What do you think?
Rate this book
Aan het einde van de oorlog
De elfjarige Ernst, zoon van SS-Obersturmführer Karl Zehlendorf, raakt vermist in de buurt van een concentratiekamp. Zijn broer Reinhart beweert hem te hebben achtergelaten aan de oever van het verraderlijk diepe meer, waar ze aan het vissen waren. Hij zal toch niet in het water zijn gevallen? Terwijl de geallieerde legers in de verte al te horen zijn en iedereen in het kamp beseft dat het einde van de oorlog nabij is, gaat Karl op zoek naar zijn zoon.
640 pages, Paperback
Published January 30, 2025
About the author
Bert Natter
20 books34 followersBert Natter (1968) debuteerde in 2008 met de roman Begeerte heeft ons aangeraakt, die werd bekroond met de Selexyz Debuutprijs en de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs. In 2015 verschenen Remington (longlist Libris Literatuur Prijs) en Goldberg (shortlist ECI Literatuurprijs), in 2018 gevolgd door Ze zullen denken dat we engelen zijn. In 2022 publiceerde hij het literaire non-fictieboek Leven met Lidewij.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 30 of 293 reviews
May 12, 2026
31 personages worden bij naam genoemd, slechts een paar zullen het etmaal overleven.
Een vernietigend veelvoud ervan volgt volkomen anoniem hun vreselijke lot.
Meticuleus beschrijft Natter hoe een SS-Sturmbannführer er probeert achter te komen waar zijn zoon is gebleven.
En waar ‘De Jongen in de Gestreepte Pyjama’ ophield, begint het hier nog maar.
Het pad loopt van de feestzaal naar de gaskamer.
Van Beethoven naar blauwzuur.
Voor wie er nog mocht aan twijfelen: gruwel kent vele gedaantes.
Bert Natter heeft ze allemaal op één plek gesitueerd.
In één dag geduwd.
In één boek geborgen.
Mogen ze daar voor altijd blijven.
__
Update 12 mei 2026:
Hoe vaak heb ik in mijn winkel al verzucht dat deze meesterlijke kroniek van een aangekondigd einde zo jammerlijk onder de radar is gebleven?
En dan is daar plotseling de meer dan terechte bekroning: de Librisprijs 2026.
Een vernietigend veelvoud ervan volgt volkomen anoniem hun vreselijke lot.
Meticuleus beschrijft Natter hoe een SS-Sturmbannführer er probeert achter te komen waar zijn zoon is gebleven.
En waar ‘De Jongen in de Gestreepte Pyjama’ ophield, begint het hier nog maar.
Het pad loopt van de feestzaal naar de gaskamer.
Van Beethoven naar blauwzuur.
Voor wie er nog mocht aan twijfelen: gruwel kent vele gedaantes.
Bert Natter heeft ze allemaal op één plek gesitueerd.
In één dag geduwd.
In één boek geborgen.
Mogen ze daar voor altijd blijven.
__
Update 12 mei 2026:
Hoe vaak heb ik in mijn winkel al verzucht dat deze meesterlijke kroniek van een aangekondigd einde zo jammerlijk onder de radar is gebleven?
En dan is daar plotseling de meer dan terechte bekroning: de Librisprijs 2026.
May 24, 2025
Een boek dat qua inhoud al echt goed is, al is het daarin niet uniek. Maar de vorm: weerga-loos. Echt hoor, het samengaan van inhoud en vorm maakte het lezen van dit boek voor mij - met de eerste 120 pagina’s als absoluut hoogtepunt - tot een bloedstollende ervaring.
Want wat doet Bert Natter? Hij knipt zijn vertelling op in pakweg 30 perspectieven die steeds kort en in willekeurige herhaling aan het woord zijn (enkele regels tot maximaal één pagina). En door naar een volgend personage. Zonder hoofdstukindeling. In één grote stroom die niet ophoudt. Er wordt je geen leespauze gegund.
In de eerste 120 pagina’s is de plaats van handeling voor vrijwel alle personages nog die ene plek, een concentratiekamp. Mijn verbeelding was nog nooit zo snel helemaal aanwezig in een context. En ook nog nooit zo totaal, alsof ík niet in de scenes, maar de scenes in míj aanwezig waren. Ik, de lezer, de grote alles-ziener en alles-voeler.
En in die eerste scenes gebeurt iets dat tegelijkertijd zo normaal als bizar is in die context (‘Gaat Bert Natter mij nu echt híeraan onderwerpen? Serieus??’), dat ik het boek helemaal niet meer kón wegleggen. Ik raakte er een beetje kierewiet van.
Zonder twijfel het allerbeste dat ik van Bert Natter las. Dikke dikke aanrader!
Want wat doet Bert Natter? Hij knipt zijn vertelling op in pakweg 30 perspectieven die steeds kort en in willekeurige herhaling aan het woord zijn (enkele regels tot maximaal één pagina). En door naar een volgend personage. Zonder hoofdstukindeling. In één grote stroom die niet ophoudt. Er wordt je geen leespauze gegund.
