What do you think?
Rate this book
Τι απέγιναν οι διανοούμενοι;
Για περισσότερο από έναν αιώνα, ο διανοούμενος στάθηκε μια ενοχλητική φωνή, ένα κριτικό πνεύμα που δήλωνε την αλήθεια ενάντια στην εξουσία. Ο Ζολά, ο Όργουελ, η Άρεντ, ο Σαρτρ, για να αναφέρουμε λίγα μόνο ονόματα, ενσάρκωσαν αυτή τη μορφή σε διάφορες στιγμές. Σήμερα, η λέξη έχει χάσει κάθε κύρος, καθώς αποδίδεται συνήθως σε φλύαρες φιγούρες που γεμίζουν τις τηλεοπτικές οθόνες. Σύμφωνα με τον Έντσο Τραβέρσο, αυτή η έκλειψη έχει πολλαπλές αιτίες: το τέλος των ουτοπιών του 20ού αιώνα, τη συντηρητική στροφή της δεκαετίας του 1980, την εμπορευματοποίηση της κουλτούρας, τις απογοητεύσεις μιας γενιάς. Σ’ ένα «μετα-ιδεολογικό» κόσμο όπου η πολιτική τρέφεται ολοένα και λιγότερο με ιδέες, ο διανοούμενος αντικαταστάθηκε από τους «εμπειρογνώμονες» στην υπηρεσία της κυβέρνησης και από τους ειδικούς της επικοινωνίας. Σ’ αυτό το νέο τοπίο, τα κοινωνικά κινήματα έχουν μείνει ορφανά, όμως η αντιρρητική σκέψη δεν εξαφανίστηκε. Ο Τραβέρσο διακρίνει τα σημάδια που αναγγέλλουν μια νέου είδους σύνδεση ανάμεσα στην παραγωγή των γνώσεων, την κριτική της εξουσίας και την πολιτική στράτευση. Ένας απολογισμός που, ταυτόχρονα, μας καλεί να επινοήσουμε το διανοούμενο του 21ου αιώνα.
160 pages, Paperback
First published February 15, 2013
About the author
Enzo Traverso
63 books210 followersEnzo Traverso is an Italian scholar of European intellectual history. He is the author of several books on critical theory, the Holocaust, Marxism, memory, totalitarianism, revolution, and contemporary historiography. His books have been translated into numerous languages. After living and working in France for over 25 years, he is currently the Susan and Barton Winokur Professor in the Humanities at Cornell University.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 9 of 9 reviews
March 17, 2015
Μια εξαιρετική συνέντευξη μέσα σ'ένα τόσο καλαίσθητο βιβλίο(σε εμπνέει και η εμφάνιση,αντικειμενικά).Αν και μικρό,οι πληροφορίες είναι τόσες πολλές και ενδιαφέρουσες που χρειάζεται χρόνος(και μετά επιπλέον ψάξιμο για κάθε τι που αναφέρει ο Traverso)για να τα κατανοήσεις και να προβληματιστείς.Βιβλίο που γέμισε αρκετές σημειώσεις στο περιθώριο,καθώς και με ερωτήματα που δημιουργήθηκαν.Με βοήθησε στο να κατανοήσω ίσως και άλλα βιβλία,αλλά και να πάρω αφορμές να διαβάσω και άλλα που πρότεινε άτυπα.
June 20, 2022
Mientras escribo esto, Colombia está sacudida por la elección del primer presidente de “izquierda”. Gustavo Petro logró ganar tras una contienda muy reñida y puede decirse que es el primer gobernante anti establecimiento, quien desde sus inicios en la política ha trabajado por la paz y la equidad, en un país reconocido mundialmente por su corrupción y desdén hacia los menos favorecidos.
Durante la campaña, una de las más sucias que recuerdo, su contrincante, Rodolfo Hernández, se dedicó a sembrar miedo con el argumento trasnochado del pasado guerrillero de Petro y el fantasma de un comunismo o socialismo que sería imposible instaurar en el contexto del capitalismo actual. No obstante, el recurso funcionó y vivimos días aciagos en los que las campañas nos mostraron lo peor de cada candidato y dejaron lo ideológico por fuera. De Hernández nunca escuchamos una propuesta política clara más de su idea de que “todos los colombianos deberían al menos una vez en la vida, ir al mar”.
