ahî birlikleridir.

Tarikat, mânevî kabiliyetleri geliştirmek ve nefsi terbiye etmek için izlenen yoldur. Zamanla tekke çevresinde, şeyhin gözetiminde uyulan ahlâkî ve sosyal kaidelerin bütününe ad olmuş; âdâba ilişkin eserlerle sistemleşmiştir.

Tarikatın mezhepten farkı, birinin tasavvufî, diğerinin fıkhî veya itikadî oluşudur. Tarikat mensupları ayrıca bir mezhebe bağlıdır; Sünnî tarikatlar Sünnî mezheplere mensuptur.

Nefsin Mertebeleri

Sûfîler, Kur’an’daki nefisle ilgili ifadelerden hareketle mertebeler belirlemiş; nefs-i kâmileyi de ekleyerek bunları yedide toplamışlardır:

1. Nefs-i emmâre: İlâhî emirleri gözetmeyen, yasakları çekinmeden işleyen ve zevkine tâbi olan nefis.
2. Nefs-i levvâme: Emirlere bazen uyup bazen uymayan; günahlarından üzüntü, iyiliklerinden sevinç duyan nefis.
3. Nefs-i mülheme: İlhama mazhar olmuş nefis.
4. Nefs-i mutmainne: İmanda tereddüt taşımayan, emir ve yasaklara uyan, mânevî bağın lezzetine ulaşan nefis.
5. Nefs-i râdıye: Hakk’a yönelen, Allah’tan gafil olmama şuuruna eren ve O’ndan razı olan nefis.
6. Nefs-i merdıyye: Bütün benliğiyle Hakk’a teslim olan ve Allah’ın kendisinden razı olduğu nefis.
7. Nefs-i kâmile: Kötülüklerden sıyrılıp mânevî olgunluğa eren, tasavvufî anlatımda her hâli ibadet sayılan nefis.

Kādiriyye

Abdülkādir Geylânî’nin Şâfiîlikten Hanbelîliğe geçtiği anlatılır. Şer‘î hükümlere bağlılığı, İbn Teymiyye gibi tasavvufun bazı yorumlarına sert eleştiriler yönelten isimlerin bile takdirini kazanmıştır. İbn Teymiyye, onun Cüneyd ve Hâris el-Muhâsibî gibi şer‘î hükümlere hassasiyetle bağlı olduğunu belirtir.

Geylânî, kutup ve insan-ı kâmil olarak tavsif edilmiş; tarikatı İslâm dünyasına yayılmıştır. El-Gunye, el-Fethu’r-rabbânî ve Fütûhu’l-gayb, adıyla anılan eserler arasındadır. Bununla birlikte ona nispet edilen eserlerin önemli bir kısmının sonradan isnat edildiği de notlarda belirtilmektedir.

Bektaşiyye

Bektaşîlik, Horasan erenlerinden Hacı Bektâş-ı Velî’ye nispet edilir. Onun Bâbâî çevreleriyle ve Yesevî dervişleriyle ilişkisi rivayet edilmektedir. Yerleştiği ve kabrinin bulunduğu Hacıbektaş, tarikatın merkezidir. Makālât’ın Sünnî bir anlayış taşıdığı ifade edilir.

Hacı Bektâş’ın ruhaniyetine atfedilen önem ve Yeniçerilerle kurulan bağ sebebiyle Bektaşîlik, ocağın tarikatı gibi görülmüştür. 1826’da ocağın kaldırılmasıyla tekkeleri de kapatılmıştır. Arnavutluk ve Makedonya başta olmak üzere Balkanlar’da yaygındır; Kalkandelen’deki Harâbâtî Baba Tekkesi önemli merkezlerindendir.

Notlarda Bektaşîlik, Bâtınî, hurafî ve Şamanî unsurlar taşıyan bir kültür mozaiği olarak değerlendirilir. II. Mahmud’un onu Yeniçeri Ocağı’ndaki darbe zihniyetinin baş mimarı olarak gördüğü ve bu sebeple yasakladığı yorumu yapılır. Bektaşîlerin yasak sonrasında “Bektaşîyiz” yerine “Alevîyiz” dedikleri de ileri sürülür.

Mevlevîlik

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin soyundan gelenlere çelebi denir. Mevlevîliğin iki önemli özelliği semâ ve çiledir. Dönerek yapılan âyinde ney ve kudüm gibi mûsiki âletleri kullanılır. Mesnevî’nin ilk on sekiz beytinde insan-ı kâmilden kinaye olarak anlatılan ney, ayrı bir önem taşır.