In de eerste 120 pagina’s is de plaats van handeling voor vrijwel alle personages nog die ene plek, een concentratiekamp. Mijn verbeelding was nog nooit zo snel helemaal aanwezig in een context. En ook nog nooit zo totaal, alsof ík niet in de scenes, maar de scenes in míj aanwezig waren. Ik, de lezer, de grote alles-ziener en alles-voeler.
En in die eerste scenes gebeurt iets dat tegelijkertijd zo normaal als bizar is in die context (‘Gaat Bert Natter mij nu echt híeraan onderwerpen? Serieus??’), dat ik het boek helemaal niet meer kón wegleggen. Ik raakte er een beetje kierewiet van.
Zonder twijfel het allerbeste dat ik van Bert Natter las. Dikke dikke aanrader!
February 22, 2025
‘Aan het einde van de oorlog’ van Bert Natter is een bijzonder boek dat onder je huid gaat zitten. Niet alleen door de inhoud (je bent als lezer 24 uur in een concentratiekamp getuige van de meest verschrikkelijke gebeurtenissen die in de geschiedenis van de mensheid hebben plaatsgevonden), maar ook qua vorm (je volgt meer dan dertig personages met hun eigen achtergronden eigenschappen). Het boek gaat over waarheid en is in het huidig tijdgewricht bijzonder actueel. Heel mooi is de plattegrond voorin het boek. Ik raad deze roman iedereen aan.
June 23, 2026
De schrijfstijl was even wennen, maar ik ben onder de indruk van de loop van het verhaal. Wat mij betreft een terechte winnaar van de Libris Literatuurprijs.
May 3, 2026
Hiervan moet ik even bekomen…
Dit boek is in al zijn gruwelijkheid zo hypnotiserend - het verhaal dendert door aan een razendsnel tempo en je wil stoppen met lezen want wat je leest is zo onmenselijk wreed maar je kan niet stoppen omdat het verhaal je verder duwt.
Je weet wat er gebeurd is en toch blijf je in de ban verder lezen.
Ongelooflijk barbaars.
Ongelofelijk goed geschreven.
Dit boek is in al zijn gruwelijkheid zo hypnotiserend - het verhaal dendert door aan een razendsnel tempo en je wil stoppen met lezen want wat je leest is zo onmenselijk wreed maar je kan niet stoppen omdat het verhaal je verder duwt.
Je weet wat er gebeurd is en toch blijf je in de ban verder lezen.
Ongelooflijk barbaars.
Ongelofelijk goed geschreven.
May 13, 2026
Mijn 3e Bert Natter voelde af en toe als huiswerk.
Het was mijn 3e Bert Natter (na Begeerte **** en Remington ****) en ook mijn 3e concentratiekampboek dit jaar nadat ik de autobiografische verslagen van Primo Levi en Jeroen Brouwers had gelezen.
Met ruim 600 pagina's vond ik Natters beschrijving van een niet-bestaand concentratiekamp het moeilijkst om 'doorheen' te komen.
-/-
Dat kwam vooral door zijn keuze om het verhaal over de laatste 24 uur in een Duits concentratiekamp door 31 fictieve personages in korte en iets langere fragmenten te laten vertellen.
Het verhaal wordt door deze keuze zeer beeldend beschreven en leent zich uitstekend voor een verfilming maar ik miste hierdoor vaak verbinding met de hoofdpersonages.
+/+
Los van mijn ervaring zie ik wel dat Natter een razend knap boek en een ijzersterk hoofdpersonage heeft gecomponeerd: de 40-jarige SS'er Karl Zehlendorf. Alleen om in het gestoorde brein van deze man te kijken is dit boek toch een aanrader.
PS Ik zet mijn geld op Thijs Römer als vertolker van dit (film)personage.
Tip
nachtinterview met Bert Natter
Het was mijn 3e Bert Natter (na Begeerte **** en Remington ****) en ook mijn 3e concentratiekampboek dit jaar nadat ik de autobiografische verslagen van Primo Levi en Jeroen Brouwers had gelezen.
Met ruim 600 pagina's vond ik Natters beschrijving van een niet-bestaand concentratiekamp het moeilijkst om 'doorheen' te komen.
-/-
Dat kwam vooral door zijn keuze om het verhaal over de laatste 24 uur in een Duits concentratiekamp door 31 fictieve personages in korte en iets langere fragmenten te laten vertellen.
Het verhaal wordt door deze keuze zeer beeldend beschreven en leent zich uitstekend voor een verfilming maar ik miste hierdoor vaak verbinding met de hoofdpersonages.
+/+
Los van mijn ervaring zie ik wel dat Natter een razend knap boek en een ijzersterk hoofdpersonage heeft gecomponeerd: de 40-jarige SS'er Karl Zehlendorf. Alleen om in het gestoorde brein van deze man te kijken is dit boek toch een aanrader.