Es muy común que en Latinoamérica las campañas que respaldan los gobiernos de turno se centren en argumentos vacíos y busquen asustar más que educar, por lo cual los electores terminan no eligiendo a su candidato favorito si no votando en contra del que no quieren que quede. Y eso sucede porque, siguiendo a Traverso, las campañas políticas actuales no son una pugna de las ideas, sino un ejercicio de mercadeo como si se tratara de cualquier otro.
De ahí que los electores no nos centramos en leer y analizar las propuestas o programas políticos, si no que nos dedicamos a esperar qué olla podrida se destapa. ¿Qué fue de los intelectuales? describe con erudición cómo el oficio de pensar en las economías capitalistas se ha trasladado de los filósofos, historiadores y otros a los especialistas en marketing, y en años más recientes, a las personalidades de las redes sociales, quienes desde el privilegio y de manera absolutamente irresponsable se dedican a manipular el pensamiento y a dividir a la gente, generando rencor y odio y una destrucción de las ideas.
Traverso conversa con su interlocutor y soporta cada una de sus respuestas con una genialidad ya reconocida. A ratos se le escucha pesimista, a ratos optimista, pero todos sus reclamos e inquietudes son válidos; mientras mantengamos esta inercia mediática que nos lleva a aniquilar el pensamiento crítico y a remplazarlo por el espectáculo, estamos condenados como raza y nos alejamos cada vez más de los ideales utópicos que en el pasado vislumbramos en el horizonte.
Es una conversación corta, pero profunda, que deja ideas potentes y llama irremediablemente a la reflexión: “Si la historia es una tensión dialéctica entre el pasado como campo de experiencia y el futuro como horizonte de expectativas, según la fórmula de Reinhart Koselleck, hoy, en el comienzo del siglo XXI, el horizonte de expectativas parece haber desaparecido".
Afortunadamente y para tranquilidad de todos, el autor afirma que “se puede formular la hipótesis de que las futuras revoluciones no serán comunistas, como lo fueron las del siglo XX, pero seguirán siendo anticapitalistas; se harán por los bienes comunes que hay que salvar de la reificación del mercado. Las revoluciones no se decretan, nacen de las crisis sociales y políticas; tampoco son producto de alguna ley histórica o causalidad determinista. Se inventan, y su desenlace siempre es incierto. Hoy en día debemos asimilar la derrota de las revoluciones del pasado sin por eso plegarnos al orden del presente. No todas las revoluciones son alegres. En nuestra época, tendería más bien a pensarlas, a la manera de Daniel Bensaïd, como una apuesta melancólica. "
Así pues, bienvenida la melancolía.
Durante la campaña, una de las más sucias que recuerdo, su contrincante, Rodolfo Hernández, se dedicó a sembrar miedo con el argumento trasnochado del pasado guerrillero de Petro y el fantasma de un comunismo o socialismo que sería imposible instaurar en el contexto del capitalismo actual. No obstante, el recurso funcionó y vivimos días aciagos en los que las campañas nos mostraron lo peor de cada candidato y dejaron lo ideológico por fuera. De Hernández nunca escuchamos una propuesta política clara más de su idea de que “todos los colombianos deberían al menos una vez en la vida, ir al mar”.
Es muy común que en Latinoamérica las campañas que respaldan los gobiernos de turno se centren en argumentos vacíos y busquen asustar más que educar, por lo cual los electores terminan no eligiendo a su candidato favorito si no votando en contra del que no quieren que quede. Y eso sucede porque, siguiendo a Traverso, las campañas políticas actuales no son una pugna de las ideas, sino un ejercicio de mercadeo como si se tratara de cualquier otro.
De ahí que los electores no nos centramos en leer y analizar las propuestas o programas políticos, si no que nos dedicamos a esperar qué olla podrida se destapa. ¿Qué fue de los intelectuales? describe con erudición cómo el oficio de pensar en las economías capitalistas se ha trasladado de los filósofos, historiadores y otros a los especialistas en marketing, y en años más recientes, a las personalidades de las redes sociales, quienes desde el privilegio y de manera absolutamente irresponsable se dedican a manipular el pensamiento y a dividir a la gente, generando rencor y odio y una destrucción de las ideas.
