Zingen in het donker. Brieven uit de hongerwinter

by Nescio

De schrijver Nescio, pseudoniem van J.H.F. Grönloh, en zijn vrouw wonen tijdens de bezetting in een bovenhuis in de Amsterdamse Watergraafsmeer. Vanaf oktober 1944 stagneert de aanvoer van voedsel en worden gas en licht afgesloten. Ze trekken zich terug in de keuken en zitten ’s avonds in het donker bij het fornuis te praten en liedjes te zingen. Ze doen hun best om de moed erin te houden.

De brieven die Grönloh tijdens de hongerwinter schreef aan zijn beide dochters in Groningen en hun gezinnen gaan over het eigen wel en wee, en over het dagelijks leven: de voedselbonnen, de rijen voor de winkels, de gaarkeuken, de bomenkap, de kou, de honger. De familie in Groningen spant zich in om voedsel en andere levensbehoeften te sturen. Toch moet de 62-jarige Grönloh met de fiets op jacht naar voedsel en brandstof. Hij doet verslag van alles wat hij ziet en hoort en ondervindt, en wel op het scherp van de snede: ‘Soms heb ik ’t gevoel dat ik een dagboek schrijf, dat plotseling af zal breken. Zoo vinden ze dagboeken van omgekomen poolvaarders.’

Genres: Nonfiction

215 pages, Paperback

First published March 3, 2025

About the author

Jan Hendrik Frederik Grönloh was born in Amsterdam, the oldest of four children. After an idealistic youth, he joined the Holland–Bombay Trading Company in 1904, becoming director in 1926, suffering a nervous breakdown leading to a short hospitalization in 1927, and retiring at age fifty-five, on December 31, 1937; he married Aagje Tiket (b. 1883) in 1906 and had four daughters with her, born in 1907, 1908, 1909, and 1912. Meanwhile, as Nescio (Latin for “I don’t know”; he adopted a pseudonym so as not to jeopardize his business career, acknowledging his authorship publicly only in 1929), he wrote what is now considered perhaps the best prose in the Dutch language.

Reviews

[Jip · Rating 2 out of 5]

Ik weet dat je iemand die in oorlogstijd brieven aan familie schrijft niet kunt bekritiseren op de literaire kwaliteit van diens werk, maar ik kan het niet laten. Mijn kritiek richt ik daarom ook liever aan degene die besloot deze bundel samen te stellen, want zo goed als elke brief in dit hele boek leest zo:

‘Lieve kinders,

Vandaag at ik een halve snee brood en fietste ik de Jordaan in op zoek naar suikerbieten. Die waren er niet meer. We hebben best een beetje honger, maar dat hindert allemaal niet. Naar omstandigheden gaat het prima met ons.
Moed en vertrouwen.

Daggi
Pap’

[Koen · Rating 3 out of 5]

Best interessant, maar niet denderend. Dat komt vooral door de herhaling (wat je iemand die elke dag bezig is met genoeg eten vinden moeilijk kwalijk kan nemen) en doordat alleen Nescio's brieven in dit boekje zijn opgenomen waardoor je als lezer slechts de helft van de briefwisseling meekrijgt en daardoor ook in Nescio's brieven soms wat context mist.
Toch is ook de (repetitieve) dagelijkse gang van zaken de moeite van het lezen waard en doet daarmee recht aan wat Nescio in een van zijn brieven schreef: 'Bewaar dezen brief, dan kun je misschien later nog eens nagaan hoe een Amsterdammer was en leefde in December 1944.'

[Hans Moerland · Rating 4 out of 5]

