Dievenland

by Janna Coomans

Een meisje dat stiekem een koe van een nonnenklooster melkt, een edelsmid die een molenaarsvrouw versiert met een gestolen boek, een gezin dat een gejatte jas voor de zekerheid uitrafelt en dan het draad verkoopt, of een knecht die het schaap van zijn stiefvader opeet: wat gestolen wordt, is waardevol. En wie iets steelt, geeft een inkijkje in zijn leven en inventiviteit.


Op basis van tot nu toe onontdekte dievenbekentenissen verkent Janna Coomans de dagelijkse handel en wandel van de late middeleeuwen. Dievenland is een uitzonderlijk levendig boek over gewone mensen die geconfronteerd werden met instabiliteit en onzekerheid in de laatmiddeleeuwse Lage Landen.

Genres: History, Nonfiction, Medieval

359 pages, Kindle Edition

First published May 8, 2025

Reviews

[Milan · Rating 5 out of 5]

Ik trof dit boek toevallig aan in de P.C. Hoofthuisbibliotheek (R.I.P.), en wat ben ik daar nu blij mee. Ik heb er namelijk echt van genoten!

In Dievenland schetst Janna Coomans een breed, kleurrijk en genuanceerd beeld van het leven van armen, dieven en 'vreemdelingen' in de middeleeuwse samenleving van de Lage Landen. Dit doet ze aan de hand van dievenbekentenissen uit die tijd. Ze weet echt leven te blazen in dit archiefmateriaal. Op basis van de middeleeuwse bronnen geeft ze een driedimensionaal en empathisch beeld van individuen uit de onderlaag van de middeleeuwse samenleving. Hierin houdt ze een goede balans tussen het grotere plaatje en de verhalen van deze mensen. Coomans blijft bovendien ten alle tijden wetenschappelijk verantwoord: ze verzint er niks bij en is eerlijk over de limieten en mogelijke biases van haar bronmateriaal.
Een aanrader voor elke liefhebber van de middeleeuwen!

[Jip · Rating 4 out of 5]

Een schat aan informatie. Nu weet ik waarom varkens een ring in hun neus droegen, men in de vijftiende eeuw vaker kleding dan sieraden stal en dat de gemiddelde laat middeleeuwse mens zeventig procent van het inkomen kwijt was aan voeding. Zoals meer non-fictie had het boek van mij korter gekund. De hoeveelheid voegwoorden maakten het lezen soms lastig.

[Boudewijn · Rating 4 out of 5]

Een unieke inkijk in de Middelleeuwen. Erg interessant.
Review volgt.

[Stijn De Waele · Rating 4 out of 5]

Vaak heb ik het argument gehoord dat geschiedenis vooral vanuit het perspectief van de kasteeltorens en de vorstenhoven wordt geschreven omdat daar nu eenmaal de bronnen over gaan. Over gewone mensen zwijgen die. Tot een slag historici de moeite wil doen om de archieven in te duiken en er minder spectaculaire documenten uit te vlooien. Janna Coomans onderzocht voor dit boek vonnissen en bekentenissen, niet over landverraad of koningsmoord, maar over kleine vergrijpen, zoals de diefstal van zes koeken (!) door ene Henric Koilgreve uit het Nederlandse Kampen:

"Henric was een van de vele honderden dieven die in de vijftiende en vroeg zestiende eeuw in de Lage Landen werden veroordeeld. Met hun bekentenissen hebben we vijfhonderd jaar later iets bijzonders in handen. Een ingang waardoor we een glimp kunnen opvangen van hun dagelijkse leefwereld. Het maakt het mogelijk om nu eens niet in vogelvlucht over de geschiedenis heen te zwieren, met nadruk op belangrijke machthebbers en grote ontwikkelingen in de politiek en economie, maar stapvoets, wandelend door stad en platteland. Dieven en diefstal vormen zo een raamwerk waardoor zichtbaar wordt hoe 'gewone' en arme mensen met elkaar omgingen, wat voor dingen en dieren zij om zich heen hadden."