Traverso conversa con su interlocutor y soporta cada una de sus respuestas con una genialidad ya reconocida. A ratos se le escucha pesimista, a ratos optimista, pero todos sus reclamos e inquietudes son válidos; mientras mantengamos esta inercia mediática que nos lleva a aniquilar el pensamiento crítico y a remplazarlo por el espectáculo, estamos condenados como raza y nos alejamos cada vez más de los ideales utópicos que en el pasado vislumbramos en el horizonte.
Es una conversación corta, pero profunda, que deja ideas potentes y llama irremediablemente a la reflexión: “Si la historia es una tensión dialéctica entre el pasado como campo de experiencia y el futuro como horizonte de expectativas, según la fórmula de Reinhart Koselleck, hoy, en el comienzo del siglo XXI, el horizonte de expectativas parece haber desaparecido".
Afortunadamente y para tranquilidad de todos, el autor afirma que “se puede formular la hipótesis de que las futuras revoluciones no serán comunistas, como lo fueron las del siglo XX, pero seguirán siendo anticapitalistas; se harán por los bienes comunes que hay que salvar de la reificación del mercado. Las revoluciones no se decretan, nacen de las crisis sociales y políticas; tampoco son producto de alguna ley histórica o causalidad determinista. Se inventan, y su desenlace siempre es incierto. Hoy en día debemos asimilar la derrota de las revoluciones del pasado sin por eso plegarnos al orden del presente. No todas las revoluciones son alegres. En nuestra época, tendería más bien a pensarlas, a la manera de Daniel Bensaïd, como una apuesta melancólica. "
Así pues, bienvenida la melancolía.
July 1, 2026
Πραγματικά, τι Απέγιναν οι Διαννοούμενοι;
Αν θέλουμε να σηκώσουμε για μια στιγμή τα μάτια μας απο το κινητό ή τον υπολογιστή και να δούμε στην τηλεόραση μια συζήτηση για ένα θέμα της επικαιρότητας ή ένα θέμα που αφορά την τέχνη ή τη λογοτεχνία, θα συνειδητοποιήσουμε πως κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατό. Και αυτό κυρίως, γιατί μια συζήτηση μεταξύ φιγούρων της διανόησης δεν υπάρχει.
Πράγματι, αν ανατρέξουμε σε περασμένες δεκαετίες, θα δούμε εκπομπές που αυτό που λέμε ‘διαννοούμενος’ ή ‘δημόσιος διαννοούμενος’ καλούνταν για να εκφέρει τη γνώμη του, να συζητήσει και να αντιπαρατεθεί με τους συνομιλητές του, ακόμη και να διαπλακεί μαζί τους μερικές φορές, παράγοντας όμως λόγο, επιχειρήματα και επιστρατεύοντας έναν πλούτο γνώσεων, ανάλογο της ειδικότητας του. Είναι μνημειώδης η συζήτηση μεταξύ Michel Foucault και Noam Chomsky στη δεκαετία του 1970, οι συζητήσεις στη αμερικάνικη εκπομπή Firing Line του δεξιού διαννοούμενου William F. Buckley Jr., καθώς και στα καθ’ημάς, η παρουσία του Βασίλη Ραφαηλίδη τόσο στο χαρτί όσο και στην οθόνη. Αυτή η εικόνα του δημόσιο διαννοούμενου που έχει φτάσει ακόμη και στα όρια της διακωμώδησης, δεν συναντάται σχεδόν πουθενά σήμερα, με εξαίρεση χλιαρές αναστηλώσεις παρόμοιων συζητήσεων, όπως αυτή μεταξύ Slavoj Zizek και Jordan Peterson πριν μερικά χρόνια.