Mevlevîlikte çile 1001 gündür. Çile çıkarılan dergâhlara âsitâne denilir. Hizmette bulunana çilekeş, tamamlayana çile çıkarmış, yarıda bırakana çile kırgını adı verilir. Çilesini tamamlayan derviş, dede unvanına hak kazanır.

Nakşibendîlik

İmâm-ı Rabbânî ile Hint diyarında yayılan Nakşibendîlikte vahdet-i şühûd yaklaşımı öne çıkmıştır. Abdullah ed-Dihlevî ve Hâlid-i Bağdâdî ile tarikat, XIX. yüzyılda İslâm dünyasının en yaygın yollarından biri olmuştur.

Bektaşî dergâhlarına Nakşî-Hâlidî şeyhlerin tayini, devlet ricâlinin ve sultanların ilgisi Hâlidîliğin önemini artırmıştır. Irak, Suriye, Anadolu ve Balkanlar’daki yayılışında şeyhlerin genellikle medrese çıkışlı ve şeriata bağlı olmalarının büyük rolü olduğu belirtilir.

Tekke ve İlgili Kavramlar

Tekke, tarikat zikirlerinin, âyin ve sohbetlerin yapıldığı yerdir. Aynî Efendi’nin açıklamasında tekkeler, ilim tahsilinden sonra ruhî yükselişe çalışanlar için kurulmuştur. İlimden nasibi olmayanlar önce medreseye gönderilir veya tekkede ehil kişilerce eğitilir.

Hankah, merkezî tekke anlamında kullanılır; bağlı tekke ve zâviyelerin ihtiyaçları, kayıtları ve bazı tarikatlarda şeyh tayinleri buradan yürütülür. Dergâh, Farsça kapı eşiğidir; şeyh ve dervişlerin ikamet ettiği tekkelere verilen addır. Hürmet için dergâh-ı şerif de denilir. Âsitâne, büyük merkez tekkeleri ve Mevlevîlikte çile çıkarılan dergâhları; zâviye ise küçük tekkeleri ifade eder.

Tekkeler yalnızca zikir yapılan yerler değildir. İbadethane, eğitim ve meşveret merkezi; yolcu ve hacılar için konaklama yeri, düşkünler için barınak, fakirler için aşevi, kütüphane ve sığınma yeri olarak hizmet verir. Halkın şikâyet ve ihtiyaçlarının üst makamlara ulaştırılmasında da rol oynar. Vakıflar ve bağışlarla sadaka-i câriye sürdürülür.

Tekkelerde sohbetle sözlü, eserlerle yazılı, zikirle tatbikî ve örnek yaşayışla, yani hâl ile eğitim verilirdi.

V. VAHDET-İ VÜCÛD VE VAHDET-İ ŞÜHÛD

Vahdet-i Vücûd

Ruhî tecrübe ve mânevî tekâmülle ulaşılan vahdet fikri, vecd ve sekr hâlinde ifade edildiğinde anlaşılması ve şeriatın zâhiriyle açıklanması güç sözlere dönüşebilmiştir. Bâyezîd-i Bistâmî’ye atfedilen “Sübhânî, mâ a‘zame şânî!” yani “Kendimi tenzih ederim, şanım ne yücedir!” ve “Cübbemin içinde Allah’tan başka bir şey yok” sözleri bu çerçevede ele alınır. Hallâc-ı Mansûr da kendisini Hak ile kāim, kendi varlığını yok görerek “Ene’l-Hak”, yani “Ben Hakk’ım” demiştir.

Gazzâlî’nin “Lâ mevcûde illâ Hû”, yani “O’ndan başka varlık yoktur” ifadesi, adı konulmamış bir vahdet-i vücûd olarak yorumlanır. Bu düşünceyi sistemleştiren İbnü’l-Arabî de kavramı doğrudan kullanmamış; adlandırma kendisinden sonra yerleşmiştir.

Said Nursî’nin açıklamasında, güneşe bakan insanın yıldızları görememesi örnek verilir. O anda yıldızlar görünmese de yok olmuş değildir. Güneşin parlak ışığı görünmelerine engel olur. Görünmedikleri için varlıklarını inkâr eden hata eder. Bu anlatımda eleştirilen, Cenâb-ı Hak hesabına mahlûkatın varlığının inkâr edilmesidir.

