سرچشمه های فردوسی شناسی

by محمدامین ریاحی

افسانه‌ها، روایت‌ها و حقایق درباره زندگی فردوسی، شاهنامه و منابعی که در سرودن این اثر استفاده شده بسیار است و در برخی موارد مشخص‌کردن اصالت و سندیت آن‌ها مشکل به نظر می‌رسد. محمدامین ریاحی از پژوهشگران و فردوسی‌شناسانی است که در دو کتاب با جمع‌آوری تمام گفته‌ها و نوشته‌های مربوط به فردوسی از تذکره‌ها و تاریخ‌ها، ضمن به‌دست‌دادن یک چشم‌انداز کلی از زندگی حماسه‌سرای بزرگ ایران و اثر بزرگش، مقدمه‌ای انتقادی بر هر یک مطالب نیز نگاشته است. این مطالب به ترتیب تاریخی آورده شده‌اند تا اصالت هر مطلب مشخص شود.ریاحی با بررسی این مطالب به این نتیجه رسیده است که مهم‌ترین منابع درباره زندگی فردوسی، نزدیک‌ترین منابع به عصر فردوسی، یعنی مقدمه‌های چهارگانه دست‌نویس شاهنامه (مقدمه شاهنامه ابومنصوری، مقدمه نسخه فلورانس یا مقدمه هشتصدساله، مقدمه سوم یا مقدمه اوسط و مقدمه بایسنقری) هستند که متعلق به قرون پنجم تا نهم می‌شوند. او در مقدمه کتاب «سرچشمه فردوسی‌شناسی» گفته است: «]این مجموعه[ سیر فردوسی‌شناسی را در هزار سال گذشته، چون آیینه روشنی پیش چشم جویندگان می‌گذارد، تا سابقه ظهور افسانه‌ها و مراحل تحولات آن‌ها را بنگرند و از افسانه‌ها به حقیقت‌ها برسند، و چهره تابناک بزرگ‌ترین حکیم و شاعر ایران را از پشت غبار قرون و اعصار به روشنی ببینند».

کتاب «سرچشمه فردوسی شناسی» شامل 65 گفتار کوتاه و جذاب است که برخی از آن‌ها عبارتند از: «فردوسی از زبان خودش»، «شاهنامه و شاعران معاصر فردوسی»، «نخستین مقلد و ستایشگر فردوسی»، «داستان پیشیمانی محمود و فردوسی».

دومین کتاب ریاحی درباه فردوسی و زندگی‌اش، «فردوسی» نام دارد که در آن، مجموعه منابع کهن، دست اول و عاری از افسانه‌های معروف جمع‌آوری شده است. این کتاب همان‌طورکه نویسنده در مقدمه‌اش گفته، منحصرا بر پایه گفته‌های خود فردوسی و تأمل در نوشته‌های کهن نزدیک به عصر او، با زبانی ساده و روان نوشته شده است و مخاطب را به حقایق زندگی حکیم توس رهنمون می‌کند.

کتاب «سرچشمه فردوسی‌شناسی» را «پژوهشگاه علوم انسانی» اولین‌بار در سال 1372 منتشر کرد و کتاب «فردوسی» را نیز ریاحی با حمایت انتشارات «طرح نو» اولین بار در سال 1375 به بازار فرستاد.

414 pages, Paperback

First published January 1, 1993

About the author

Mohammad-Amin Riahi (Persian: محمدامین ریاحی; June 1923, Khoy – 15 May 2009, Tehran) was a prominent Iranian literary scholar of Persian literature, a historian, writer and statesman. Apart from being one of the authors of Dehkhoda Dictionary and Encyclopædia Iranica, he was the author and editor of several well-known scholarly books. Mohammad-Amin Riahi received his PHD on Persian literature from Tehran University under the supervision of Badiozzaman Forouzanfar. Riahi is best known for his scholarly works on Shahnameh and Ferdowsi, Hafiz, and the ancient iranian languages (especially Azari Language). He has produced critical editions of some of the major classical Persian texts such as Mersad-al-ebad and Nozhat-al-majalis. During a course of 60 years he published numerous scholarly articles, a selection of which are gathered in a volume titled Forty essays on language, literature and history of Iran.
Among numerous cultural positions he held during his career, Riahi was a professor of Tehran University, the founding member and later president of the Shahnameh Foundation (1971–1979), vice-chairman of the Iranian Academy of Literature and Arts, and Iranian Minister of Education (1979).

