What do you think?
Rate this book
De weg van vrede: Een rondleiding door het christelijk geloof
In 'De weg van vrede' wil theoloog Stefan Paas de ziel van het christelijk geloof blootleggen vanuit de Bijbel. Wat is christelijk geloof en waar is het goed voor? Hoe zou ik het uitleggen aan m'n vrienden of collega's? Waarom zou ik christen worden of blijven? Wat houdt die bonte verscheidenheid bij elkaar die we christendom noemen? Het antwoord op die vragen heet evangelie, goed nieuws. Over dat goede nieuws gaat dit boek.
In zijn boek 'Vrede op aarde' schreef Paas over de plaats van het christelijk geloof in de grote vragen van nu. In 'De weg van vrede' diept hij het thema 'vrede' verder uit door terug te gaan naar de Bijbelse bronnen. Hij doet dat enthousiast, toegankelijk en met respect voor lezers die niet vertrouwd zijn met de Bijbel. Het helpt je om verrassende verbanden te zien in het christelijk geloof, en nieuwe wegen te vinden in je geloof of naar het geloof toe. De gespreksvragen maken het boek geschikt voor bespreking in groepen.
In zijn boek 'Vrede op aarde' schreef Paas over de plaats van het christelijk geloof in de grote vragen van nu. In 'De weg van vrede' diept hij het thema 'vrede' verder uit door terug te gaan naar de Bijbelse bronnen. Hij doet dat enthousiast, toegankelijk en met respect voor lezers die niet vertrouwd zijn met de Bijbel. Het helpt je om verrassende verbanden te zien in het christelijk geloof, en nieuwe wegen te vinden in je geloof of naar het geloof toe. De gespreksvragen maken het boek geschikt voor bespreking in groepen.
320 pages, Kindle Edition
Published September 22, 2025
40 people are currently reading
83 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 10 of 10 reviews
January 13, 2026
Ontroerend goed.
Naar mijn idee klopt ongeveer alles in en aan dit boek (ook bedoeld in overdrachtelijke zin). Dat geldt zelfs voor de papierkwaliteit van de paperback-editie.
Er valt daarnaast best meer te zeggen, bijvoorbeeld over hoe dit boek zich verhoudt tot het eraan voorafgaande ‘Vrede op aarde’, maar daar zegt de schrijver zelf al iets over in de ‘Theologische bijlage’. Laat me het er nu op houden dat Paas hier een moeilijk mis te verstane wegwijzer is, die ook nog eens helpt om het verlangen te wekken naar het doel waarnaar hij wijst. En overigens in zijn publieke rol min of meer ‘live’ laat zien wat hij bedoelt en op het oog heeft in zijn eigen wijd ziende context.
Er is een mooie overeenkomst van inhoud en vorm als het gaat over Bijbelse vrede die (niet horizontaal of verticaal maar) sociaal is, en de ‘Bespreking’ aan het einde van elk hoofdstuk – de sectie speciaal bedoeld voor verwerking van het voorafgaande door een (belangstellende) lezersgroep.
In sommige van deze secties zijn, behalve een aantal niet-kinderachtige gespreksvragen, enkele QR-codes opgenomen die verwijzen naar een toepasselijk lied, schilderij of andere kunstuiting.
Eén citaat waarin veel is samengebald: de zin “Vrede kan alleen komen langs de weg van vrede” (blz. 245) klinkt misschien reductionistisch maar is dat niet, typeert integendeel hoe het betoog van Paas is opgebouwd en onderstreept de zowel ex- als inclusieve strekking ervan.
Naar mijn idee klopt ongeveer alles in en aan dit boek (ook bedoeld in overdrachtelijke zin). Dat geldt zelfs voor de papierkwaliteit van de paperback-editie.
Er valt daarnaast best meer te zeggen, bijvoorbeeld over hoe dit boek zich verhoudt tot het eraan voorafgaande ‘Vrede op aarde’, maar daar zegt de schrijver zelf al iets over in de ‘Theologische bijlage’. Laat me het er nu op houden dat Paas hier een moeilijk mis te verstane wegwijzer is, die ook nog eens helpt om het verlangen te wekken naar het doel waarnaar hij wijst. En overigens in zijn publieke rol min of meer ‘live’ laat zien wat hij bedoelt en op het oog heeft in zijn eigen wijd ziende context.
Er is een mooie overeenkomst van inhoud en vorm als het gaat over Bijbelse vrede die (niet horizontaal of verticaal maar) sociaal is, en de ‘Bespreking’ aan het einde van elk hoofdstuk – de sectie speciaal bedoeld voor verwerking van het voorafgaande door een (belangstellende) lezersgroep.
In sommige van deze secties zijn, behalve een aantal niet-kinderachtige gespreksvragen, enkele QR-codes opgenomen die verwijzen naar een toepasselijk lied, schilderij of andere kunstuiting.
Eén citaat waarin veel is samengebald: de zin “Vrede kan alleen komen langs de weg van vrede” (blz. 245) klinkt misschien reductionistisch maar is dat niet, typeert integendeel hoe het betoog van Paas is opgebouwd en onderstreept de zowel ex- als inclusieve strekking ervan.
May 25, 2025
Knap en toegankelijk geschreven. Het boek reikt mooie beelden en metaforen aan om het christelijk geloof dichterbij te brengen, maar roept bij mij ook de nodige vragen op. Bijvoorbeeld over de ruimte die Paas laat voor een vorm van alverzoening (een finaal oordeel kan hij niet rijmen met een vredelievend God).