Notlarda panteizmle fark şu ifadeyle anlatılır: “Panteizm varlığı maddede birlerken vahdet-i vücûd mesleği Allah’ta birler. Panteizm madde hesabına Allah’ı inkâr ederken vahdet-i vücûd mesleği Allah hesabına maddeyi inkâr eder.” Bu karşılaştırmada panteizmin felsefe ve akıl, vahdet-i vücûdun ise vahiy ve ruhî tecrübe merkezli yönü vurgulanmaktadır.

Vahdet-i Şühûd

Nakşibendîliğin müceddid unvanlı şeyhi İmâm-ı Rabbânî, İbnü’l-Arabî’ye duyulan saygıya rağmen vahdet-i vücûdu eleştirerek vahdet-i şühûdu sistemleştirmiştir. Bu tavır, Ekber Şah’ın farklı dinlerden unsurları birleştirme girişimiyle de ilişkilendirilir. Tevhidi savunan İmâm-ı Rabbânî, vahdet-i vücûdun izahındaki güçlük ve panteizmle benzeştirilmesi karşısında şühûdu öne çıkarır.

İbadet, tâat ve riyâzetle ilâhî aşk kulu istilâ ettiğinde vecd, istiğrak, fenâ ve cem‘ hâlleri ortaya çıkar. Sâlik, Allah’ın tecellisinden başka bir şey görmez; mâsivâ gözünden kaybolur ve yalnız Tek’i müşahede eder.

Güneş doğunca yıldızların görünmemesi, onların yok olması değildir. Üstün ışık diğerlerini görünmez kılmıştır. Vahdet-i şühûdda sâlik, başka varlıkları görmese de yok olduklarını iddia etmez. Görüşteki birlik, varlıkların mutlak özdeşliği anlamına gelmez.

İmâm-ı Rabbânî’ye göre Hallâc’ın “Ene’l-Hak” ve Bistâmî’nin “Sübhânî” sözleri bu makamda söylenmiştir. “Sen çıkınca aradan, kalır seni Yaradan” sırrı gerçekleştiğinde sâlik, “Ene’l-Hak” derken “Hak Hak’tır, ben değilim” demektedir. Kendi benliğini görerek aynı sözü söylemek ise bu anlayışta küfür sayılır.

Eşya, Allah’ın isim ve sıfatlarının tecellisidir; Allah’ın kendisi değildir. Bu sebeple İmâm-ı Rabbânî, “Heme O’st: Her şey O’dur” yerine “Heme ez-O’st: Her şey O’ndandır” ifadesini doğru bulur. Vücûdî tevhidi, Bir’den başka varlık olmadığına inanmak şeklinde açıklayarak ilme’l-yakîn mertebesinde değerlendirir.

Abdal, Kutup ve Gavs

Abdal, bedelin çoğuludur; mânevî vazifeler üstlendiğine inanılan kimseleri ifade eder. Kutup, tasavvufta en büyük velî ve mânevî tasarruf sahibi kabul edilen şahsiyettir. Darda kalanın yardımına yetişmesi yönünden gavs diye anılır. Abdülkādir Geylânî, gavs-ı a‘zam lakabıyla tanınır.

VI. İSTİMDAT VE TEVESSÜL

İstimdat

Ölü veya diriden istimdat, onlara müstakil varlık ve güç izafe etmemek şartıyla bazı sûfîlerce mümkün görülür. Kemalpaşazâde’nin Şerh-i Hadîs-i Erbaîn’inde hadis olarak aktarılan “İşlerinizde şaşkınlığa düşünce ehl-i kubûrdan yardım isteyiniz” sözü de delil sayılır. Burada sözün sıhhati tartışmasına girilmeden, ehl-i kubûrun ölüler veya ölümü düşünerek kendisini ölüm sonrasına hazırlayan kişiler olarak yorumlandığı aktarılır.

Tevessül

Tevessül, bir şeyi veya şahsı Allah’a yaklaşmak için vesile edinmektir. Mâide sûresinin 35. âyetindeki Allah’a yaklaşmaya vesile arama emri buna delil gösterilir.

Hz. Ömer’in, Hz. Abbas ile tevessül ederek “Yâ Rabbi! Kuraklık içinde kaldığımızda Peygamberimiz ile sana tevessül ederdik, bize yağmur verirdin. Şimdi de onun amcası ile tevessül ediyoruz. Bizi suya kavuştur” diye dua ettiği ve ardından yağmur yağdığı rivayet edilir.