محمدامین ریاحی سال ۱۳۰۲ در شهرستان خوی متولد شد
وی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاه خود به پایان برد و بعد راهی تهران شد.
دکتر ریاحی، فرهنگ‌پژوه، ادیب و مصحح و پژوهشگر ‌نامدار ادبیات در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به تحصیل پرداخت و به دریافت دکتری زبان و ادبیات فارسی نائل آمد.
ریاحی پس از فراغت از تحصیل به تدریس ادبیات پرداخت.
وی در سمت‌های عضویت هیئت مؤلفان لغتنامه دهخدا، مدیر ملی وزارت فرهنگ سابق، رایزنی فرهنگی ایران در کشور ترکیه، استادی دانشگاه آنکارا، دبیر کلی هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور، استادی دانشگاه تهران، نیابت ریاست فرهنگستان ادب و هنر ایران، ریاست دانشکده هنرهای دراماتیک، ریاست بنیاد شاهنامه فردوسی (به مدت دو سال و پس از مجتبی مینوی) به خدمت فرهنگی ‌پرداخت.
او مدت کوتاهی نیز کسوت وزیری آموزش و پرورش را بر عهده داشت.
از فعالیت‌های مطبوعاتی او سردبیری هفته‌نامه مهرگان و آموزش و پرورش و سیمرغ را باید نام برد. از وی اشعاری نیز به جا مانده است.
از آثار او می‌توان به «زبان و ادبیات فارسی در قلمرو عثمانی»، «گلگشت در شعر و اندیشه حافظ»، «تاریخ خوی»، «کسایی مروزی - زندگی و اندیشه و شعر او»، «سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی»، «فردوسی: زندگی، اندیشه و شعر او»، «مجموعه مقالات - حاوی 50 مقاله تاریخی و ادبی» و «تاریخ روابط سیاسی ایران و عثمانی» اشاره کرد.
علاوه بر تألیف، تعدادی از متون کهن فارسی به تحقیق و تصحیح او به چاپ رسیده که از جمله آنها می‌توان «مرصاد العباد نجم الدین رازی»، «مفتاح المعاملات» قدیمی‌ترین متن ریاضی فارسی و همچنین «جهان نامه متن قدیم جغرافیایی» را نام برد.

Reviews

[mohamad jelvani · Rating 5 out of 5]

درود بر روان استاد محمدامین ریاحی که چنین میراث گران‌بهایی برای ما به یادگار گذاشت.
کتابی شسته رفته، بدون حرف‌های اضافی و پرگویی‌های بی‌مورد که هم از بعد پژوهشی و روش‌مندی قابل اعتنا و توجه است و هم از بعد زیبایی‌های نگارشی و حس وطن‌دوستی والا و دوست داشتنی.
روزهایی که با این کتاب دمخور بودم لحظات زیبایی را تجربه کردم و بسیار زیاد بر دانشم درباره‌ی فردوسی و شاهنامه افزوده شد.
ای کاش همه ایرانی‌ها این کتاب را بخوانند و با گذشته‌ی خود و شخصیت‌های بزرگ تاریخشان مثل فردوسی بیشتر آشنا سوند و به آن افتخار کنند.

[Ali · Rating 3 out of 5]

این پژوهش بلند امین ریاحی که از پژوهشگران وابسته به بنیاد شاهنامه در سال های پیش از انقلاب بود، مربوط است به اسناد و مدارکی که در متون و تذکره های گذشته در مورد شاهنامه و فردوسی به چشم می خورد. فهرست جالب و همه جانبه ای از اسناد مربوط به شهر توس و زندگی فردوسی، رابطه ی فردوسی با محمود غزنوی، همدوره های فردوسی و... و به قدمت شاهنامه خوانی ختم می شود.