Read
April 1, 2025Mijn recensie staat in De Nieuwe Koers van mei 2025
May 25, 2025
Blog n.a.v. 'De weg van vrede' van Stefan Paas Stefan Paas
Een kennismaking met het christelijk geloof – dat is dit nieuwe boek van Stefan Paas. Een rondleiding, noemt hij het zelf. En “Dit boek is niet geschreven om het christelijk geloof te ‘bewijzen’. Ik wil alleen uitleggen hoe het in elkaar zit.”
Wat mij betreft is hij daar heel goed in geslaagd. Op een frisse en behoorlijk laagdrempelige manier legt hij uit wacht het christelijk geloof is. Voor iedereen die ook maar een beetje interesse heeft, of hele basale vragen heeft bij het christelijk geloof, is dit boek een echte aanrader.
Paas slaagt erin om duidelijk te maken dat het draait om ‘vrede’. En van daaruit gaat het steeds weer om recht, verzoening en vreugde. Op allerlei manieren werkt hij dat uit, en voorkomt hij standaardtaal, jargon of sleetse begrippen.
En het boek is een mooi en goed vervolg op 'Vrede op aarde' van Stefan Paas.
Wat mij trof tijdens het lezen:
“Het christelijk geloof draait om vrede – vrede ontvangen, in vrede leven, vrede stichten, vrede verwachten.”
“Om het christelijk geloof te begrijpen, moet je begrijpen dat het gericht is op de toekomst Het is een geloof dat draait om verlangen, beloften, heimwee, verwachting en bovenal: hoop. (…) Wat is die toekomst? In een woord: vrede.”
“Vrede is in de Bijbel het rechtvaardig, verzoend en feestelijk samenleven van heel de schepping met God en met elkaar, dankzij Jezus Christus, de vredevorst. Dat is een groots visioen: alle volken en talen, alle sociale klassen, misdadigers en slachtoffers, gekoloniseerden en kolonisators, kinderen en gevaarlijke dieren. Zij leven allen in vrede met elkaar, en in het vriendelijk licht van God. Dit is het centrale plot van het christelijk geloof. Dit is het goede nieuws.”
“Vrede wordt gerealiseerd waar liefde heerst. De God die vrede zoekt, is daarom de God die liefde geeft.”
“Juist omdat God altijd aanwezig is, altijd present, altijd met ons verbonden, is de meest geschikte taal voor God de taal van het gebed of het lied – de taal waarin we God betrekken in de conversatie, hem aanspreken en antwoorden.”
“Een liefhebbende God kan alleen gekend worden vanuit liefde.”
“Als het in de Bijbel gaat over het grote feest van vrede, gaat het over genieten van elkaar, blijdschap hebben in elkaar, een blijdschap waarin er geen geheimen meer zijn, geen muren tussen elkaar, en waarin we onszelf, de ander en God terugvinden zoals we werkelijk bedoeld zijn.”
“Het kruis was onvermijdelijk. De vrede kon niet in de wereld komen zonder een ultieme confrontatie met de machten van onrecht, verdeeldheid en vreugdeloosheid. Aan het kruis komt het hele vredestichtende leven en werk van Jezus tot een climax. (…) Jezus heeft de macht gebroken van de machten.”
“Het gaat erom dat we als bevrijde mensen leven voor de vrede, dus dat we ons leven richten op recht, verzoening en vreugde voor iedereen.”
“Aan het kruis verzoent Jezus ons met God en daardoor ook met elkaar. Zo wordt een nieuwe gemeenschap mogelijk van recht en vreugde.”
“De Geest is het antwoord op de vraag hoe Gods vrede (die in Jezus vlees en bloed is geworden) ook onze vrede wordt. De Geest wil ons mensen maken van vrede. (…) Een mens van vrede worden is hetzelfde als lijken op Jezus.”
“Voor een getuige van Jezus zijn middel en doel hetzelfde. Je werkt niet naar vrede toe als een groot ideaal in de toekomst, want de toekomst is al gekomen in Jezus, en die toekomst leeft door de Geest in jou. Getuigen van Jezus betekent dus dat er geen verschil meer is tussen de weg en de bestemming.”
“Overal waar mensen vreugde hebben om God en elkaar, om lekker eten en drinken, om muziek, om hun hond of om een vogel die haar nest bouwt, overal waar simpele vreugde is, zonder dat er iets gefikst of opgelost hoeft te worden, is iets te zien van het toekomstige vredesfeest.”
“Getuigen is hoopvol, want je inzetten voor recht, verzoening en vreugde is goed in zichzelf – ook al heb je geen idee hoe het uiteindelijk bijdraagt aan de vrede. Maar je mag erop vertrouwen dat het toekomst heft. Je mag erop vertrouwen dat de Geest er iets goeds mee doet.”
“Waar is de vrede hier en nu te vinden? (…) De vrede is daar waar Jezus is. (…) Volgens het Nieuwe Testament is dat in een gemeenschap van mensen die samen zijn in de naam van Jezus”.
“De kerk is in deze wereld de ambassade van het komende vrederijk de (niet altijd diplomatieke) vertegenwoordiging van de toekomst die Jezus heeft binnengebracht.”
“Jezus is aanwezig in de kerk als vredevorst, en dit betekent dat heel verschillende mensen met elkaar verbonden raken in vrede en liefde.”
“Liefde is het diepe verlangen om recht te doen, te verzoenen en vreugde te brengen.”