Zou ik popmuziek hebben gerecenseerd in plaats van boeken, dan had ik het werk van Nescio kunnen onderbrengen bij de zogeheten ‘goue oue’. Deze spelling kies ik hier natuurlijk ter navolging van de bijzondere, aan de auteur ontleende, schrijfwijze. Was Nescio (pseudoniem van J.H.F. Grönloh, 1882-1961) wellicht, net als Marcellus Emants, lid van de Vereniging tot Vereenvoudiging van onze Spelling? Wellicht geeft de biografie, van de hand van Lieneke Frerichs, uitsluitsel hierover. Hoe het ook zij, net als in zijn klassiekers “De uitvreter”, “Titaantjes” en “Dichtertje” treft men dergelijke spelling aan in de oorlogscorrespondentie van de schrijver, bezorgd door Frerichs en uitgegeven door Van Oorschot onder de titel “Zingen in het donker, Brieven uit de hongerwinter”. Men komt ze weer in veelvoud tegen, woorden, uitdrukkingen, woordcombinaties en werkwoordsvormen die zijn gespeld als i, zegti, zeidi, heefti, datti, issi, weigerdeni, verteldeni, gezeid, nogeris, hoordenik, hartelike, kennelik, boterammetjes, geouehoerd, nix. En waar het gaat, het is tenslotte hongerwinter, om bijvoorbeeld de bonkaarten van dochter Miep en echtgenote Os(je) Grönloh, wordt die eigendomsrelatie aangegeven met Oster resp. Miepter. Dat is even wennen voor de lezer, maar al snel weer vertrouwd en het komt bij mij eerder vertederend over dan irritant.
Maar dan de inhoud van de brieven, 55 in getal, waarvan de dagtekening zich uitstrekt van 13 augustus 1944 tot 5 juni 1945. Veelvuldig schrijft Nescio –vanuit Amsterdam, vooral aan twee van zijn drie dochters, in Groningen– over de steeds nijpender wordende levensomstandigheden in het westen des lands. Over de honger en de kou, het gaandeweg ontberen van gas en licht, over de inspanningen die hij verricht om aan voedsel en brandstof te komen, over de bomen die uit het straatbeeld verdwijnen, over de gaarkeuken, over pakketten die het echtpaar Grönloh uit Groningen ontvangt of zou moeten ontvangen, over pakketten die in omgekeerde richting worden verzonden, naar de dochters, schoonzoon en kleinkinderen, enz. Heel wat tijd en moeite, én aandacht in de correspondentie, gaat uit naar pogingen om eventueel zoekgeraakte zendingen te achterhalen, zoals de brieven ook getuigen van een serieuze administratie van de verzending en de (verwachte) ontvangst ervan en van het uitblijven van enigerlei reactie erop. Het repetitieve karakter van dit alles zal bij sommigen misschien afbreuk doen aan het leesplezier, maar maakt wel duidelijk hoezeer Nescio’s gedachten en gevoelsleven erdoor werden beheerst. In de allerlaatste brief, van begin juni 1945, klinkt ineens irritatie door. Die wordt. naar aanleiding van de ontvangst van ‘Miep’s ondoordachte [helaas niet bewaard gebleven] briefkaart’ dan ook besloten met de zinsnede: “Ik moet evenwel nadrukkelijk verzoeken van een dergelijken toon verschoond te blijven” (p. 206).
Wat me inhoudelijk verder opviel in de brieven uit de Hongerwinter is dat het, althans in de eerste maanden ervan, alleszins lijkt te zijn meegevallen met het aantal koolhydraten dat voor de Amsterdamse bevolking beschikbaar kwam in de vorm van brood en aardappelen – vreemd, de Grönlohs consumeerden daar meer van dan mijn vrouw en ik anno 2025 plegen te doen. Herkenbaar uit Nescio’s fictieve werk is het observatievermogen van de auteur en diens vermogen om zijn waarnemingen van onder meer de stad, het landschap en de gesteldheid van weer en natuur fraai te verwoorden. Daarbij geeft hij ook blijk van zijn liefde voor de natuur, geëxpliciteerd in een zin als “Ik geef ook meer om sommige boomen dan om de meeste menschen” (p. 186).
Passages met ironische of laconieke ondertoon treft men overigens vaker aan in de brieven. Zoals, over een bezoek aan de tandarts: “In lang had ik hem niet gezien, het is al weer bijna 4 jaar geleden dat er ’t laatst iets aan m’n gebit is gedaan. Hij was allerhartelijkst ook, ik ben aan z’n nieuwe vrouw voorgesteld, een figuurtje uit de Libelle, verkleed als huishoudstertje, met geschilderde wenkbrauwtjes en een beetje bravoure houdinkje. En toen kwam het gesprek op m’n gezondheid en op m’n dieet en toen kreeg ik 3 kilo worteltjes uit den kelder mee. En voor ’t nakijken van m’n gebit wou i nix hebben” (p. 116). En over een bezoek aan Artis: “Ook een jonge zebu, een lekker wit kalf, al halfwas. En bij z’n neus lijkt de bison op kleine Bep van Vessem [de aanstaande echtgenote van Joop den Uyl, HM], stom en verwaand. […] De bronzen Boeddha zag er nog even bot en antipathiek uit, achterlijk zoo’n plat neusje” (pp.36-37).
Het was me al met al wederom een waar genoegen om Nescio te lezen. Dientengevolge besluit ik maar met, om in stijl te blijven, een simpel “Daggi”; hopelijk tot nogeris een volgende keer.

[Stiep · Rating 1 out of 5]

Soms zit er wel wat aardigs bij, maar over het algemeen is het een opgave om te lezen. Wellicht is het voorschrijven op de basisschool van een brief of twee nuttig, maar de herhaling van al die dingen… je wordt er gek van, hoeveel suikerbieten ze waar op de kop hebben kunnen tikken, hoe het weer is, welke brieven nog beantwoord moeten worden, wat er allemaal in pakketjes wordt megegeven / is ontvangen... Geen enkel verwijt aan het adres van Nescio (Linneushof 11, Amsterdam), maar het is m.i. onbegrijpelijk dat dit boekje zo veel lof heeft kunnen oogsten. De brieven horen in een archief, niet de boekhandel...

[David Rozema · Rating 3 out of 5]

Nescio/Gronloh kan natuurlijk schrijven, de brieven deden me ook wel aan Voskuil denken. Het was geen heel plezante leeservaring, heel veel herhaling. Dat illustreert op zich de ledigheid van de hongerwinter, maar ik denk dat ik in dit geval meer had genoten van een longread over deze brieven, dan daadwerkelijk al deze brieven te lezen. Dagboeken zijn denk ik ook een betere bron, omdat die in principe niet gelezen worden door de censuur. Eindconclusie: best interessant, best aardig, maar geen grote aanrader

[Tjebbe · Rating 3 out of 5]

Een verzameling brieven uit één kant van een briefwisseling tijdens de hongerwinter. Enkele fragmenten zijn beeldend en zeer interessant, met name wanneer het gaat over gebeurtenissen of sfeer in de stad en interacties met anderen op straat.
De persoonlijke beslommeringen zijn minder boeiend.

[Merel · Rating 3 out of 5]

Interessant om op deze manier meer over de hongerwinter te leren. Je krijgt een mooi inkijkje in het leven van de auteur: niet alleen van de strijd om levensmiddelen, maar ook van hoe afgesneden mensen uit verschillende delen van het land van elkaar waren.

Ik vond het af en toe wel lastig te volgen, omdat je maar 1 kant van de briefwisseling leest en er veel onbekende termen en namen worden gebruikt (er is wel veel aandacht besteed aan het uitleggen hiervan, maar voor mij was het nog niet genoeg). Ook leest het boek wat eentonig, ik werd er niet echt ingezogen.