Ήδη όμως απο το 2013, ο Enzo Traverso διερωτώνταν, μάλλον ρητορικά, για την έκλειψη του διαννοούμενου απο το δημόσιο λόγο και αποφάσισε να επεκταθεί πάνω στο θέμα σε μια συζήτηση με τον ανθρωπολόγο Régis Meyran. Είναι μια μεστή, συζήτηση με μέτα- χαρακτηριστικά, καθώς οι δύο διαννοούμενοι συζητάνε για την έκλειψη του διαννοούμενου απο τον δημόσιο λόγο, και η οποία συμβαίνει σε έναν χώρο που είναι μεν φυσικός, αλλά σίγουρα μικρότερου βεληνεκούς απο την εμφάνιση στα ΜΜΕ: το βιβλίο. Θα μπορούσε να πει κανεις πως είναι μια συζήτηση που αφορά μόνο τους διαννοούμενους, αυτους που εν τέλει θα ενδιαφερούν για να αγοράσουν το βιβλίο.
Ο Traverso συνυφασμένος με την έννοια της ‘αριστερής μελαγχολίας’, προσπαθεί να κάνει μια ανατομία της έννοιας του διαννοούμενου (απαρχές, ακμή, και έκλειψη), εκκινούμενος απο το διαβόητο πλέον τέλος της ιστορίας και την κομβικής σημασίας πτώση της ΕΣΣΔ, έχοντας όμως την επίγνωση να μην μείνει μόνο εκεί. Η προαναφερθείσα πτώση δεν υπήρξε μόνο μια ιδεολογικο-πολιτική κατάρρευση, αλλά αντανακλάστηκε πάνω στον κατεξοχήν χώρο της διανόησης, το πανεπιστήμιο, όπως αυτό είχε διαμορφωθεί μεσοπολεμικά και μεταπολεμικά, ως χώρος πάλης των ιδεών που εκβάλει εν τέλει στο δημόσιο χώρο.
Ταυτόχρονα με αυτή την εξέλιξη επήλθε και ο εξίσου κομβικής σημασίας νεοφιλελεύθερος μετασχηματισμός του πανεπιστημίου σε χώρο παραγωγής πτυχίων, εμπειρογνωμόνων και λοιπών ειδικών (π.χ. policy experts), μια σταδιακή εξιδείκευση, τεχνοκρατικά προσανατολισμένη, η οποία εξουδετέρωσε την συζήτηση επι των ιδεών και τη δυνατότητα μας να σκεφτούμε πάνω και πέραν του υφιστάμενου κοινωνικο-πολιτικού πλαισίου. Με το ‘τέλος της ιστορίας’ και την ΤΙΝΑ, ο κόσμος δεν χρειαζόταν ιδεολόγους, αλλά ειδικούς, για την καλύτερη διαχείριση της πολιτικής και όχι για την δυνατότητα να οραματιστούμε μια διαφορετική πολιτική.
Ο Traverso βλέπει το τέλος του διαννοούμενου άρηκτα συνδεδεμένο με το τέλος των ουτοπιών, με την παύση της ικανότητας μας να σκεφτούμε και να επεξεργαζόμαστε συνεχώς νέα εγχειρήματα, είτε επιτυχημένα είτε αποτυχημένα, νέες οικονομικές και κοινωνικές εναλλακτικές, καθώς και να προσδίδουμε ένα όραμα για αυτά. Η νεοφιλελευθεροποίηση των πανεπιστημίων και η τεχνοκρατική αντίληψη του κόσμου, επέφεραν την εξάλειψη του ρίσκου και κατάφεραν να ‘κλειδώσουν’ το μέλλον: αν αφήσουμε την αγορά να λειτουργήσει ελέυθερα θα επιτύχουμε αέναη ανάπτυξη, οπότε δεν χρειάζεται να συζητηθεί ή να διαπραγματευτεί το οτιδήποτε.
Τόσο ο Traverso όσο και Meyran χρησιμοποιούν τον μεταξύ τους διάλογο όχι μόνο σαν ένα αυστηρό κατηγορώ, αλλά σαν μια προσπάθεια κατανόησης και αιτιολόγησης της παρούσας συνθήκης, χωρίς όμως να προσφέρουν μια διέξοδο απο αυτό το τέλμα. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2013, και κάπου εδώ είναι όπου τα πράγματα αρχίζουν να παίρνουν μια άλλη τροπή.