“Op de weg van vrede wordt niet op commando gemarcheerd. De rechtvaardige zal leven door geloof.”
Een kennismaking met het christelijk geloof – dat is dit nieuwe boek van Stefan Paas. Een rondleiding, noemt hij het zelf. En “Dit boek is niet geschreven om het christelijk geloof te ‘bewijzen’. Ik wil alleen uitleggen hoe het in elkaar zit.”
Wat mij betreft is hij daar heel goed in geslaagd. Op een frisse en behoorlijk laagdrempelige manier legt hij uit wacht het christelijk geloof is. Voor iedereen die ook maar een beetje interesse heeft, of hele basale vragen heeft bij het christelijk geloof, is dit boek een echte aanrader.
Paas slaagt erin om duidelijk te maken dat het draait om ‘vrede’. En van daaruit gaat het steeds weer om recht, verzoening en vreugde. Op allerlei manieren werkt hij dat uit, en voorkomt hij standaardtaal, jargon of sleetse begrippen.
En het boek is een mooi en goed vervolg op 'Vrede op aarde' van Stefan Paas.
Wat mij trof tijdens het lezen:
“Het christelijk geloof draait om vrede – vrede ontvangen, in vrede leven, vrede stichten, vrede verwachten.”
“Om het christelijk geloof te begrijpen, moet je begrijpen dat het gericht is op de toekomst Het is een geloof dat draait om verlangen, beloften, heimwee, verwachting en bovenal: hoop. (…) Wat is die toekomst? In een woord: vrede.”
“Vrede is in de Bijbel het rechtvaardig, verzoend en feestelijk samenleven van heel de schepping met God en met elkaar, dankzij Jezus Christus, de vredevorst. Dat is een groots visioen: alle volken en talen, alle sociale klassen, misdadigers en slachtoffers, gekoloniseerden en kolonisators, kinderen en gevaarlijke dieren. Zij leven allen in vrede met elkaar, en in het vriendelijk licht van God. Dit is het centrale plot van het christelijk geloof. Dit is het goede nieuws.”
“Vrede wordt gerealiseerd waar liefde heerst. De God die vrede zoekt, is daarom de God die liefde geeft.”
“Juist omdat God altijd aanwezig is, altijd present, altijd met ons verbonden, is de meest geschikte taal voor God de taal van het gebed of het lied – de taal waarin we God betrekken in de conversatie, hem aanspreken en antwoorden.”
“Een liefhebbende God kan alleen gekend worden vanuit liefde.”
“Als het in de Bijbel gaat over het grote feest van vrede, gaat het over genieten van elkaar, blijdschap hebben in elkaar, een blijdschap waarin er geen geheimen meer zijn, geen muren tussen elkaar, en waarin we onszelf, de ander en God terugvinden zoals we werkelijk bedoeld zijn.”
“Het kruis was onvermijdelijk. De vrede kon niet in de wereld komen zonder een ultieme confrontatie met de machten van onrecht, verdeeldheid en vreugdeloosheid. Aan het kruis komt het hele vredestichtende leven en werk van Jezus tot een climax. (…) Jezus heeft de macht gebroken van de machten.”
“Het gaat erom dat we als bevrijde mensen leven voor de vrede, dus dat we ons leven richten op recht, verzoening en vreugde voor iedereen.”
“Aan het kruis verzoent Jezus ons met God en daardoor ook met elkaar. Zo wordt een nieuwe gemeenschap mogelijk van recht en vreugde.”
“De Geest is het antwoord op de vraag hoe Gods vrede (die in Jezus vlees en bloed is geworden) ook onze vrede wordt. De Geest wil ons mensen maken van vrede. (…) Een mens van vrede worden is hetzelfde als lijken op Jezus.”
“Voor een getuige van Jezus zijn middel en doel hetzelfde. Je werkt niet naar vrede toe als een groot ideaal in de toekomst, want de toekomst is al gekomen in Jezus, en die toekomst leeft door de Geest in jou. Getuigen van Jezus betekent dus dat er geen verschil meer is tussen de weg en de bestemming.”
“Overal waar mensen vreugde hebben om God en elkaar, om lekker eten en drinken, om muziek, om hun hond of om een vogel die haar nest bouwt, overal waar simpele vreugde is, zonder dat er iets gefikst of opgelost hoeft te worden, is iets te zien van het toekomstige vredesfeest.”
“Getuigen is hoopvol, want je inzetten voor recht, verzoening en vreugde is goed in zichzelf – ook al heb je geen idee hoe het uiteindelijk bijdraagt aan de vrede. Maar je mag erop vertrouwen dat het toekomst heft. Je mag erop vertrouwen dat de Geest er iets goeds mee doet.”
“Waar is de vrede hier en nu te vinden? (…) De vrede is daar waar Jezus is. (…) Volgens het Nieuwe Testament is dat in een gemeenschap van mensen die samen zijn in de naam van Jezus”.
“De kerk is in deze wereld de ambassade van het komende vrederijk de (niet altijd diplomatieke) vertegenwoordiging van de toekomst die Jezus heeft binnengebracht.”
“Jezus is aanwezig in de kerk als vredevorst, en dit betekent dat heel verschillende mensen met elkaar verbonden raken in vrede en liefde.”
“Liefde is het diepe verlangen om recht te doen, te verzoenen en vreugde te brengen.”
“Op de weg van vrede wordt niet op commando gemarcheerd. De rechtvaardige zal leven door geloof.”