VII. RÂBITA

Râbıta özellikle Nakşibendîlikte önemsenmekle birlikte başka tarikatlarda da vardır. Tevbe sûresinin 119. âyetindeki doğrularla beraber olma ve Mâide sûresinin 35. âyetindeki vesile arama emri, bu bağlamda delil gösterilmiştir.

Hâlid-i Bağdâdî’ye göre râbıta, müridin fenâ fillâha ermiş kâmil mürşidinin sûretini hatırlayarak ruhaniyetinden istimdat istemesidir. İmâm-ı Rabbânî’ye göre Allah’a ulaşmada râbıtadan daha yakın yol yoktur.

Muhammed Hânî’nin Altı Râbıta Şekli

1. Şeyhin sûretini iki göz arasında düşünüp ruhaniyetine teveccüh etmek.
2. Şeyhin sûretini iki yanda tasavvur ederek gaybet veya cezbe ortaya çıkıncaya kadar yönelişi sürdürmek. Bu ilk iki şekilde söz konusu hâller oluşunca râbıta bırakılır, hâller geçince yeniden başlanır.
3. Şeyhin sûretini alnın ortasında tahayyül etmek.
4. Şeyhin sûretini kalbin ortasında hazır bulundurmak.
5. Sûreti alından kalbe indirmek; kalbi geniş bir dehliz gibi düşünerek zihne gelen düşünceleri kesmek.
6. Kendi varlığını nefyedip şeyhini sabit bırakmak; kendi yerinde şeyhinin bulunduğunu düşünmek.

Nu‘manoğlu Kâtip Mustafa Fevzi’nin tarifinde gözler yumulur; şeyh, kalbi müridin kalbine gelecek şekilde karşıda tasavvur edilir. Mürit kendi kalbini küçük bir havuz, şeyhin kalbini bir deniz gibi düşünür. Resûlullah’tan gelen feyiz ve nurun şeyhinden kendisine aktığını tahayyül eder.

Şeyhin kıyafet ve görünüşünde olduğunu, mürşidinin kendi bedenine girdiğini veya kendisinin mürşidinin varlığında yok olup onunla bir olduğunu düşünmek gibi şekiller de aktarılır. Bunlara şeklî veya sûrî râbıta denilir.

Yapıldığı Zaman ve Yere Göre Râbıta

Huzur râbıtası, şeyhin yanında yapılır. Mürit, şeyhini tahtındaki sultan, kendisini ondan bir şey bekleyen fakir gibi düşünerek gönülden yardım talep eder.

Mânevî veya hayalî râbıta, gündelik işlerde bile mürşidi yanında düşünmektir. Uyumadan önce ve günahla karşılaşınca tavsiye edilir. Namazdan önce ve sonra yapılması önerilirken namazın içinde yapılmaması söylenmiştir.

Özel ders râbıtası, Nakşîlerde akşamla yatsı arasında on ila on beş dakika yapılır. Şeyhin yüzü dolunay gibi parlak tasavvur edilir; ondan gelen feyizlerin kalbe aktığı, nurun bütün bedene yayıldığı düşünülür.

Zikirde râbıta, kalbi zikre hazırlayıp mânevî uyanıklığı sağlamak içindir. Bazı tarifler, şeyhin sûretini göz önüne getirmenin zikir sırasında sürdürülebileceğini düşündürür. Ancak bazı Nakşî kaynakları bunu zikrin öncesine ayırır; zikir sırasında sûreti tasavvur etmek yerine şeyhi yanında düşünmeyi benimser.

Sohbet ve hatmede râbıta, mürşide bakarak veya başkasının sohbetinde sanki konuşan mürşidiymiş gibi düşünerek yapılır. Hatmede de onun huzurunda olunduğu tasavvur edilir.

Kabir ziyaretinde râbıta, vefat etmiş velîye kalben yönelerek feyiz beklemektir. Hâlid-i Bağdâdî’ye nispet edilen tarifte selâm verilir, kabrin sağ ayak ucuna oturulur; sağ el sol elin üzerine konup baş göğse eğilir. Bir Fâtiha, on bir İhlâs ve bir Âyetü’l-kürsî okunarak ruhuna hediye edilir. Ardından o zatın ruhaniyetine teveccüh edilir.
Displaying 1 - 1 of 1 review