PS Ik zet mijn geld op Thijs Römer als vertolker van dit (film)personage.
Tip
nachtinterview met Bert Natter
July 1, 2025
Dat een mooi boek toch zo vol gruwel kan staan.Op het einde van de oorlog in dit concentratiekamp van het boek vinden tal van monsterlijke daden plaats. En temidden van deze waanzin verdwijnt het jongste zoontje van de kampcommandant.
Het blijft boeiend tot het einde. Mede ook doordat er verteld wordt in sequenties belicht vanuit verschillende invalshoeken. Ik twijfelde eerst of ik het boek zou lezen maar ben nu zo blij dat ik dit effectief ook deed.
Het blijft boeiend tot het einde. Mede ook doordat er verteld wordt in sequenties belicht vanuit verschillende invalshoeken. Ik twijfelde eerst of ik het boek zou lezen maar ben nu zo blij dat ik dit effectief ook deed.
May 20, 2026
Dit boek had ik lange tijd laten liggen. Nog een oorlogsroman van meer dan zeshonderd pagina’s zag ik eerlijk gezegd niet meteen zitten. Mensen om mij heen waren enthousiast, maar ik hield de boot nog even af. Toen Natter met Aan het einde van de oorlog de Librisprijs won, kon ik er eigenlijk niet meer omheen. Uiteindelijk las ik het boek in een paar dagen uit. Goed voor je nachtrust is het allerminst, niet alleen omdat je voortdurend wilt weten waar het verhaal naartoe gaat, maar ook omdat sommige scènes weerzinwekkend zijn.
Wat een boek. In het begin moest ik even op gang komen. Regelmatig bladerde ik terug naar het overzicht van de 31 personages (variërend van narcistische kampbeul tot gevangene),omdat ik steeds opnieuw moest plaatsen door wiens ogen ik het verhaal nu weer beleefde. Ook de plattegrond van het kamp bleek een handig hulpmiddel, in elk geval voor iemand met weinig besef van richting en ruimte. Al snel leest de roman als een trein.
Achteraf is het gemakkelijk om scherp onderscheid te maken tussen goed en kwaad, zeker wanneer het over oorlog gaat. Wat Natter knap doet, is spelen met juist dat gegeven. Zelfs de grootste misdadigers krijgen soms iets menselijks, terwijl de slachtoffers niet altijd uitsluitend als slachtoffer worden neergezet.
De stijl van Natter is toegankelijk, bijna eenvoudig (zeker in vergelijking met Safae el Khannoussi, de vorige winnaar van de Librisprijs), maar tegelijkertijd trefzeker. Als lezer sta je midden in dat kamp, in die afschuwelijke laatste vierentwintig uur van de oorlog. Een indrukwekkend boek dat zeker aanzet tot denken en gelezen moet worden.
Wat een boek. In het begin moest ik even op gang komen. Regelmatig bladerde ik terug naar het overzicht van de 31 personages (variërend van narcistische kampbeul tot gevangene),omdat ik steeds opnieuw moest plaatsen door wiens ogen ik het verhaal nu weer beleefde. Ook de plattegrond van het kamp bleek een handig hulpmiddel, in elk geval voor iemand met weinig besef van richting en ruimte. Al snel leest de roman als een trein.
Achteraf is het gemakkelijk om scherp onderscheid te maken tussen goed en kwaad, zeker wanneer het over oorlog gaat. Wat Natter knap doet, is spelen met juist dat gegeven. Zelfs de grootste misdadigers krijgen soms iets menselijks, terwijl de slachtoffers niet altijd uitsluitend als slachtoffer worden neergezet.
De stijl van Natter is toegankelijk, bijna eenvoudig (zeker in vergelijking met Safae el Khannoussi, de vorige winnaar van de Librisprijs), maar tegelijkertijd trefzeker. Als lezer sta je midden in dat kamp, in die afschuwelijke laatste vierentwintig uur van de oorlog. Een indrukwekkend boek dat zeker aanzet tot denken en gelezen moet worden.
May 30, 2026
Wooh, wat een boek. Mijn omgeving was al lovend; ik had echter steeds geen zin om (weer) een dikke pil over de Tweede Wereldoorlog te lezen. Na het namenregister op de eerste pagina’s - poeh, eenendertig personages - deed ik steeds het boek weer dicht. Maar toen won Bert Natter de Libris. Oke, oke, ik toch maar begonnen en ze bleken gelijk te hebben.
Vanuit het perspectief van die eenendertig personages las ik het eerste ‘deel’ (niet dat het uit delen bestaat, het is immers een doorlopend voortgaan van die wisselende perspectieven. Steeds een naam, steeds een locatie, met soms slechts een zin, vaak korte stukken, waardoor het dus zo’n kleine moeite is om nóg een stukje te lezen, soms was het iets meer dan een pagina en las ik) razendsnel om toch zeker te weten wat er nu met Ernst Zehlendorf, de zoon van Karl Zehlendorf, plaatsvervangend kampcommandant, gebeurde. Ik wist het, ik wilde het niet weten, toch las ik door.