July 9, 2025
Dit is zo’n boek dat ik nog vaker wil herlezen. Enerzijds om nog verder over na denken, anderzijds omdat het soms best veel was om te verstouwen.
Paas schetst mooie metaforen, schrijft enthousiasmerend en is tegelijk ook realistisch, hij schuwt niet de rafelrandjes. Ik heb veel onderstreept, zeker een aanrader.
‘Het draait om vrede – vrede ontvangen, in vrede leven, vrede stichten, vrede verwachten. Dat betekent dat het evangelie niet verticaal of horizontaal is, maar sociaal. Het gaat om het rechtvaardige, verzoende en feestelijke samenleven van God, mensen en dieren.’
Paas schetst mooie metaforen, schrijft enthousiasmerend en is tegelijk ook realistisch, hij schuwt niet de rafelrandjes. Ik heb veel onderstreept, zeker een aanrader.
‘Het draait om vrede – vrede ontvangen, in vrede leven, vrede stichten, vrede verwachten. Dat betekent dat het evangelie niet verticaal of horizontaal is, maar sociaal. Het gaat om het rechtvaardige, verzoende en feestelijke samenleven van God, mensen en dieren.’
February 23, 2026
Voor de boek ben ik eigenlijk niet de geëigende recensent om de inhoud te beoordelen. Paas schreef dit boek voor degenen die niet bekend zijn met het christelijk geloof. Het is niet een neutrale introductie op het christelijk geloof, maar een met passie geschreven in de hoop dat er een vonk overspringt en er bij de lezer iets gebeurt en er iets van liefde voor het christelijk geloof ontstaat.
Paas wil proberen de essentie van het christelijk geloof duidelijk maken aan mensen die onbekend zijn met het christelijk geloof. Zoals in het verleden ook wel geschreven werd over het ‘wezen’ van het christelijk geloof, maar dan in het geval van Paas niet alleen gericht op de inhoudelijke kant van het geloof, maar evengoed op de praktijk van het christelijk geloof.
Je merkt als lezer die gepokt en gemazeld is in het christelijk geloof dat het geschreven is voor mensen die er helemaal niets of heel weinig van weten.
Aan het begin wordt er veel uitgelegd. Paas maakt bovendien onderscheid tussen het evangelie en wat christenen van het evangelie hebben gemaakt. Het evangelie is een zuurdesem en wat christenen er van bakken is als het ware een soort brood. Op die manier kan Paas duidelijk maken dat hij zelf niet altijd gelukkig is met uitwerkingen van het evangelie door christenen. Je merkt dat de toon dan afstandelijker wordt. Alsof Paas zich ook wil verontschuldigen voor de zure, zware, nauwelijks te verteren broden die door medechristenen gebakken worden.
Tegelijkertijd wil Paas ook een wezenstrek van het christelijk geloof laten zien: Christenen zijn altijd kritisch op wat zijzelf en anderen van het evangelie maken. Wezenlijk aan het christelijk geloof is de zelfkritiek en het besef van voortdurende reformatie van de uitwerking van het christelijk geloof. Sowieso biedt Paas een creatieve update van de gereformeerde theologie, zonder in het gebruikelijke jargon van gereformeerde theologie te vervallen. Wie geïnteresseerd is in hoe je een hedendaagse gereformeerde theologie opzet die voor niet-gelovigen begrijpelijk zou kunnen zijn, moet dit boek van Paas sowieso lezen. Paas’ visie is in feite niets anders dan een verbondstheologie. Hij doet zijn best om de triniteitsleer uit te leggen. Het beeld van het jazztrio vind ik zelf niet zo geslaagd. Het pluspunt van dit beeld is dat hij de onderlinge dynamiek van Vader, Zoon en Geest weet te benadrukken. Het beeld slaagt er minder in om de onderlinge eenheid vast te houden.
Een belangrijke pijler in het boek is de verzoeningsleer: de verzoening door het kruis, waardoor er zowel een verzoening met God als tussen mensen onderling plaatsvindt. Naast het verzoenende aspect speelt in dit boek ook de overwinning op de machten aan het kruis een rol.
Paas begint zijn uiteenzetting door aan te geven dat het evangelie op de toekomst is gericht: het evangelie kondigt een tijd aan van vrede, recht en tot bloei komen. Daarom begint Paas bij Jesaja, volgens hem ‘een schitterend koraalrif in een tropische zee’. aan Jesaja ontleent Paas dat die vrede alles te maken heeft met een nieuwe vorm van koningschap, van verzoening en samen feestvieren vanwege die verzoening en dat nieuwe koningschap. Een nieuw koninschap en verzoening kunnen niet zonder elkaar, omdat die nieuwe toekomst niet zonder recht en zonder herstel kan komen.
Daarna gaat Paas naar de godsleer: over God die deze vrede zoekt en en die nieuwe toekomst bewerkstelligt en zal brengen. Die vrede komt er niet zonder redding. Daarom zet Paas in de volgende hoofdstukken een christologie en soteriologie uiteen vanuit het perspectief van deze vrede, die er komt door Jezus als de vredevorst, door Zijn dood als verzoening met God en mensen en als overwinning op het kwaad.
Wij mensen krijgen deel aan die nieuwe toekomst en aan die verzoening door de Geest. De Geest maakt ons mensen ook tot mensen die vrede nastreven. De missie van ons als vernieuwde mensen is niet om die nieuwe werkelijkheid te brengen als ons eigen project, maar gevormd en gestuurd door de Geest getuigen van die nieuwe werkelijkheid in Christus en dan onze bijdrage leveren.