13 χρόνια μετά, το προαναφερθέν τέλμα όχι μόνο εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά έχει γιγαγτωθεί. Το φημολογούμενο ‘τέλος της ιστορίας’, αποδείχθηκε ιστορικό διάλλειμα, ο μύθος και η υπόσχεση του νεοφιλελευθερισμού κατέρρευσαν χωρίς να βρθεί ένας άλλος καπιταλιστικός διάδοχος, πέρα απο τη την ριζοσπαστικοποιήμενη μορφή του, και η γενοκτονία της Γάζας ήρθε για να επιβεβαιώσει πως οι ουτοπίες εκλείπουν, αλλά οι δυστοπίες επιμένουν. Είναι πραγματικά μια παράδοξη ιστορική συγκυρία, όπου η ιστορία έχει πάρει ξανά μπρος, αλλά ο διαννούμενος σαν πρωτοπόρος και ίσως και ρυθμιστής των σχέσεων πανεπιστημίου-δημοσίου παραμένει απών. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, η διανοητική απάντηση στη Γάζα, τουλάχιστον στο ευρωπαϊκό επίπεδο δεν κατάφερε να περάσει τα ακαδημαϊκά στεγανά της, ενώ σε περιπτώσεις όπως η γερμανική ακαδημία, με σημαντική διανοητική παράδοση στην Ευρώπη, η σιωπή της ήταν εκκωφαντική και παράμενει ως τέτοια μέχρι και σήμερα.
Και αυτό είναι το θέμα: η γνώση παράγεται αλλά δεν διαχέεται προς το δημόσιο σε μια φιλική γλώσσα, ικανή να συνομιλήσει με τον απλό άνθρωπο. Δεν υπάρχει μόνο η απουσία αυτής της προσπάθειας, αλλά και η επισκίαση της απο τον τεχνοκρατικό τρόπο σκέψης που διαπνέει τα πανεπιστήμια σήμερα. Επειδή όμως, τα τελευταία υπόσχονται λύσεις, ανταγωνιστικότητα, επιδόσεις, κ.ο.κ., μπορούν να υποπέσουν σε σφάλματα και αβλεψίες, τα οποία διαβρώνουν σταδιακά τις σχέσεις εμπιστοσύνης με το δημόσιο χώρο. Ας δούμε την αντιμετώπιση των ειδικών απο μέρους του πληθυσμού εν μέσω πανδημίας αν θέλουμε να βρούμε ένα κατάλληλο παράδειγμα.
Έτσι λοιπόν οδηγούμαστε σε μια συνολική απαξίωση του πανεπιστημιακού θεσμού, όπου η έννοια του διαννοούμενου χάνει τα πατήματα της απο πολλαπλές μεριές. Ίσως κάποιοι να πούν πως οποιαδήποτε τέτοια προσπάθεια ενός νέου ανοίγματος προς τον δημόσιο χώρο να είναι επίπονη ή άσκοπη, ακόμη και επικίνδυνη. Πως όμως μπορούμε να φαντασούμε ξανά το πανεπιστήμιο ως ένα χώρο γνώσης, κριτικής σκέψης, και διαλόγου, χωρίς τον παράγοντα του κοινού μέσα; Ποιό το νόημα της ύπαρξης του πανεπιστημίου ως χώρος που υπάρχει για να εξυπηρετεί το ίδιο ή τις αγορές, και τίποτα άλλο; Πως θα διασφαλίζουμε την λειτουργία του αν δεν έχουμε την λαϊκή νομιμοποίηση που θα υποστηρίζει τη προαναφερθείσα ύπαρξη του;
Ίσως τελικά να αρχίσουμε να κινούμαστε προς αυτή τη κατεύθυνση, και έστω και άτσαλα, πρόχειρα, να φανταστούμε και να σχεδιάσουμε με τη συμμετοχή του διαννοούμενου, δρόμους που θα μας οδηγούν πέρα απο ένα κλειδωμένο μέλλον. Κανείς δεν εγγυάται ένα προτετελεσμένο αποτέλεσμα, κάτι τέτοιο δεν θα ήταν επιθυμητό άλλωστε.
Όμως, δεν έχουμε να χάσουμε τίποτα.
Αν θέλουμε να σηκώσουμε για μια στιγμή τα μάτια μας απο το κινητό ή τον υπολογιστή και να δούμε στην τηλεόραση μια συζήτηση για ένα θέμα της επικαιρότητας ή ένα θέμα που αφορά την τέχνη ή τη λογοτεχνία, θα συνειδητοποιήσουμε πως κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατό. Και αυτό κυρίως, γιατί μια συζήτηση μεταξύ φιγούρων της διανόησης δεν υπάρχει.