Het beeld dat ik na het lezen van dit boek over de middeleeuwen heb overgehouden is veel genuanceerder dan dat van een bijgelovig, haast hysterisch tijdperk met bijhorende wrede straffen. We zien keer op keer hoe diverse overheden het vergrijp en de sociale positie van zowel slachtoffer als dader tegen elkaar afwegen. Ze wilden immers tot een eerlijk en billijk vonnis komen. Dat moest uiteindelijk niet alleen de dader straffen en het slachtoffer compenseren, maar ook de sociale orde in de gemeenschap bewaren of herstellen. Te mild of te streng straffen was uit den boze, laat staan per ongeluk een onschuldige terechtstellen.

Het is best confronterend om te zien hoe materiële bezittingen zoveel waardevoller waren dan nu. Over het stelen van kledij of zelfs maar onverwerkte stof werd niet licht heen gegaan. Dieven blijken verder ook voortdurend onderweg om niet gepakt te worden, maar illustreren daarmee ook de mobiliteit van een veel grotere groep mensen. Steden en dorpen kregen constant vreemdelingen over de vloer. De omgang met hen toont opnieuw een erg genuanceerd beeld, met aan de ene kant een christelijk geïnspireerde gastvrijheid (mensen sliepen in mekaars huizen, schuren en herbergen) en aan de andere een redelijke achterdocht tegenover onbekenden (waren het misdadigers op de vlucht of toch de goed menende pelgrims op doorreis die ze beweerden te zijn?).

De getuigenisverslagen, brieven en andere documenten bewaarden fascinerende details. Tegelijk kan op basis ervan zelden of nooit het hele verhaal gereconstrueerd worden. Toch bieden ze meer dan louter een glimp en komt er - vergeef mij het cliché - een hele wereld tot leven. Het is niet de wereld van Karel de Stoute of Karel V, maar die van Agatha, Alijt, Biele, Duerte, Lievijn, Liesken, Hendrikje, Henselyn, Oelen en Ordeken - de sekswerkers uit Achterkerspel in Deventer - en zoveel andere armen of gewone mensen in de marge van de gemeenschap.

Wie dit graag leest, beveel ik Wijvenwereld: Vrouwen in de middeleeuwse stad van Jelle Haemers, Andrea Bardyn en Chanelle Delameillieure sterk aan.

[Nicole van der Elst · Rating 5 out of 5]

Als afgestudeerd sociaal historicus die haar scriptie schreef over misdaad en straf in weeshuizen, ben ik misschien een beetje bevooroordeeld, maar wat een boek! Petje af voor Janne Coomans die met haar gedetailleerde archiefonderzoek naar dieven in de Middeleeuwen een prachtig inkijkje geeft in het gewone leven van de Middeleeuwse man en vrouw. Een tijd waarin gebruiksvoorwerpen, dieren en faem nog van grote waarde waren. Heerlijk om te lezen!

[Ilse Visser · Rating 4 out of 5]

Loved it!! Maar ben ook wel een Middeleeuws geschiedenis junkie. En leuk ook alles uit Deventer zelf meermaals eigen straat gespot in de vele oude plattegronden uit 1500/1600

[Malou Moen · Rating 3 out of 5]

Hee leuk dit (voor mij) nieuwe perspectief op de laatmiddeleeuwse Lage Landen! Mooi ook dat ze steeds de link legt met nu. Het zet je aan het denken over bestaanszekerheid en hoe makkelijk je die zekerheid kon (en kan) verliezen.

Grappig vond ik dat sommige dingen waar het nu nog steeds over gaat in Europa (bijv. verbod op gezichtsbedekkende kleding) ook in de late middeleeuwen al gespreksonderwerpen waren.

Maaarrrrr 3 sterren want ik vond het (denk doordat het op basis van registers is geschreven) soms een beetje te opsommerig en daardoor wat saai.

Einde bericht

[Stella Starlight · Rating 2 out of 5]

Een vrij zouteloze opsomming van crimes & punishments terwijl het boek zich één zin laat samenvatten:
Vroeger had men weinig spullen, dus stelen werd gezien én bestraft als een aanzienlijke misdaad, dit in tegenstelling tot het stelen van een bord of koek nú.