Omdat ik reacties had gelezen van zowel voor- als tegenstanders van alverzoening dat Paas de alverzoening zou verwerken, was ik benieuwd naar dit aspect. Paas is veel minder stellig dan die voor- en tegenstanders suggereren. Van wat er met mensen die een andere godsdienst aanhangen gebeurt na de dood, geeft hij aan dat hij het niet weet. Wanneer hij schrijft over de eeuwige straf, geeft hij aan dat hij een eeuwige straf niet kan voorstellen. Maar ook hier is Paas terughoudend met betrekking tot stellige conclusies.
Als ik aangeeft, dat Paas een update geeft van de gereformeerde theologie, bedoel ik niet dat hij een dogmatiek geeft. In zijn boek slingert tussen de bijbelse theologie, cultuuranalyse, dogmatiek en missiologie. Of Paas in zijn missie geslaagd is, kan ik niet aangeven. Daarvoor ben ik teveel gepokt en gemazeld in het christelijk geloof. Ik vind het wel mooi dat hij de poging waagt om het christelijk geloof uit te leggen aan mensen die niet bekend zijn met het christelijk geloof.
Als lezer begon ik halverwege het boek wel steeds meer innerlijk verzet te krijgen tegen een uiteenzetting van het christelijk geloof, waarbij alle kaarten op de vrede worden gezet. Dat heeft allereerst met de stijl te maken. Het boek kent een overvloed aan beelden, waarbij beelden soms ook per alinea nog wisselden. Geregeld is het teveel voor mij als lezer: ‘Je hoeft niet te geloven in wezens met rode pakjes aan en horentjes op hun hoofd om te zien dat hier iets geraakt wordt (...)’ (p. 90) ‘Het is geen reclametekst waarin het hetzelfde waspoeder voor de duizendste keer wordt verkocht als ‘nieuwe formule!’.’ (p. 92) In het boek vind ik Paas ook veel te uitleggerig, waardoor de inhoud afstandelijker wordt en de passie die Paas wil overbrengen minder tot uiting komt. Steeds legt Paas uit wat het evangelie of wat het effect van het evangelie is. Zeker bij het laatste was het sterker geweest als Paas niet het effect had uitgelegd maar had opgeroepen met zijn manier van schrijven. Daardoor krijgt de uitwerking van Paas ook iets utopisch.
Paas beschrijft het evangelie vanuit het perspectief van de vrede. Een irenisch boek is het niet geworden. Dat hoeft misschien ook niet. Paas schrijft zelf ook dat vrede niet zonder strijd gaat. Maar in een boek dat zo gefocust is op vrede en verticale en horizontale verzoening is het een paradoxale leeservaring om zoveel waardeoordelen tegen te komen. Dan is mijn indruk als lezer dat ik eerder te maken heb met de culturele blik van de auteur dan met het evangelie. Aan het begin maakt Paas onderscheid tussen wat het evangelie is en wat christenen van het evangelie maken. Het was sterker geweest als Paas dat voor zijn eigen model ook wat meer had verwerkt. De uitwerking is soms teveel een visie die past bij een bepaalde sociale klasse. Dat valt niet te vermijden, maar in een boek dat zo gericht is op harmonie en verzoening was het sterker geweest als Paas het fragmentarische meer had uitgewerkt.
Ook vind ik als lezer dat Paas zich teveel uitsluitend op het harmonieuze aspect van de vrede richt. Ook in het koraalrif dat Jesaja is, vallen mensen niet alleen buiten het verbond, maar komen ook mensen buiten het vrederijk te staan. Dat gebeurt ook in Openbaring waar Christus zowel leeuw als lam is: in hetzelfde gedeelte waarin een prachtig visioen over een nieuw Jeruzalem wordt gedeeld, wordt in een adem gemeld welke mensen daar niet zullen zijn. Wanneer daar meer aandacht voor was geweest, had het boek iets dwarser en uitdagender geweest.
Deze kritische opmerkingen zijn kanttekeningen bij de uitwerking van Paas’ evangelie van de vrede. Ik hoop vooral dat zijn missie slaagt en dat het boek lezers krijgt, die nog onbekend zijn met het evangelie. Ook degenen die op zoek zijn naar een hedendaagse missionaire (desnoods gereformeerde) theologie moeten mijn kritische kanttekeningen voor lief nemen en zich laten inspireren en uitdagen door deze weg van vrede.
Recensie voor de Veluwse Kerkbode
Paas wil proberen de essentie van het christelijk geloof duidelijk maken aan mensen die onbekend zijn met het christelijk geloof. Zoals in het verleden ook wel geschreven werd over het ‘wezen’ van het christelijk geloof, maar dan in het geval van Paas niet alleen gericht op de inhoudelijke kant van het geloof, maar evengoed op de praktijk van het christelijk geloof.
Je merkt als lezer die gepokt en gemazeld is in het christelijk geloof dat het geschreven is voor mensen die er helemaal niets of heel weinig van weten.
Aan het begin wordt er veel uitgelegd. Paas maakt bovendien onderscheid tussen het evangelie en wat christenen van het evangelie hebben gemaakt. Het evangelie is een zuurdesem en wat christenen er van bakken is als het ware een soort brood. Op die manier kan Paas duidelijk maken dat hij zelf niet altijd gelukkig is met uitwerkingen van het evangelie door christenen. Je merkt dat de toon dan afstandelijker wordt. Alsof Paas zich ook wil verontschuldigen voor de zure, zware, nauwelijks te verteren broden die door medechristenen gebakken worden.