Πράγματι, αν ανατρέξουμε σε περασμένες δεκαετίες, θα δούμε εκπομπές που αυτό που λέμε ‘διαννοούμενος’ ή ‘δημόσιος διαννοούμενος’ καλούνταν για να εκφέρει τη γνώμη του, να συζητήσει και να αντιπαρατεθεί με τους συνομιλητές του, ακόμη και να διαπλακεί μαζί τους μερικές φορές, παράγοντας όμως λόγο, επιχειρήματα και επιστρατεύοντας έναν πλούτο γνώσεων, ανάλογο της ειδικότητας του. Είναι μνημειώδης η συζήτηση μεταξύ Michel Foucault και Noam Chomsky στη δεκαετία του 1970, οι συζητήσεις στη αμερικάνικη εκπομπή Firing Line του δεξιού διαννοούμενου William F. Buckley Jr., καθώς και στα καθ’ημάς, η παρουσία του Βασίλη Ραφαηλίδη τόσο στο χαρτί όσο και στην οθόνη. Αυτή η εικόνα του δημόσιο διαννοούμενου που έχει φτάσει ακόμη και στα όρια της διακωμώδησης, δεν συναντάται σχεδόν πουθενά σήμερα, με εξαίρεση χλιαρές αναστηλώσεις παρόμοιων συζητήσεων, όπως αυτή μεταξύ Slavoj Zizek και Jordan Peterson πριν μερικά χρόνια.
Ήδη όμως απο το 2013, ο Enzo Traverso διερωτώνταν, μάλλον ρητορικά, για την έκλειψη του διαννοούμενου απο το δημόσιο λόγο και αποφάσισε να επεκταθεί πάνω στο θέμα σε μια συζήτηση με τον ανθρωπολόγο Régis Meyran. Είναι μια μεστή, συζήτηση με μέτα- χαρακτηριστικά, καθώς οι δύο διαννοούμενοι συζητάνε για την έκλειψη του διαννοούμενου απο τον δημόσιο λόγο, και η οποία συμβαίνει σε έναν χώρο που είναι μεν φυσικός, αλλά σίγουρα μικρότερου βεληνεκούς απο την εμφάνιση στα ΜΜΕ: το βιβλίο. Θα μπορούσε να πει κανεις πως είναι μια συζήτηση που αφορά μόνο τους διαννοούμενους, αυτους που εν τέλει θα ενδιαφερούν για να αγοράσουν το βιβλίο.
Ο Traverso συνυφασμένος με την έννοια της ‘αριστερής μελαγχολίας’, προσπαθεί να κάνει μια ανατομία της έννοιας του διαννοούμενου (απαρχές, ακμή, και έκλειψη), εκκινούμενος απο το διαβόητο πλέον τέλος της ιστορίας και την κομβικής σημασίας πτώση της ΕΣΣΔ, έχοντας όμως την επίγνωση να μην μείνει μόνο εκεί. Η προαναφερθείσα πτώση δεν υπήρξε μόνο μια ιδεολογικο-πολιτική κατάρρευση, αλλά αντανακλάστηκε πάνω στον κατεξοχήν χώρο της διανόησης, το πανεπιστήμιο, όπως αυτό είχε διαμορφωθεί μεσοπολεμικά και μεταπολεμικά, ως χώρος πάλης των ιδεών που εκβάλει εν τέλει στο δημόσιο χώρο.
Ταυτόχρονα με αυτή την εξέλιξη επήλθε και ο εξίσου κομβικής σημασίας νεοφιλελεύθερος μετασχηματισμός του πανεπιστημίου σε χώρο παραγωγής πτυχίων, εμπειρογνωμόνων και λοιπών ειδικών (π.χ. policy experts), μια σταδιακή εξιδείκευση, τεχνοκρατικά προσανατολισμένη, η οποία εξουδετέρωσε την συζήτηση επι των ιδεών και τη δυνατότητα μας να σκεφτούμε πάνω και πέραν του υφιστάμενου κοινωνικο-πολιτικού πλαισίου. Με το ‘τέλος της ιστορίας’ και την ΤΙΝΑ, ο κόσμος δεν χρειαζόταν ιδεολόγους, αλλά ειδικούς, για την καλύτερη διαχείριση της πολιτικής και όχι για την δυνατότητα να οραματιστούμε μια διαφορετική πολιτική.
