لبه‌ی پرتگاه

by بهرام بیضائی

فیلم‌نامه

Genres: Plays, Fiction

158 pages

Published April 1, 2007

About the author

بهرام بیضایی: مروری بر زندگی و آثار یک اسطوره زنده

بهرام بیضایی، نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و اسطوره‌شناس برجسته ایرانی، در ۵ دی ۱۳۱۷ در تهران چشم به جهان گشود ور در روز ۵ دی ۱۴۰۴ در سن ۸۷ سالگی، دور از وطن، چشم از جهان فروبست. او به عنوان یکی از پیشگامان موج نوی سینما و تئاتر ایران و از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگی معاصر شناخته می‌شود که با خلق آثاری عمیق و چندلایه، نقشی بی‌بدیل در غنای هنر و اندیشه ایرانی ایفا کرده است.

آغاز راه و شکل‌گیری اندیشه

بیضایی در خانواده‌ای اهل فرهنگ و ادب در تهران زاده شد. پدرش، ذکایی بیضایی، شاعر بود و این پیشینه، او را از همان ابتدا با ادبیات و هنر مأنوس کرد. علاقه‌ی وافر او به سینما و نمایش از دوران نوجوانی آغاز شد و همین علاقه او را به سمت پژوهش‌های گسترده در تاریخ نمایش ایران و جهان سوق داد. بیضایی تحصیلات خود را در رشته ادبیات فارسی در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما آن را ناتمام گذاشت تا به صورت مستقل به تحقیق و آفرینش هنری بپردازد.

حاصل پژوهش‌های ژرف او در همان دوران جوانی، کتاب مرجع و ماندگار "نمایش در ایران" بود که به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع در زمینه تاریخ نمایش ایرانی شناخته می‌شود و تسلط عمیق او بر ریشه‌های فرهنگی و نمایشی ایران را به نمایش می‌گذارد.

کارنامه هنری: از صحنه تئاتر تا پرده سینما

فعالیت‌های هنری بیضایی در دو حوزه اصلی تئاتر و سینما متمرکز است، هرچند قلم او در قالب فیلمنامه، نمایشنامه، پژوهش و داستان‌نویسی نیز آثاری درخشان خلق کرده است.

در عرصه تئاتر، بیضایی با نگارش نمایشنامه‌هایی چون "پهلوان اکبر می‌میرد"، "مرگ یزدگرد"، "چهار صندوق" و "افرا، یا روز می‌گذرد"، جانی تازه به تئاتر ایران بخشید. آثار نمایشی او با بهره‌گیری هوشمندانه از اساطیر، تاریخ و فرم‌های نمایش ایرانی (همچون تعزیه و نقالی) و ترکیب آن با تکنیک‌های مدرن تئاتری، به کاوش در مفاهیمی چون هویت، تاریخ، زن، مرگ و حقیقت می‌پردازند. زبان فاخر، ساختار پیچیده و شخصیت‌پردازی عمیق از ویژگی‌های بارز نمایشنامه‌های اوست.

در حوزه سینما، بیضایی کار خود را با ساخت فیلم کوتاه "عمو سیبیلو" در سال ۱۳۴۹ آغاز کرد و با اولین فیلم بلندش، "رگبار" (۱۳۵۱)، نام خود را به عنوان یک فیلمساز صاحب‌سبک و اندیشمند مطرح کرد. "رگبار" با نگاهی دقیق و شاعرانه به تحولات اجتماعی و تقابل سنت و مدرنیته، آغازگر مسیری بود که با شاهکارهایی چون "باشو، غریبه کوچک" (۱۳۶۴)، "شاید وقتی دیگر" (۱۳۶۶) و "مساف" (۱۳۷۰) ادامه یافت.

فیلم "مرگ یزدگرد" (۱۳۶۰)، که اقتباسی از نمایشنامه خود او بود، نقطه عطفی در کارنامه سینمایی او و سینمای ایران به شمار می‌رود. این فیلم با ساختاری مبتنی بر روایت‌های متناقض و تمرکز بر مفهوم نسبیت حقیقت، نمونه‌ای درخشان از سینمای فلسفی و تاریخ‌نگر است. "سگ‌کشی (۱۳۷۹) نیز پس از سال‌ها دوری از فیلمسازی، بازگشتی قدرتمندانه برای او بود که با استقبال منتقدان و تماشاگران روبرو شد.

سبک و مضامین کلیدی

آثار بیضایی، چه در سینما و چه در تئاتر، از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردارند:

زبان و دیالوگ: استفاده از زبانی فاخر، ادیبانه و در عین حال دقیق و حساب‌شده که به آثار او عمقی چندبعدی می‌بخشد.
اسطوره و تاریخ: بهره‌گیری از اساطیر ایرانی و بازخوانی رویدادهای تاریخی برای طرح مسائل جهان معاصر.
هویت زنانه: توجه ویژه به شخصیت زن و جایگاه او در تاریخ و اجتماع. زنان در آثار بیضایی اغلب شخصیت‌هایی قدرتمند، کنش‌گر و پیچیده هستند.
ساختار روایی: استفاده از ساختارهای روایی غیرخطی، روایت‌های تودرتو و شکستن مرز میان واقعیت و خیال.
پژوهش و دقت: تمامی آثار او بر پایه تحقیقات گسترده و دقیق در زمینه‌های تاریخی، اسطوره‌شناسی و فرهنگی بنا شده‌اند.