Tegelijkertijd wil Paas ook een wezenstrek van het christelijk geloof laten zien: Christenen zijn altijd kritisch op wat zijzelf en anderen van het evangelie maken. Wezenlijk aan het christelijk geloof is de zelfkritiek en het besef van voortdurende reformatie van de uitwerking van het christelijk geloof. Sowieso biedt Paas een creatieve update van de gereformeerde theologie, zonder in het gebruikelijke jargon van gereformeerde theologie te vervallen. Wie geïnteresseerd is in hoe je een hedendaagse gereformeerde theologie opzet die voor niet-gelovigen begrijpelijk zou kunnen zijn, moet dit boek van Paas sowieso lezen. Paas’ visie is in feite niets anders dan een verbondstheologie. Hij doet zijn best om de triniteitsleer uit te leggen. Het beeld van het jazztrio vind ik zelf niet zo geslaagd. Het pluspunt van dit beeld is dat hij de onderlinge dynamiek van Vader, Zoon en Geest weet te benadrukken. Het beeld slaagt er minder in om de onderlinge eenheid vast te houden.
Een belangrijke pijler in het boek is de verzoeningsleer: de verzoening door het kruis, waardoor er zowel een verzoening met God als tussen mensen onderling plaatsvindt. Naast het verzoenende aspect speelt in dit boek ook de overwinning op de machten aan het kruis een rol.
Paas begint zijn uiteenzetting door aan te geven dat het evangelie op de toekomst is gericht: het evangelie kondigt een tijd aan van vrede, recht en tot bloei komen. Daarom begint Paas bij Jesaja, volgens hem ‘een schitterend koraalrif in een tropische zee’. aan Jesaja ontleent Paas dat die vrede alles te maken heeft met een nieuwe vorm van koningschap, van verzoening en samen feestvieren vanwege die verzoening en dat nieuwe koningschap. Een nieuw koninschap en verzoening kunnen niet zonder elkaar, omdat die nieuwe toekomst niet zonder recht en zonder herstel kan komen.
Daarna gaat Paas naar de godsleer: over God die deze vrede zoekt en en die nieuwe toekomst bewerkstelligt en zal brengen. Die vrede komt er niet zonder redding. Daarom zet Paas in de volgende hoofdstukken een christologie en soteriologie uiteen vanuit het perspectief van deze vrede, die er komt door Jezus als de vredevorst, door Zijn dood als verzoening met God en mensen en als overwinning op het kwaad.
Wij mensen krijgen deel aan die nieuwe toekomst en aan die verzoening door de Geest. De Geest maakt ons mensen ook tot mensen die vrede nastreven. De missie van ons als vernieuwde mensen is niet om die nieuwe werkelijkheid te brengen als ons eigen project, maar gevormd en gestuurd door de Geest getuigen van die nieuwe werkelijkheid in Christus en dan onze bijdrage leveren.
Omdat ik reacties had gelezen van zowel voor- als tegenstanders van alverzoening dat Paas de alverzoening zou verwerken, was ik benieuwd naar dit aspect. Paas is veel minder stellig dan die voor- en tegenstanders suggereren. Van wat er met mensen die een andere godsdienst aanhangen gebeurt na de dood, geeft hij aan dat hij het niet weet. Wanneer hij schrijft over de eeuwige straf, geeft hij aan dat hij een eeuwige straf niet kan voorstellen. Maar ook hier is Paas terughoudend met betrekking tot stellige conclusies.
Als ik aangeeft, dat Paas een update geeft van de gereformeerde theologie, bedoel ik niet dat hij een dogmatiek geeft. In zijn boek slingert tussen de bijbelse theologie, cultuuranalyse, dogmatiek en missiologie. Of Paas in zijn missie geslaagd is, kan ik niet aangeven. Daarvoor ben ik teveel gepokt en gemazeld in het christelijk geloof. Ik vind het wel mooi dat hij de poging waagt om het christelijk geloof uit te leggen aan mensen die niet bekend zijn met het christelijk geloof.
Als lezer begon ik halverwege het boek wel steeds meer innerlijk verzet te krijgen tegen een uiteenzetting van het christelijk geloof, waarbij alle kaarten op de vrede worden gezet. Dat heeft allereerst met de stijl te maken. Het boek kent een overvloed aan beelden, waarbij beelden soms ook per alinea nog wisselden. Geregeld is het teveel voor mij als lezer: ‘Je hoeft niet te geloven in wezens met rode pakjes aan en horentjes op hun hoofd om te zien dat hier iets geraakt wordt (...)’ (p. 90) ‘Het is geen reclametekst waarin het hetzelfde waspoeder voor de duizendste keer wordt verkocht als ‘nieuwe formule!’.’ (p. 92) In het boek vind ik Paas ook veel te uitleggerig, waardoor de inhoud afstandelijker wordt en de passie die Paas wil overbrengen minder tot uiting komt. Steeds legt Paas uit wat het evangelie of wat het effect van het evangelie is. Zeker bij het laatste was het sterker geweest als Paas niet het effect had uitgelegd maar had opgeroepen met zijn manier van schrijven. Daardoor krijgt de uitwerking van Paas ook iets utopisch.
