Το φάντασμα της όπερας: Η επιστήμη στον πολιτισμό μας

by Στέφανος Τραχανάς

Τούτο το βιβλίο χτίζεται πάνω σε μια αλληγορία. Στο "Φάντασμα της όπερας" -το πασίγνωστο μιούζικαλ- ένας ιδιοφυής συνθέτης με παραμορφωμένο πρόσωπο διευθύνει τις παραστάσεις από τα σκοτεινά υπόγεια της Όπερας του Παρισιού. Οι θεατές απολαμβάνουν τις δημιουργίες του, το πρόσωπό του όμως αρνούνται να το αντικρίσουν.

Η επιστήμη, ως άλλο φάντασμα της όπερας, είναι μια δημιουργική δύναμη που επίσης κυβερνά τον κόσμο από το "υπόγειο". Εμφανίζεται όμως σε δύο διαφορετικές εκδοχές: το φάντασμα στη φύση και το φάντασμα στον πολιτισμό μας. Το φάντασμα στη φύση είναι οι θεμελιώδεις νόμοι -οι νόμοι του μικρόκοσμου- που κυβερνούν τον φυσικό κόσμο από τα έγκατα της ύλης, ενώ το φάντασμα στον πολιτισμό μας είναι πλέον η ίδια η επιστήμη ως κοινωνικός θεσμός.

Και στις δύο εκδοχές του, το φάντασμα έχει ένα πολύ ανοίκειο πρόσωπο. Οι νόμοι του μικρόκοσμου είναι ό,τι πιο παράξενο έχουμε δει στη φύση μέχρι τώρα, ενώ και το πρόσωπο της ίδιας της επιστήμης ως κοινωνικού θεσμού δεν είναι περισσότερο προσφιλές στον σύγχρονο άνθρωπο.
Οι κοινωνίες μας θαυμάζουν την επιστήμη. Γνωρίζουν ότι σ' αυτήν οφείλουν την υλική ευμάρεια που απολαμβάνουν. Όμως το αληθινό της πρόσωπο, τον θεμελιώδη αντιδογματισμό της, το πνεύμα του υγιούς σκεπτικισμού που τη χαρακτηρίζει, προτιμούν να μην το βλέπουν. Ας μένει καλύτερα στο σκοτάδι· στο υπόγειο.

Τούτο το βιβλίο επιχειρεί να συμφιλιώσει τον αναγνώστη μ' αυτές τις λιγότερο οικείες όψεις της επιστήμης, ενώ παράλληλα υπογραμμίζει και το ηθικό περιεχόμενο που ενυπάρχει στην επιστημονική μέθοδο καθ' εαυτήν: το δικαίωμα να αμφιβάλλεις έλλογα και η υποχρέωση να σκέφτεσαι ελεύθερα, αναγνωρίζοντας ως μόνη αυθεντία την εμπειρική πραγματικότητα.

Genres: Popular Science, Science, Physics, Philosophy

164 pages, Paperback

First published January 1, 2014

About the author

Ο Στέφανος Τραχανάς γεννήθηκε στην Ιεράπετρα της Κρήτης. Σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβειο Πολυτεχνείο και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Harvard, στον τομέα της φυσικής. Το 1983 άρχισε να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, σε προπτυχιακό και σε μεταπτυχιακό επίπεδο (όπως, λ.χ., στο θερινό σχολείο φυσικής). Από το 1985 είναι διευθυντής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, που ανήκουν διοικητικά στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ). Είναι συγγραφέας βιβλίων που θεωρούνται, σήμερα, κλασικά και διδάσκονται σε αρκετά πανεπιστημιακά τμήματα: "Κβαντομηχανική Ι, ΙΙ & ΙΙΙ", "Σχετικιστική κβαντομηχανική", "Προβλήματα κβαντομηχανικής", "Ακριβώς επιλύσιμα κβαντομηχανικά δυναμικά", "Συνήθεις διαφορικές εξισώσεις", "Μερικές διαφορικές εξισώσεις", "Mathematica και εφαρμογές", καθώς και ενός κεφαλαίου με τίτλο "Η βιολογική καταλληλότητα των φυσικών νόμων: τύχη ή αναγκαιότητα;" στο βιβλίο "Η Φυσική σήμερα", τ. ΙΙ του Ε. Ν. Οικονόμου (εκδόσεις ΠΕΚ).

Reviews

[Anna · Rating 4 out of 5]

Ένα μικρό βιβλιαράκι από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης με πολλά νοήματα. Ο συγγραφέας, εκπληκτικός ομιλητής και γνωστός για τα εξαιρετικά βιβλία της Κβαντομηχανικής που έχει γράψει (και για τη δουλειά που έχει κάνει στις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), σε ένα βιβλιαράκι τσέπης καταπιάνεται με διάφορα θέματα περί της επιστήμης, που σκοπό κυρίως έχει να προβληματίσει και όχι απαραίτητα να δώσει απαντήσεις (θα έδινα πέντε αστεράκια αν το έκανε), ενώ αναφέρει πολύ ενδιαφέροντα βιβλία (καιρό έψαχνα ένα βιβλίο για τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και την ανάπτυξη της κβαντομηχανικής και μου άρεσε πολύ η άποψή του για το θέμα).