Halverwege het boek had ik even een inkakker. Als lezer weet je immers al wat Karl nog aan het achterhalen is en er zitten vele herhalingen in; Lucienne zit maar in die trein, Reinhart praat zijn leugen constant goed, Christina is zo ongelukkig op die plek, Karl had zo graag concertpianist willen worden, Menachem, Georg en Szymon vragen zich af hoelang ze nog hebben, het stinkt daar, je hoort het rommelen, want de Russen komen dichterbij en even was ik al aan het bepleiten dat wanneer een boek dunner kan, het dunner moet.
Aan het eind begreep ik echter alle herhalingen, ervoer ik de kracht ervan en kwam, misschien ook omdat er steeds minder personages overbleven (ja, er sterven er velen) de vaart er weer in. Ik kon maar niet stoppen met lezen en die leeservaring was, ondanks alle zinloze gruwelijkheden, een paradoxaal genot. Gefeliciteerd Bert Natter, prachtig verdiend!
Vanuit het perspectief van die eenendertig personages las ik het eerste ‘deel’ (niet dat het uit delen bestaat, het is immers een doorlopend voortgaan van die wisselende perspectieven. Steeds een naam, steeds een locatie, met soms slechts een zin, vaak korte stukken, waardoor het dus zo’n kleine moeite is om nóg een stukje te lezen, soms was het iets meer dan een pagina en las ik) razendsnel om toch zeker te weten wat er nu met Ernst Zehlendorf, de zoon van Karl Zehlendorf, plaatsvervangend kampcommandant, gebeurde. Ik wist het, ik wilde het niet weten, toch las ik door.
Halverwege het boek had ik even een inkakker. Als lezer weet je immers al wat Karl nog aan het achterhalen is en er zitten vele herhalingen in; Lucienne zit maar in die trein, Reinhart praat zijn leugen constant goed, Christina is zo ongelukkig op die plek, Karl had zo graag concertpianist willen worden, Menachem, Georg en Szymon vragen zich af hoelang ze nog hebben, het stinkt daar, je hoort het rommelen, want de Russen komen dichterbij en even was ik al aan het bepleiten dat wanneer een boek dunner kan, het dunner moet.
Aan het eind begreep ik echter alle herhalingen, ervoer ik de kracht ervan en kwam, misschien ook omdat er steeds minder personages overbleven (ja, er sterven er velen) de vaart er weer in. Ik kon maar niet stoppen met lezen en die leeservaring was, ondanks alle zinloze gruwelijkheden, een paradoxaal genot. Gefeliciteerd Bert Natter, prachtig verdiend!
May 26, 2026
Dit is, denk ik, wat literatuur kan en moet en mag en wil doen: de grootste verhalen ophangen aan de kleinste verhalen, laten zien hoe kleine, weinig betekenende, inferieure, individuele mensjes in het grotere geheel der dingen tot de ergste resultaten komen. All men are wrong, but some are more wrong than others.
Soms, soms, dacht ik: Bert Natter heeft wel héél ver ingezoomd op de individuele verhaallijnen, waardoor ze héél langzaam gaan. Weer een overpeinzing van Reinhart, weer een huilbui van Christina, weer een poor man's philosophy van Karl, weer een woede-aanval van Eva, et cetera. Maar goed, tegelijkertijd is dat ook noodzakelijk om er echt een dag uit het leven van het kamp van te maken, dat lukt niet door enkel Wikipediaans de tijdlijnen uit te rollen en te annoteren. Maar goed, dat is dus soms wat traag.
En soms wist ik even niet meer wie wie was. Of hoe dat kamp geografisch nu precies in elkaar zat.
Maar boeie. Het is vooral heel erg verslavend. En solide. En vol prachtige metaforen (zoals mannen die onbegrijpend kijken naar een gebeurtenis als kippen naar de bliksem, prachtig, loving it). En aangrijpend. En god jezus allemachtig waarom zijn wij mensen zo totaal fucked up? En waarom moet zelfs de volslagen terechte dood van iemand nog zo enorm bitterzoet zijn?
Een geweldig boek dus. Onnederlands? Onnederlands. Maar ook als het uit, weet ik veel, Duitsland, de VS of Georgië kwam, had ik gezegd: een geweldig boek. Dus: een geweldig boek!
Soms, soms, dacht ik: Bert Natter heeft wel héél ver ingezoomd op de individuele verhaallijnen, waardoor ze héél langzaam gaan. Weer een overpeinzing van Reinhart, weer een huilbui van Christina, weer een poor man's philosophy van Karl, weer een woede-aanval van Eva, et cetera. Maar goed, tegelijkertijd is dat ook noodzakelijk om er echt een dag uit het leven van het kamp van te maken, dat lukt niet door enkel Wikipediaans de tijdlijnen uit te rollen en te annoteren. Maar goed, dat is dus soms wat traag.