-Einde

[Camille Koren · Rating 4 out of 5]

Ik heb zoveel geleerd over het stadse leven in de Middeleeuwen door het lezen van dit boek. Knap hoe Coomans een beeld schetst van bijvoorbeeld de omgang met dieren, reizen en sekswerk aan de hand van de dievenregisters van Kampen, Deventer en Den Bosch. Het meest blijft me bij hoe de stedelingen omgaan met dingen. Terwijl ik tijdens mijn verhuizing van alles aan het weggooien was is de middeleeuwse mens de dingen eindeloos aan het repareren.

[Cédric Raskin · Rating 3 out of 5]

Straf hoe Coomans erin slaagt al die persoonlijke verhalen te reconstrueren van mensen die niet de grote geschiedenisboeken haalden, maar eindigden op groezelige bladzijden van duistere strafboekjes aan de verkeerde kant van de middeleeuwse maatschappij.

Met een lekker slecht geweten genoot ik stiekem van de bedenkelijke heldendaden van de toenmalige Bonny and Clyde, van het wriemelen en smoezelen in de verdoken rosse buurt van het Achterkerspel. En van de gevreesde belhamels van de bende van de Knyp die brutaal hele dorpen en steden platbrandden.

Wel twijfelt het boek tussen twee genres. Is het een wetenschappelijke verhandeling? Of een oud verhalenboek gebaseerd op ware feiten? Een beetje allebei, en dat maakt het soms stroef. Lezen met twee brillen op is altijd onhandig.

Je stoot daarom voortdurend op passages of inzichten die je eerder in het boek al las. Bij die ene keer dat het te veel is, begint dat te storen, en erna nog meer. Less is more. Al zouden de dieven in het boek dit wellicht duchtig tegenspreken.

[Errol Orhan · Rating 5 out of 5]

De auteur weet de kernthema's mooi samen te vatten: heb je genoeg en ben je veilig? Het boek combineert wezenlijke historische inzichten en gedegen bronnenonderzoek met sappige anekdotes uit die bronnen. Op die manier geeft het een inkijkje in precariteit in de late Middeleeuwen. Als Deventernaar was ik bovendien bijzonder verguld met het aanzienlijke deel van de bronnen dat uit de koekstad kwam, de verdere duiding van recht en onrecht in de Oostelijke Nederlanden en de liefde voor taal die uit het hele boek spreekt. Fraai en geëngageerd geschreven. Een meesterwerk.

[Hanna Compaan · Rating 4 out of 5]

Vanuit het perspectief van de rovers en dieven schets Janna Coomans een prachtig beeld van de late middeleeuwen. Je verrast je hoeveel gestolen waar en de straffen daarop kunnen zeggen over de cultuur en samenleving als geheel destijds. Echt een aanrader!

[Harmen · Rating 4 out of 5]

Zelden zo'n levendig en invoelend boek over de Middeleeuwen gelezen. Coomans blijft dicht bij de bronnen, maar gunt zichzelf ook inlevingsvermogen. Dat doet ze ontzettend knap gezien de beperktheid van de bronnen, zeker als dat ook nog meer dan leesbaar wordt opgeschreven.
Het verhaal van het precariaat leert ons niet alleen meer over Oost Nederland in 1500, maar ook over het heden. Er zitten wel wat veel dubbelingen in en aan het einde van het oude hoofstuk wordt het hoofdmotief van het volgende hoofdstuk al weggegeven.

[Pien M · Rating 4 out of 5]

Goed boek! Soms een beetje te veel opsommingen en af en toe een wat droge vertelstijl, dus je moet wel echt van geschiedenis houden. Verder is wel duidelijk te lezen hoe veel tijd Coomans heeft gestoken in de research van dit boek, en daar heeft ze hele bijzondere en fascinerende conclusies uit weten te halen.

[Mathijs Loo · Rating 4 out of 5]

Coomans levert met dit boek een interessant onderzoek naar de onderkant van de middeleeuwse samenleving af die erg toegankelijk is. Toch zit daaraan ook een keerzijde, dit boek zal met een jaar of 5/10 gedateerd aanvoelen door een deel van de epiloog en sommige verwijzingen naar de hedendaagse maatschappij (TikTok).