Το βιβλίο το προτείνω ανεπιφύλακτα για όποιον έχει επιστημονικά ενδιαφέροντα (δεν υπάρχει κανένας μαθηματικός τύπος, μην ανησυχείτε!) Υπάρχουν πολλές υπέροχες εκδόσεις με popular science βιβλία - Τραυλός/Ροπή/Κάτοπτρο/ΠΕΚ και το παρόν είναι μια καλή αρχή. Μακάρι όλοι οι άνθρωποι να αναπτύξουν την επιστημονική νοοτροπία που τόσο εύστοχα παρουσιάζει ο συγγραφέας για τη λήψη αποφάσεων στην καθημερινή τους ζωή!

[Κατερίνα Μάγνη · Rating 5 out of 5]

https://anagnoseisvivlion.wordpress.c...

[Dimitris Tselios · Rating 4 out of 5]

Απλό και περιεκτικό, το βιβλίο απευθύνεται στον "απλό" άνθρωπο του οποίου προσπαθεί να κεντρίσει το ενδιαφέρον για την επιστημονική μέθοδο. Μια μέθοδο που έχει ως εσωτερικό της θεμέλιο, σύμφωνα βέβαια με την εξειδανικευμένη οπτική του συγγραφέα, τον "αντιδογματισμό". Αν και γνώστης της σύγχρονης κριτικής για τον σχετικό αντιδογματισμο και την υποτιθέμενη ιδεολογική αμεροληψία της επιστήμης από το κοινωνικό γίγνεσθαι, ο Κος Τραχανάς παραμένει πιστός υπερασπιστής του δημιουργικού αντιδογματισμού της επιστήμης, παρόλο που διαπιστώνει με λύπη τόσο την ύπαρξη των "τεχνιτών της επιστήμης" όσο και την "μαζική υποχώρηση της επιστημονικής νοοτροπίας ως βασικού στοιχείου γενικής παιδείας".

[Ioannis Apostolopoulos · Rating 5 out of 5]

Ένα ακόμα θαυμάσιο βιβλίο από τον ανθρωπιστή κι εξαιρετικό δάσκαλο Στέφανο Τραχανά. Αφού αναδεικνύει την σημαντικότατη συνεισφορά της Επιστήμης στην κατανόηση της φύσης και στον ανθρώπινο πολιτισμό εν γένει, πάντα με παρασκηνιακό τρόπο, από το «υπόγειο»,σαν το γνωστό «Φάντασμα της Όπερας» του γνωστού μιούζικαλ, καταλήγει σε ένα επίλογο μοναδικό.
Ο Επίλογος αυτός πρέπει να μελετηθεί απ´ όλους τους Πανεπιστημιακούς δασκάλους( ο ίδιος το τιτλοφορεί ως ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΓΙΝΕ ΠΟΤΕ) και αναφέρεται στην ΗΘΙΚΗ ΑΞΙΑ της Επιστήμης στην Ανθρώπινη Κοινωνία. Ένα βιβλίο για κάθε επιστήμονα, αλλά κυρίως για κάθε Πολίτη !! ΜΠΡΑΒΟ στον ΣΤΕΦΑΝΟ ΤΡΑΧΑΝΑ!!

[Searchingthemeaningoflife Greece · Rating 5 out of 5]

[...]Αν το μόνο που είχε σημασία ήταν ο πραγματικός όγκος των σωματιδίων που μας αποτελούν —και δεν ασκούνταν ηλεκτρικές δυνάμεις μεταξύ τους όταν πλησιάζουμε— τότε θα περνάγαμε ο ένας μέσα από τον άλλο κυριολεκτικά σαν φαντάσματα! Η αρχή της αβεβαιότητας όχι μόνο είναι φάντασμα η ίδια, αλλά δίνει και στα σωματίδια του μικρόκοσμου μια σχεδόν φαντασματική ύπαρξη![... ]

[Ioannis Savvas · Rating 4 out of 5]

Η προσέγγιση της επιστήμης ως δομικού λίθου του ανθρώπινου πολιτισμού είναι μια θέση που λείπει από τις πεποιθήσεις της κοινωνίας, ιδιαίτερα της ελληνικής. Ο Στέφανος Τραχανάς παραθέτει τις απόψεις του με σαφήνεια, θάρρος και διαύγεια. Το Φάντασμα της όπερας είναι ένα όμορφο βιβλίο, γνήσιο παιδί του Καθαρού Λόγου.

Ωστόσο, η επιλογή του συγγραφέα να παρουσιάσει μερικά κεφάλαια με τη μορφή διαλόγου μαθητή-δασκάλου είναι μάλλον ατυχής. Επίσης, δεν μπορώ να μην αναφέρω ότι το παράδειγμα με το σκάκι που χρησιμοποιεί για να δείξει τον τρόπο που η επιστήμη προσπαθεί στα τυφλά και ψηλαφητά να ανακαλύψει τους Νόμους της Φύσης είναι "κλεμμένο" από το βιβλίο του Richard Feynman, Six Easy Pieces: The Fundamentals of Physics Explained.

[Ο χρήστης τάδε · Rating 4 out of 5]

Ένα μικρό αλλά καλογραμμένο βιβλιαράκι που βοηθά τον ενδιαφερόμενο να κατανοήσει το πως δουλεύει αυτό που ονομάζουμε Επιστήμη. Ίσως είναι η μόνη ελπίδα οι μεγάλες <<μάζες>> να κάνουν το βήμα ώστε να απαλλαχθούν από ένα σορό δεισιδαιμονίες και παραπληροφόρηση που είμαστε φορτωμένοι όλοι μας από την αρχή της ζωής μας...