En soms wist ik even niet meer wie wie was. Of hoe dat kamp geografisch nu precies in elkaar zat.
Maar boeie. Het is vooral heel erg verslavend. En solide. En vol prachtige metaforen (zoals mannen die onbegrijpend kijken naar een gebeurtenis als kippen naar de bliksem, prachtig, loving it). En aangrijpend. En god jezus allemachtig waarom zijn wij mensen zo totaal fucked up? En waarom moet zelfs de volslagen terechte dood van iemand nog zo enorm bitterzoet zijn?
Een geweldig boek dus. Onnederlands? Onnederlands. Maar ook als het uit, weet ik veel, Duitsland, de VS of Georgië kwam, had ik gezegd: een geweldig boek. Dus: een geweldig boek!
April 19, 2026
Zijn we niet een keertje klaar met de Tweede Wereldoorlog in literaire fictie? Die vraag stel ik mezelf wel eens, maar dan lees ik weer een banger van een boek en dan moet ik concluderen dat dit thema nog altijd springlevend is. Dat had ik ook met Aan het Einde van de Oorlog van Bert Natter dat me ruim zeshonderd pagina’s lang ongenadig hard in mijn gezicht sloeg en dat scenes bevat waar ik maar niet los van kan komen.
Aan het Einde van de Oorlog bestrijkt 24 uur op een plek waar een concentratiekamp staat. In de verte kun je de oprukkende Russen al horen. Zal het uren, dagen of nog weken duren voordat ze alles wat nazistisch is vermorzelen? Tevens is het de verjaardag van Adolf Hitler die gevierd moet worden en waar kosten noch moeite voor gespaard zijn. Maar dan raakt de bijna twaalfjarige zoon van een SS-officier vermist. Welk verschrikkelijk noodlot heeft zich voltrokken?
Hallucinant
Dit is geen makkelijk boek, zeker in het begin niet. De 24 uur die het boek beslaat worden door de ogen van zo’n dertig verschillende personages ervaren. Dat betekent één lang hoofdstuk van ruim zeshonderd pagina’s waarbij we steeds nauwelijks langer dan tien zinnen bij een en hetzelfde perspectief blijven. Het kost dus wel enige moeite om bekend te raken met al die verschillende perspectieven en om binding te krijgen met deze karakters.
Maar gek genoeg zat ik er redelijk snel in en toen ontvouwde zich al snel een totaal hallucinante vertelling waarin alle monsterlijkheden van de Tweede Wereldoorlog samenkomen in 24 uur, want dat is ook de tijd dat het duurt om dit boek te lezen. Dat verteltijd en vertelde tijd hetzelfde zijn is zeker één van de redenen dat dit boek heel bevreemdend aanvoelt.
Geniaal
Aan het Einde van de Oorlog is een krankzinnige koortsdroom waar ik zelf ook een beetje raar van ging doen en denken. Zo werd ik op een gegeven moment misselijk van alles waar Natter me aan blootstelde (alle mogelijke trigger warnings zijn van toepassing) en heb ik zeker de tweede helft erdoorheen gejaagd terwijl ik in een halve manische episode verkeerde. Mijn manie kwam op het moment dat ik het boek dichtsloeg verrassend genoeg direct weer tot rust. Het is vrij bizar hoe dit boek me een week lang totaal in zijn greep had en hoe dit verhaal leidde tot allemaal vreemde lichamelijke sensaties en beklemmende, koortsachtige gedachten waar ik serieus enkele nachten slecht van geslapen heb.
Wat dat betreft zorgt Natter ervoor dat de sfeer van dit boek en de angstaanjagende, verdrietige, verstikkende binnenwerelden van al die verschillende perspectieven zo dichtbij komen dat ze voor even onderdeel van je eigen bestaan zijn. Dat je dat als schrijver voor elkaar weet te krijgen is niet minder dan geniaal.
Gelaagd
SS-officier Karl Zehlendorf komt het dichtste in de buurt van een hoofdpersonage. Het is bijzonder knap hoezeer je kunt meeleven met dit personage wanneer het om de vermissing van zijn zoon gaat, maar hoe je ook kunt walgen van de verschrikkelijke dingen die hij doet; hoe je medelijden kunt hebben met het verdriet dat hij heeft om zijn zoon en hoe je hem anderzijds kunt haten om zijn eindeloze pathetische gezeur en om het feit dat hij er alles aan doet om maar geen verantwoordelijkheid te hoeven nemen voor zijn verschrikkelijke daden.
En zo is eigenlijk ieder personage in deze roman erg gelaagd. Alle perspectieven hebben een intrigerende complexiteit waardoor het helemaal niet zo makkelijk is om een heel uitgesproken oordeel over deze personages te vellen, hoe graag je dat ook zou willen. Deze dertig mensen die we volgen voelen levensecht aan en roepen de vraag op: zou ik eigenlijk wel zo deugdzaam zijn in tijden van oorlog?