[Vera · Rating 4 out of 5]

De eerste twee hoofdstukken vond ik fantastisch, precies waar ik van hou: de geschiedenis van het dagelijks leven en de spullen die erbij horen. De rest van het boek is ook erg interessant maar moord en diefstal hebben iets minder mijn hart, toch zeer de moeite waard!

[Charlot Verlouw · Rating 3 out of 5]

Leuk, leerzaam, veel leuke feitjes voor op feesten en partijen. Wel een tikje te lang naar mijn zin, op een gegeven moment wist ik het wel

[Amber · Rating 3 out of 5]

3.5 sterren!

Interessant boek met een verfrissende blik op leven in de middeleeuwen. Wat het betekent om aan de rand van de samenleving te overleven, wordt door middel van archiefmateriaal over allerlei delicten omschreven. Het omschrijft de waarde van alledaagse spullen, hoe die tussen de middeleeuwen en nu verschoven is, evenals de grenzen van de samenleving. Doordat de schrijfstijl voor mij niet helemaal klikte, werden de thema’s in het boek me pas in de epiloog duidelijk. Maar de anekdotes alleen al maken dit boek het lezen waard.

[Remco Sleiderink · Rating 4 out of 5]

Vlot geschreven non-fictie over veroordeelde dieven in de eerste decennia van de zestiende eeuw. Boeiend al stoorde ik me wel wat aan het belerende vingertje waarmee de schrijfster de middeleeuwen soms naar voren schuift als voorbeeld voor de hedendaagse maatschappij (de epiloog maakt het in dat opzicht wel heel bont). Maar zoals gezegd toch boeiend. De archieven van Kampen en Deventer, twee IJsselsteden in de nabijheid van Zwolle waar ik ben opgegroeid, blijken bijzonder rijk aan gedetailleerde dievenverhalen. Tijdens het lezen bleef ik me wel afvragen of de (diep-)religieuze cultuur van destijds niet meer aandacht verdiende. Werden dieven niet geremd door de dreiging van hel en verdoemenis? En zouden de bekentenissen van sommige ter dood veroordeelden ook niet zo rijk zijn omdat ze vreesden voor het hiernamaals? Uit de Reynaert heb ik onthouden dat de laatste biecht toch iets bijzonders was.

[Tom Scheele · Rating 4 out of 5]

Een schat aan interessante feiten over en persoonlijke verhalen over 'gewone mensen' in de middeleeuwen. Daarnaast ook een overkoepelend verhaal over deze groep buitenstaanders dat ook nu actueel is.

Ik las het toevallig tegelijk met De bourgondiërs van Bart van Loo en dit boek voelt als het tegenovergestelde daarvan. Waar Van Loo schrijft over de hogere klassen in de Lage Landen in de middeleeuwen, gaat het hier over de rest van de samenleving. Over de groep die je normaal gesproken niet in de archieven tegenkomt.

Daarnaast ook gewoon begrijpelijk en hier en daar met humor opgeschreven.

[Richard · Rating 3 out of 5]

Dievenland geeft een inkijkje in de late Middeleeuwen, maar vooral in de vroegmoderne tijd, aan de hand van bronnen waarin strafzaken beschreven zijn. De schrijver maakt hier op een creatieve en vernieuwende manier gebruik van, om het 'echte leven' in deze periode te omschrijven. Niet het leven aan het hof, maar van de doorsnee burger tot aan de crimineel.
Zo beschrijft Coomans aan de hand van deze bronnen thema's als 'Faem' (reputatie en burgerschap), mobiliteit, seksualiteit, strafrecht en omgang met dieren. Dat is een vernieuwende insteek.

Het boek is bij vlagen echt boeiend en kan ook lekker weglezen, maar is soms ook wat stroef.
De epiloog waarin Coomans in ongeveer vijf a tien pagina's paralellen trekt met het huidige strafsysteem, migratiestromen, Ter Apel en klimaatverandering is echt wat kort door de bocht en voelt geforceerd. Een inkijkje in deze periode vanuit een vernieuwende invalshoek was op zichzelf voldoende om dit boek interessant te maken, daar hoeft geen actuele politieke duiding bij.