Paas beschrijft het evangelie vanuit het perspectief van de vrede. Een irenisch boek is het niet geworden. Dat hoeft misschien ook niet. Paas schrijft zelf ook dat vrede niet zonder strijd gaat. Maar in een boek dat zo gefocust is op vrede en verticale en horizontale verzoening is het een paradoxale leeservaring om zoveel waardeoordelen tegen te komen. Dan is mijn indruk als lezer dat ik eerder te maken heb met de culturele blik van de auteur dan met het evangelie. Aan het begin maakt Paas onderscheid tussen wat het evangelie is en wat christenen van het evangelie maken. Het was sterker geweest als Paas dat voor zijn eigen model ook wat meer had verwerkt. De uitwerking is soms teveel een visie die past bij een bepaalde sociale klasse. Dat valt niet te vermijden, maar in een boek dat zo gericht is op harmonie en verzoening was het sterker geweest als Paas het fragmentarische meer had uitgewerkt.
Ook vind ik als lezer dat Paas zich teveel uitsluitend op het harmonieuze aspect van de vrede richt. Ook in het koraalrif dat Jesaja is, vallen mensen niet alleen buiten het verbond, maar komen ook mensen buiten het vrederijk te staan. Dat gebeurt ook in Openbaring waar Christus zowel leeuw als lam is: in hetzelfde gedeelte waarin een prachtig visioen over een nieuw Jeruzalem wordt gedeeld, wordt in een adem gemeld welke mensen daar niet zullen zijn. Wanneer daar meer aandacht voor was geweest, had het boek iets dwarser en uitdagender geweest.
Deze kritische opmerkingen zijn kanttekeningen bij de uitwerking van Paas’ evangelie van de vrede. Ik hoop vooral dat zijn missie slaagt en dat het boek lezers krijgt, die nog onbekend zijn met het evangelie. Ook degenen die op zoek zijn naar een hedendaagse missionaire (desnoods gereformeerde) theologie moeten mijn kritische kanttekeningen voor lief nemen en zich laten inspireren en uitdagen door deze weg van vrede.
Recensie voor de Veluwse Kerkbode
May 9, 2025
Vlot geschreven, overtuigend en een 'coming out' als alverzoener...
Eerst iets over de stijl. Het leest prettig, maar ook wel wat vlak, vooral gericht op inhoudelijke overdracht, niet zozeer op ontroering, persoonlijk contact, schoonheid. Dat had bij Paas' boodschap zeer gepast.
Inhoudelijk is dit de meest overtuigende eigentijdse verwoording van het christelijke geloof die ik ken. Paas voelt goed de gevoeligheden, vooroordelen en sympathieën van moderne Nederlanders aan en probeert te laten zien dat de Bijbel voor hen een heel relevante boodschap heeft.
En dan dat punt van alverzoening. Dat zal Paas ongetwijfeld gedonder opleveren, want alverzoening (= iedereen komt uiteindelijk, na een weg van recht en oordeel, in het rijk van vrede) is nogal een taboe in orthodoxe kring. Maar het is ontegenzeggelijk dat Paas hier grote sympathie voor toont, tot op het punt dat je eigenlijk zeker weet dat hij 'alverzoener' is, maar hij grenst zich met een heel klein lijntje af: al te concreet en ingevuld spreken over de toekomst vindt hij 'speculatie'.
De motieven van Paas om voor deze richting te kiezen (wat in zijn voorganger 'Vrede op aarde' al duidelijk werd) zijn: er moet recht geschieden, maar oneindige straf is geen recht, en in de Bijbel is recht altijd gericht op herstel, vrede, verzoening. En vooral ook dat Gods rijk 'sociaal' is, een kernwoord in zijn boek: eeuwige scheiding van alle mensen zou vrijwel iedereen de mogelijkheid tot verzoening ontnemen.
De belangrijkste passage hierover in zijn boek (p.258-259) is: "Met 'eeuwige straf' heb ik moeite, omdat ik niet zie hoe dat te verenigen is met een God van vrede. Ik bedoel niet dat een God van vrede nooit zou kunnen oordelen; dat lijkt me eerder een sentimentele dan een vredelievende gedachte. Maar het punt is: Gods oordeel is deel van zijn liefde. Oordeel is recht doen met het oog op vrede. Oordeel is alleen recht als het geopend is naar verzoening en vreugde. Is dat te rijmen met een altijddurend oordeel zonder kans op verzoening en vrede? Ik zie niet hoe dat een rechtvaardig oordeel kan zijn in bijbelse zin. Gods vredestichtende liefde kan oordelen en zal oordelen, maar zij kan niet oordelen zonder ophouden. Dat zou geen recht doen aan de God van vrede. / Wat vaak 'laatste oordeel' wordt genoemd, kan in mijn ogen daarom alleen een vóórlaatste oordeel zijn. Dat wil zeggen: niet 'oordeel' is het eindpunt van de geschiedenis, maar vrede. Dan zal God 'alles in allen' zijn. Oordeel is nodig voor vrede, want zonder recht is er geen verzoening en vreugde. Maar oordeel kan niet het eindpunt zijn. Wat dit concreet betekent, is - zoals gezegd - speculatie. Betekent dit oordeel dat alle onvrede simpelweg ophoudt te bestaan, of betekent het dat Gods oordeel pedagogisch is en dus duurt tot iedereen een mens van vrede is geworden - al moet het een eeuwigheid duren? Niemand weet het. Ik noem deze mogelijkheden slechts, omdat ze vaak door serieuze aanhangers van Jezus' weg zijn genoemd."