Relevant
Zeker ook in onze tijd waarin op verschillende continenten oorlogen uitgevochten worden, wordt duidelijk dat oorlog het slechtste in ons mensen naar boven haalt. Vorige week las ik nog over gemartelde en misbruikte Palestijnse kinderen. Dat maakt ook direct duidelijk waarom een boek als Aan het Einde van de Oorlog nog steeds relevant is. We moeten namelijk onder ogen zien waartoe we als mensen in staat zijn wanneer we verblind zijn door haat. Ik hoop in ieder geval dat mij dat gevoel van haat jegens een persoon of groep bespaard blijft zodat ik nooit het idee hoef te hebben dat er niets anders op zit dan verschrikkelijke dingen te moeten doen.
Het is jaren geleden dat ik direct de neiging voelde om vijf sterren uit te delen nadat ik het boek dichtsloeg. Nu bewaar ik die allerhoogste beoordeling vooral voor boeken die jaren na de eerste lezing nog steeds op een bepaalde manier in mij doorwerken, maar het zegt wel wat dat ik het mogelijk acht dat dit boek over een tijdje de volle mep van mij krijgt. De manier waarop inhoud en vorm in deze roman in elkaar grijpen is simpelweg briljant. Dit is niet zomaar lezen. Dit is ervaren en meemaken en overrompeld raken.
blogpost
Aan het Einde van de Oorlog bestrijkt 24 uur op een plek waar een concentratiekamp staat. In de verte kun je de oprukkende Russen al horen. Zal het uren, dagen of nog weken duren voordat ze alles wat nazistisch is vermorzelen? Tevens is het de verjaardag van Adolf Hitler die gevierd moet worden en waar kosten noch moeite voor gespaard zijn. Maar dan raakt de bijna twaalfjarige zoon van een SS-officier vermist. Welk verschrikkelijk noodlot heeft zich voltrokken?
Hallucinant
Dit is geen makkelijk boek, zeker in het begin niet. De 24 uur die het boek beslaat worden door de ogen van zo’n dertig verschillende personages ervaren. Dat betekent één lang hoofdstuk van ruim zeshonderd pagina’s waarbij we steeds nauwelijks langer dan tien zinnen bij een en hetzelfde perspectief blijven. Het kost dus wel enige moeite om bekend te raken met al die verschillende perspectieven en om binding te krijgen met deze karakters.
Maar gek genoeg zat ik er redelijk snel in en toen ontvouwde zich al snel een totaal hallucinante vertelling waarin alle monsterlijkheden van de Tweede Wereldoorlog samenkomen in 24 uur, want dat is ook de tijd dat het duurt om dit boek te lezen. Dat verteltijd en vertelde tijd hetzelfde zijn is zeker één van de redenen dat dit boek heel bevreemdend aanvoelt.
Geniaal
Aan het Einde van de Oorlog is een krankzinnige koortsdroom waar ik zelf ook een beetje raar van ging doen en denken. Zo werd ik op een gegeven moment misselijk van alles waar Natter me aan blootstelde (alle mogelijke trigger warnings zijn van toepassing) en heb ik zeker de tweede helft erdoorheen gejaagd terwijl ik in een halve manische episode verkeerde. Mijn manie kwam op het moment dat ik het boek dichtsloeg verrassend genoeg direct weer tot rust. Het is vrij bizar hoe dit boek me een week lang totaal in zijn greep had en hoe dit verhaal leidde tot allemaal vreemde lichamelijke sensaties en beklemmende, koortsachtige gedachten waar ik serieus enkele nachten slecht van geslapen heb.
Wat dat betreft zorgt Natter ervoor dat de sfeer van dit boek en de angstaanjagende, verdrietige, verstikkende binnenwerelden van al die verschillende perspectieven zo dichtbij komen dat ze voor even onderdeel van je eigen bestaan zijn. Dat je dat als schrijver voor elkaar weet te krijgen is niet minder dan geniaal.
Gelaagd
SS-officier Karl Zehlendorf komt het dichtste in de buurt van een hoofdpersonage. Het is bijzonder knap hoezeer je kunt meeleven met dit personage wanneer het om de vermissing van zijn zoon gaat, maar hoe je ook kunt walgen van de verschrikkelijke dingen die hij doet; hoe je medelijden kunt hebben met het verdriet dat hij heeft om zijn zoon en hoe je hem anderzijds kunt haten om zijn eindeloze pathetische gezeur en om het feit dat hij er alles aan doet om maar geen verantwoordelijkheid te hoeven nemen voor zijn verschrikkelijke daden.
En zo is eigenlijk ieder personage in deze roman erg gelaagd. Alle perspectieven hebben een intrigerende complexiteit waardoor het helemaal niet zo makkelijk is om een heel uitgesproken oordeel over deze personages te vellen, hoe graag je dat ook zou willen. Deze dertig mensen die we volgen voelen levensecht aan en roepen de vraag op: zou ik eigenlijk wel zo deugdzaam zijn in tijden van oorlog?