Ο Traverso βλέπει το τέλος του διαννοούμενου άρηκτα συνδεδεμένο με το τέλος των ουτοπιών, με την παύση της ικανότητας μας να σκεφτούμε και να επεξεργαζόμαστε συνεχώς νέα εγχειρήματα, είτε επιτυχημένα είτε αποτυχημένα, νέες οικονομικές και κοινωνικές εναλλακτικές, καθώς και να προσδίδουμε ένα όραμα για αυτά. Η νεοφιλελευθεροποίηση των πανεπιστημίων και η τεχνοκρατική αντίληψη του κόσμου, επέφεραν την εξάλειψη του ρίσκου και κατάφεραν να ‘κλειδώσουν’ το μέλλον: αν αφήσουμε την αγορά να λειτουργήσει ελέυθερα θα επιτύχουμε αέναη ανάπτυξη, οπότε δεν χρειάζεται να συζητηθεί ή να διαπραγματευτεί το οτιδήποτε.
Τόσο ο Traverso όσο και Meyran χρησιμοποιούν τον μεταξύ τους διάλογο όχι μόνο σαν ένα αυστηρό κατηγορώ, αλλά σαν μια προσπάθεια κατανόησης και αιτιολόγησης της παρούσας συνθήκης, χωρίς όμως να προσφέρουν μια διέξοδο απο αυτό το τέλμα. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2013, και κάπου εδώ είναι όπου τα πράγματα αρχίζουν να παίρνουν μια άλλη τροπή.
13 χρόνια μετά, το προαναφερθέν τέλμα όχι μόνο εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά έχει γιγαγτωθεί. Το φημολογούμενο ‘τέλος της ιστορίας’, αποδείχθηκε ιστορικό διάλλειμα, ο μύθος και η υπόσχεση του νεοφιλελευθερισμού κατέρρευσαν χωρίς να βρθεί ένας άλλος καπιταλιστικός διάδοχος, πέρα απο τη την ριζοσπαστικοποιήμενη μορφή του, και η γενοκτονία της Γάζας ήρθε για να επιβεβαιώσει πως οι ουτοπίες εκλείπουν, αλλά οι δυστοπίες επιμένουν. Είναι πραγματικά μια παράδοξη ιστορική συγκυρία, όπου η ιστορία έχει πάρει ξανά μπρος, αλλά ο διαννούμενος σαν πρωτοπόρος και ίσως και ρυθμιστής των σχέσεων πανεπιστημίου-δημοσίου παραμένει απών. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, η διανοητική απάντηση στη Γάζα, τουλάχιστον στο ευρωπαϊκό επίπεδο δεν κατάφερε να περάσει τα ακαδημαϊκά στεγανά της, ενώ σε περιπτώσεις όπως η γερμανική ακαδημία, με σημαντική διανοητική παράδοση στην Ευρώπη, η σιωπή της ήταν εκκωφαντική και παράμενει ως τέτοια μέχρι και σήμερα.
Και αυτό είναι το θέμα: η γνώση παράγεται αλλά δεν διαχέεται προς το δημόσιο σε μια φιλική γλώσσα, ικανή να συνομιλήσει με τον απλό άνθρωπο. Δεν υπάρχει μόνο η απουσία αυτής της προσπάθειας, αλλά και η επισκίαση της απο τον τεχνοκρατικό τρόπο σκέψης που διαπνέει τα πανεπιστήμια σήμερα. Επειδή όμως, τα τελευταία υπόσχονται λύσεις, ανταγωνιστικότητα, επιδόσεις, κ.ο.κ., μπορούν να υποπέσουν σε σφάλματα και αβλεψίες, τα οποία διαβρώνουν σταδιακά τις σχέσεις εμπιστοσύνης με το δημόσιο χώρο. Ας δούμε την αντιμετώπιση των ειδικών απο μέρους του πληθυσμού εν μέσω πανδημίας αν θέλουμε να βρούμε ένα κατάλληλο παράδειγμα.