[Chris Jansen · Rating 4 out of 5]

3.7 ⭐️

Dievenland is een prettig leesbaar historisch-wetenschappelijk boek dat opvalt door degelijk bronnenonderzoek en een duidelijke poging om geschiedenis toegankelijk te maken voor een breder publiek. De auteur weet op overtuigende wijze uiteenlopende historische bronnen samen te brengen en schetst daarmee een rijk en vaak verrassend beeld van het onderwerp. Vooral de manier waarop verschillende casussen en historische ontwikkelingen worden verweven, maakt het boek informatief en regelmatig ook vermakelijk om te lezen. De daadwerkelijke verhalen van "jan en alleman" maken het ook wat persoonlijker.

Tegelijkertijd is merkbaar dat de auteur soms iets té veel wil vertellen. De hoeveelheid details en zijpaden zorgt er af en toe voor dat de kernboodschap minder scherp naar voren komt dan mogelijk was geweest. Met iets meer focus en selectie had de argumentatie waarschijnlijk aan kracht gewonnen. Ook de conclusie voelt daardoor wat minder sterk dan de rest van het boek.

[Hedwig · Rating 4 out of 5]

Een kijkje in het leven van de late Middeleeuwers door middel van bekentenissen van gewone dieven die in enkele archieven zijn te vinden. Wat werd er gestolen en hoe werd er gestraft? Vooral eten, kleding, geld en vee blijkt. Daarmee werd de bestolene, die vaak beperkt bezit had, flink geraakt. Steden en dorpen deden er dan ook alles aan om landlopende vreemdelingen te registreren en te weren. De straffen op diefstal waren hoog maar als men van goede faem was kon de straf nog wel eens wat lager uitvallen. Ik las het boek snel uit want ik vond deze blik in het verleden interessant.

[Manon · Rating 4 out of 5]

Interessante bronnen (dievenbekentenissen), relevante invalshoeken (omgang met spullen en duurzaam leven gelinkt aan de precariteit van het menselijk bestaan in de 15de en 16de eeuw) en niet te vergeten een super goede epiloog waarin een extra spiegel wordt voorgehouden met betrekking tot de omgang met vreemdelingen.

[Anne Bergsma · Rating 4 out of 5]

Zondag 8 februari was Janna Coomans te gast bij Onder de Vulkaan te Groningen. Wat me vooral bijgebleven is, is de je zou kunnen zeggen liefde waarmee ze over de dieven van destijds, de verschoppelingen van de late Middeleeuwen schrijft en spreekt. Dit boek is haast een soort eerherstel voor de lieden die destijds de krabbelaars, de schuinsmarcheerders, de bewoners van de zelfkant waren. Van harte aanbevolen.

[Gerhard · Rating 5 out of 5]

boeiend boek over mensen aan de onderkant van samenleving eind 1500. door de beschrijvingen begrijp je veel over het dagelijks leven en de waarde van voorwerpen in die tijd. ook worden de sociale structuren en maatschappelijke waarden heel concreet.

[Rita Van · Rating 4 out of 5]

Makkelijk te lezen boek over landlopers, zwervers en overige mensen aan de onderkant van de samenleving in Nederland door middel van het toe-eigenen van de spullen van anderen in het eigen onderhoud wisten te voorzien. Wanneer iemand gepakt werd, volgde er in de meeste gevallen de doodstraf. Een groot deel van de informatie haalde de schrijfster uit de archieven van de stad Kampen waar ik studeerde, werkte en woonde.

[Marijn Krijger · Rating 5 out of 5]

Reis naar de middeleeuwen en leer begrijpen hoe dieven in die tijd werden gezien, wat ze stalen en hoe ze werden berecht.
Helder en fijn geschreven

[Emma · Rating 4 out of 5]

Super interessante geschiedenis van diefstal en andere misdrijven in Nederland.

[Redmar Huisman · Rating 5 out of 5]

Een heel goed boek dat door middel van dievenbekentenissen duidelijk maakt hoe de beleefwereld van de gewone mensen in de late middeleeuwen er uitzag.