Relevant
Zeker ook in onze tijd waarin op verschillende continenten oorlogen uitgevochten worden, wordt duidelijk dat oorlog het slechtste in ons mensen naar boven haalt. Vorige week las ik nog over gemartelde en misbruikte Palestijnse kinderen. Dat maakt ook direct duidelijk waarom een boek als Aan het Einde van de Oorlog nog steeds relevant is. We moeten namelijk onder ogen zien waartoe we als mensen in staat zijn wanneer we verblind zijn door haat. Ik hoop in ieder geval dat mij dat gevoel van haat jegens een persoon of groep bespaard blijft zodat ik nooit het idee hoef te hebben dat er niets anders op zit dan verschrikkelijke dingen te moeten doen.
Het is jaren geleden dat ik direct de neiging voelde om vijf sterren uit te delen nadat ik het boek dichtsloeg. Nu bewaar ik die allerhoogste beoordeling vooral voor boeken die jaren na de eerste lezing nog steeds op een bepaalde manier in mij doorwerken, maar het zegt wel wat dat ik het mogelijk acht dat dit boek over een tijdje de volle mep van mij krijgt. De manier waarop inhoud en vorm in deze roman in elkaar grijpen is simpelweg briljant. Dit is niet zomaar lezen. Dit is ervaren en meemaken en overrompeld raken.
blogpost
April 28, 2026
Steengoed. Moest even in de stijl komen: Natter deelt zijn boek (met een vertelde tijd van ong. 24 uur) op in korte fragmenten waarbij het perspectief continu wisselt. Het zijn veel namen en locaties, dus ik was blij met de kaart en het namenregister.
De zoon van Obersturmfuhrer Zehlendorf raakt op 20 april 1945 vermist op of rond het concentratiekamp waar ze gestationeerd zijn. Het Rode Leger staat te rammelen aan de deur en de verjaardag van de Fuhrer moet gevierd worden.
Door de chronologische vertelwijze en de wisselende perspectieven weet je als lezer ‘real time’ wat er gebeurd is en volg je iedereen die er op diens eigen manier iets mee van doen heeft.
Het is een WO II-boek, dus gezellig werd het sowieso niet, maar dit boek is zó naar. Er zit nauwelijks een sympathiek personage bij (misschien Annemarie, Herbert of Johanna, maar ook die hebben te dealen met hun geweten en gebreken) en niemand blijft gespaard. Morally grey krijgt een heel nieuwe dimensie bij zo’n boek als dit, want je wordt continu geconfronteerd met wat mensen (het zijn allemaal mensen, dat vergeten de personages zelf nog wel eens) moeten doorstaan en/of doen en/of laten en tot in hoeverre je binnen een systeem als het nazisme - zowel aan de kant van de daders als aan de kant van slachtoffers en alles wat zich ergens daartussen bevindt - een eigen wil of keuzemogelijkheden hebt. Alle narigheid en gorigheid van oorlog passeert de revue in diep naargeestig detail. Natter sleept je daar volledig in mee en hoewel het gruwelijk is én het 630 pagina’s is, wilde ik het in één ruk uitlezen.
[potentiele spoiler!]
Mijn enige twee kanttekeningen zouden zijn dat het plot wat wegheeft van The boy in the striped pyjama’s en dat ik 630 pagina’s net wat te veel vond.
[einde potentiele spoiler]
Maar ijzersterk boek en wat mij betreft absoluut een terechte Librisnominatie.
De zoon van Obersturmfuhrer Zehlendorf raakt op 20 april 1945 vermist op of rond het concentratiekamp waar ze gestationeerd zijn. Het Rode Leger staat te rammelen aan de deur en de verjaardag van de Fuhrer moet gevierd worden.
Door de chronologische vertelwijze en de wisselende perspectieven weet je als lezer ‘real time’ wat er gebeurd is en volg je iedereen die er op diens eigen manier iets mee van doen heeft.
Het is een WO II-boek, dus gezellig werd het sowieso niet, maar dit boek is zó naar. Er zit nauwelijks een sympathiek personage bij (misschien Annemarie, Herbert of Johanna, maar ook die hebben te dealen met hun geweten en gebreken) en niemand blijft gespaard. Morally grey krijgt een heel nieuwe dimensie bij zo’n boek als dit, want je wordt continu geconfronteerd met wat mensen (het zijn allemaal mensen, dat vergeten de personages zelf nog wel eens) moeten doorstaan en/of doen en/of laten en tot in hoeverre je binnen een systeem als het nazisme - zowel aan de kant van de daders als aan de kant van slachtoffers en alles wat zich ergens daartussen bevindt - een eigen wil of keuzemogelijkheden hebt. Alle narigheid en gorigheid van oorlog passeert de revue in diep naargeestig detail. Natter sleept je daar volledig in mee en hoewel het gruwelijk is én het 630 pagina’s is, wilde ik het in één ruk uitlezen.