Έτσι λοιπόν οδηγούμαστε σε μια συνολική απαξίωση του πανεπιστημιακού θεσμού, όπου η έννοια του διαννοούμενου χάνει τα πατήματα της απο πολλαπλές μεριές. Ίσως κάποιοι να πούν πως οποιαδήποτε τέτοια προσπάθεια ενός νέου ανοίγματος προς τον δημόσιο χώρο να είναι επίπονη ή άσκοπη, ακόμη και επικίνδυνη. Πως όμως μπορούμε να φαντασούμε ξανά το πανεπιστήμιο ως ένα χώρο γνώσης, κριτικής σκέψης, και διαλόγου, χωρίς τον παράγοντα του κοινού μέσα; Ποιό το νόημα της ύπαρξης του πανεπιστημίου ως χώρος που υπάρχει για να εξυπηρετεί το ίδιο ή τις αγορές, και τίποτα άλλο; Πως θα διασφαλίζουμε την λειτουργία του αν δεν έχουμε την λαϊκή νομιμοποίηση που θα υποστηρίζει τη προαναφερθείσα ύπαρξη του;
Ίσως τελικά να αρχίσουμε να κινούμαστε προς αυτή τη κατεύθυνση, και έστω και άτσαλα, πρόχειρα, να φανταστούμε και να σχεδιάσουμε με τη συμμετοχή του διαννοούμενου, δρόμους που θα μας οδηγούν πέρα απο ένα κλειδωμένο μέλλον. Κανείς δεν εγγυάται ένα προτετελεσμένο αποτέλεσμα, κάτι τέτοιο δεν θα ήταν επιθυμητό άλλωστε.
Όμως, δεν έχουμε να χάσουμε τίποτα.
March 18, 2023
Buen libro. Aunque es un texto breve de entrevista con Traverso y no se puede profundizar mucho, siempre aclara las ideas y genera nuevas dudas leer al buen Enzo. Sobre los intelectuales, agudas ideas pero siempre falta adaptar al contexto de este lado del charco, muy centrado en Francia.
December 18, 2014
Περιεκτική χαρτογράφηση της έννοιας του διανοούμενου από τη γέννεση του ως διακριτού ρόλου στο κοινωνικό πεδίο (με την υπόθεση Ντρέυφους) ως τις μέρες μας.
August 8, 2025
3.5⭐ "Lo que me alarma no es la especialización de los saberes y el nacimiento del intelectual específico, que es su consecuencia; me preocupa, más bien, su oposición con el intelectual universal, ya que esto implica, en la mayoría de los casos, una práctica de la expertise que excluye la crítica. Así se cierra el círculo: el especialista se convierte en experto, se integra en el mundo de la economía y las finanzas, asesora a partidos y gobiernos, y luego se interviene en los medios para analizar la crisis económica que no había avizorado. Estas prácticas son la perfecta antítesis del pensamiento crítico. El experto jamás será siquiera rozado por la idea de cuestionar el capitalismo o de develar su naturaleza. Su papel consiste en explicar cómo salvar los bancos o reducir la deuda dentro del sistema dominante".
February 24, 2025
A sinopse de "Onde Foram Parar os Intelectuais?" pode não deixar claro, mas o livro é, na verdade, a transcrição de uma entrevista com Enzo Traverso. Em um formato de perguntas e respostas, ele investiga o papel dos intelectuais ao longo da história, oferecendo uma definição interessante sobre quem eles foram e como influenciaram a sociedade. Além disso, o autor reflete sobre o presente e o futuro dessa figura, questionando sua relevância em um mundo em constante transformação.
No entanto, não se trata de uma leitura fluída. O texto é denso, repleto de referências, análises e digressões que exigem atenção do leitor.
No entanto, não se trata de uma leitura fluída. O texto é denso, repleto de referências, análises e digressões que exigem atenção do leitor.
July 14, 2023
Tenía empezado el libro hace un tiempo, hasta que hace un par de días lo retomé. Me ha encantado reencontrarme con esta lectura abandonada y descubrir entre sus página muchas ideas que comparto.
August 27, 2023
Eurocêntrico mas excelente cartografia.
Displaying 1 - 9 of 9 reviews