مهاجرت و تداوم فعالیت

بهرام بیضایی در سال ۱۳۸۹ به دعوت دانشگاه استنفورد به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و به عنوان استاد مدعو در این دانشگاه به تدریس و پژوهش در زمینه ادبیات و هنرهای نمایشی ایران پرداخت. او در طول اقامت خود در آمریکا نیز از فعالیت هنری باز نایستاد و چندین نمایشنامه از جمله "طرب‌نامه" و "چهارراه" را با حضور بازیگران ایرانی در کالیفرنیا به روی صحنه برد و کارگاه‌های آموزشی متعددی برگزار کرد.

بهرام بیضایی، با بیش از نیم قرن فعالیت هنری و پژوهشی، نه تنها به عنوان یک هنرمند بزرگ، بلکه به مثابه یک اندیشمند و روشنفکر تأثیرگذار، جایگاهی رفیع در تاریخ فرهنگ

Reviews

[Dream.M · Rating 4 out of 5]

یک فیلمنامه انتقادی درباره پشت صحنه ساخت فیلم در سینمای ایران.

[G · Rating 3 out of 5]

با توجه به اینکه «وقتی همه خوابیم» واکنش به ماجراهای پیش آمده سر فیلم‌برداری این فیلمنامه بوده، توقع داشتم داستانی بسیار متفاوت بخوانم، ولی به نظرم «وقتی همه خوابیم» ادامه‌ای بر «لبه پرتگاه» آمد. دلیل امتیازی که کم کرده‌ام هم بیشتر ناشی از سرخوردگی در خواندن ایده‌ای تکراری بود تا مشکلی داستانی در خود فیلمنامه.

[Reza Mardani · Rating 5 out of 5]

واقعا بی نظیر بود، ترکیب یک داستان در یک فیلمنامه و در سه لایه مختلف و در نهایت رسوندن همشون بهم
دست مریزاد استاد

[Bahman Bahman · Rating 2 out of 5]

تصویرِ خالی. پروا نیازی در نقش ِ شیدا شباهنگ ــ اشکی گوشه‌ی چشم ــ با چهره‌ی گِل‌آلوده و خونین، سَرْاسیمه و نَفَس‌زنان واردِ تصویر می‌شود؛ چون جانوری با همه‌ی طبیعتِ خود گوش می‌دهد و به هر سو می‌نگرد که شاهدی آن دُوروبَر نباشد. رو می‌گردانَد و به سواریِ خود می‌نگرد. ــ تصویرِ سواریِ قراضه‌ی تصادف‌کرده، کنارِ پرتگاه، با درِ صندوقْ عقبِ بالازده. تصویر به سوی صندوقِ عقب پیش می‌رَوَد. به نظر می‌رسد دستی خون‌آلود از صندوقِ عقب درمی‌آید که می‌خواهد خود را از آن جای تنگ بیرون بِکشد. صدای زنگِ تلفنِ همراه. پروا نیازی در نقش ِ شیدا شباهنگ ــ چون مُجرِمی که ناغافل مُچَش را گرفته باشند ــ تُند رو برمی‌گردانَد و با دستپاچگی گوشیِ همراهَش را درمی‌آوَرَد؛ هراسان به شماره‌بین می‌نگرد؛ با خشم زیرِ لب می‌غُرّد ــ شیدا شباهنگ: پس بالاخره راش انداختی! صدای تورنگِ مازنی: تا کی باید منتظر شَم؟ نکنِه با کسِ دیگه‌ای قرارِ بهتری داشته‌یین؟ شیدا شباهنگ: [ خشمگین فریاد می‌کنَد] آره ــ با یه جسد!

[Mahdiye Fatehi · Rating 2 out of 5]

یه فیلم‌نامه‌ی جناییه توی یه فیلم توی فیلم‌نامه. داه.

[Hossein · Rating 5 out of 5]

داستان محکمی دارد و مطمئناً در زمان خودش و شاید حتی الان فیلم بسیار جالبی می شود.
مطالعه ی چنین فیلمنامه ای وقتی که فیلمی بر اساسش ساخته نشده است، توصیه می شود.

[Tefek · Rating 2 out of 5]

گیج کننده بود. شلوغ پلوغ و درهم برهم

[Farnoush Fakhar · Rating 3 out of 5]

اولین تجربه من در خوندن فیلنامه بود و واقعا لذت بردم. کشش و جذابیت داستان خیلی زیاد بود. فقط از یه جایی بعد تعداد شخصیت‌ها و هم‌زمان بیان کردنشون باعث گیج‌شدن می‌شد و آدم ارتباطشون رو گم می‌کرد.

[Alireza Ahari · Rating 3 out of 5]

متاسفانه تا نصف اين كتاب را بيشتر نتوانستم بخوانم، فكر ميكنم از سخت فهم ترين فيلمنامه هاي بهرام بيضايي بود كه براي مني كه تابحال فيلمنامه نخوانده بودم بسيار سخت بود تفكيك فيلم ها!
اميدوارم بعدها دوباره سراغ اين كتاب بيايم و لذت بيشتري ازش ببرم.