Dát alles uitloopt op vrede en verzoening is dus voor Paas geen vraag meer (dat leek het nog wel in zijn 'Vrede op aarde') maar hoe het concreet zal werken, is volgens hem onduidelijk.
Deze 'coming out' van Paas, de bekendste theoloog van het land, laat zien dat alverzoeners in Nederland (inmiddels is ruim een kwart van de evangelische voorgangers zo ver, zie onderzoek van De Nieuwe Koers) een kritische massa hebben bereikt en dat hun visie, die in de vroege kerk zeer gebruikelijk was, weer een heel gewone overtuiging is geworden.
Eerst iets over de stijl. Het leest prettig, maar ook wel wat vlak, vooral gericht op inhoudelijke overdracht, niet zozeer op ontroering, persoonlijk contact, schoonheid. Dat had bij Paas' boodschap zeer gepast.
Inhoudelijk is dit de meest overtuigende eigentijdse verwoording van het christelijke geloof die ik ken. Paas voelt goed de gevoeligheden, vooroordelen en sympathieën van moderne Nederlanders aan en probeert te laten zien dat de Bijbel voor hen een heel relevante boodschap heeft.
En dan dat punt van alverzoening. Dat zal Paas ongetwijfeld gedonder opleveren, want alverzoening (= iedereen komt uiteindelijk, na een weg van recht en oordeel, in het rijk van vrede) is nogal een taboe in orthodoxe kring. Maar het is ontegenzeggelijk dat Paas hier grote sympathie voor toont, tot op het punt dat je eigenlijk zeker weet dat hij 'alverzoener' is, maar hij grenst zich met een heel klein lijntje af: al te concreet en ingevuld spreken over de toekomst vindt hij 'speculatie'.
De motieven van Paas om voor deze richting te kiezen (wat in zijn voorganger 'Vrede op aarde' al duidelijk werd) zijn: er moet recht geschieden, maar oneindige straf is geen recht, en in de Bijbel is recht altijd gericht op herstel, vrede, verzoening. En vooral ook dat Gods rijk 'sociaal' is, een kernwoord in zijn boek: eeuwige scheiding van alle mensen zou vrijwel iedereen de mogelijkheid tot verzoening ontnemen.
De belangrijkste passage hierover in zijn boek (p.258-259) is: "Met 'eeuwige straf' heb ik moeite, omdat ik niet zie hoe dat te verenigen is met een God van vrede. Ik bedoel niet dat een God van vrede nooit zou kunnen oordelen; dat lijkt me eerder een sentimentele dan een vredelievende gedachte. Maar het punt is: Gods oordeel is deel van zijn liefde. Oordeel is recht doen met het oog op vrede. Oordeel is alleen recht als het geopend is naar verzoening en vreugde. Is dat te rijmen met een altijddurend oordeel zonder kans op verzoening en vrede? Ik zie niet hoe dat een rechtvaardig oordeel kan zijn in bijbelse zin. Gods vredestichtende liefde kan oordelen en zal oordelen, maar zij kan niet oordelen zonder ophouden. Dat zou geen recht doen aan de God van vrede. / Wat vaak 'laatste oordeel' wordt genoemd, kan in mijn ogen daarom alleen een vóórlaatste oordeel zijn. Dat wil zeggen: niet 'oordeel' is het eindpunt van de geschiedenis, maar vrede. Dan zal God 'alles in allen' zijn. Oordeel is nodig voor vrede, want zonder recht is er geen verzoening en vreugde. Maar oordeel kan niet het eindpunt zijn. Wat dit concreet betekent, is - zoals gezegd - speculatie. Betekent dit oordeel dat alle onvrede simpelweg ophoudt te bestaan, of betekent het dat Gods oordeel pedagogisch is en dus duurt tot iedereen een mens van vrede is geworden - al moet het een eeuwigheid duren? Niemand weet het. Ik noem deze mogelijkheden slechts, omdat ze vaak door serieuze aanhangers van Jezus' weg zijn genoemd."
Dát alles uitloopt op vrede en verzoening is dus voor Paas geen vraag meer (dat leek het nog wel in zijn 'Vrede op aarde') maar hoe het concreet zal werken, is volgens hem onduidelijk.
Deze 'coming out' van Paas, de bekendste theoloog van het land, laat zien dat alverzoeners in Nederland (inmiddels is ruim een kwart van de evangelische voorgangers zo ver, zie onderzoek van De Nieuwe Koers) een kritische massa hebben bereikt en dat hun visie, die in de vroege kerk zeer gebruikelijk was, weer een heel gewone overtuiging is geworden.
September 12, 2025
Een zeer goed boek. Het grote verhaal van het christendom, dat hij hier schetst, vind ik erg overtuigend. In een visie die niet enkel horizontaal of verticaal, maar sociaal over heil spreekt, weet hij op een kundige manier het Oude en Nieuwe Testament te verbinden. Ook dit doet hij overtuigend en in heldere bewoordingen. Ook al deel ik niet al zijn theologische conclusies, zou ik dit boek zeker aanraden om het christendom te verkennen. Het is een aanstekelijke en eigentijdse rondleiding.
August 21, 2025
Heerlijk boek.
February 28, 2026
rondleiding gaat behoorlijk rond. wel inspirerend, maar zonder bespreking is het lastig vast te houden wat je ermee kunt of moet.
Gelukkig heeft elk hoofdstuk besprekingsvragen.
Gelukkig heeft elk hoofdstuk besprekingsvragen.
Displaying 1 - 10 of 10 reviews