[potentiele spoiler!]
Mijn enige twee kanttekeningen zouden zijn dat het plot wat wegheeft van The boy in the striped pyjama’s en dat ik 630 pagina’s net wat te veel vond.
[einde potentiele spoiler]
Maar ijzersterk boek en wat mij betreft absoluut een terechte Librisnominatie.
April 9, 2026
Razend spannend. Je vraagt je af of hoeveel boeken je over WOII kan lezen hè. Toch weer ijzersterk. Heel veel personages en verhaallijnen en dat allemaal in een etmaal or so.
June 4, 2026
Wat een gruwelijk boek, ik raad het niemand aan, en tegelijkertijd natuurlijk wel, want het is ontzettend goed.
Je duikt in een wereld waar je helemaal niet in wilt duiken, waarover je eigenlijk helemaal niet wilt lezen en waarvan je de gruweldaden niet tot in detail voor je wilt zien. Maar de gedachte dat mensen ooit zo gehandeld hebben (en in oorlogen nog steeds zo handelen) zorgt er wel voor dat ik denk dat we beter dit soort boeken wél kunnen lezen, zodat we weten hoe ongelofelijk dankbaar we mogen zijn voor vrede. En zodat we weten hoe hard we ervoor mogen vechten, die vrede te bewaren.
Je duikt in een wereld waar je helemaal niet in wilt duiken, waarover je eigenlijk helemaal niet wilt lezen en waarvan je de gruweldaden niet tot in detail voor je wilt zien. Maar de gedachte dat mensen ooit zo gehandeld hebben (en in oorlogen nog steeds zo handelen) zorgt er wel voor dat ik denk dat we beter dit soort boeken wél kunnen lezen, zodat we weten hoe ongelofelijk dankbaar we mogen zijn voor vrede. En zodat we weten hoe hard we ervoor mogen vechten, die vrede te bewaren.
February 11, 2026
Na het lezen van dit boek had ik alleen nog behoefte aan
koffie drinken met Hannah Arendt
Een vrouwenconcentratie- en vernietigingskamp ten noorden van Berlijn, 20 april 1945.
Ernst, de elfjarige zoon van de plaatsvervangend kampcommandant Karl Zehlendorf is met zijn vier jaar oudere broer Reinhart aan het vissen bij het meer naast het kamp. Ze krijgen ruzie en Ernst loopt weg. Enkele uren later is het in het huis van Karl Zehlendorf en zijn vrouw Christine duidelijk dat Ernst vermist is. Met in de verte het aanhoudend gerommel van de Russen die Berlijn innemen begint een zenuwslopende zoektocht naar Ernst. De zoektocht zal 24 uur duren, tot het moment dat de Russen het kamp bevrijden.
Natter vertelt vanuit het perspectief van 31 personages. Zowel personages die instaan voor het functioneren van het concentratiekamp als slachtoffers van die personages worden gevolgd via korte tekstfragmenten. Steeds vermeldt Natter op welke locatie het personage zich bevindt: ‘in de ziekenbarak’, ‘in de spreekkamer’, ‘voorbij de hoofdpoort’, ‘in de bunker’, ‘onderweg’, ‘in de dienstwagen’, ‘in de tuin van huize Zehlendorf’.
Natter schrijft wat die personages op deze locatie zien, horen, doen en vooral denken.
Het is aan de lezer om al die scènes als puzzelstukjes in elkaar te passen. Dat maakt dat je als lezer de ‘alwetende’ bent. Je weet precies wat gebeurt en vooral wat gebeurd is. Je weet voortdurend meer dan de afzonderlijke personages. En juist daarom slorpt het verhaal je helemaal op. Je wil het boek niet aan de kant leggen want je wil zien hoe iedereen meedraait in het raderwerk en je wil vooral weten hoe het met ze afloopt. Soms wil je de personages toeroepen: ‘Doe dat niet! Doe dit! Pas op! Ga niet verder! Loop weg!’
De organisatie en dagelijkse gang van zaken in het kamp worden gedetailleerd beschreven. Ook dit maakt van ‘Aan het einde van de oorlog’ geen vrolijke roman. Wat er zich afspeelt is akelig en gruwelijk.
Wat is er dan zo boeiend aan dit boek?
Je leert de personages goed kennen. Hun achtergrond, ideeën, mentaliteit en verwachtingen. Voor sommigen vat je sympathie op, anderen zet je weg als demonische monsters. Maar dan zijn er weer voor wie je mededogen aan de dag legt.
Dit maakt duidelijk dat goed en kwaad / slachtoffer en dader geen zwart-wit verhalen zijn. Het boek doet je de vraag stellen hoe de morele structuur van een volk zo kon ontaarden en wie daar de verantwoordelijkheid voor draagt. Een collectieve verantwoordelijkheid? Heeft elk individu evenveel verantwoordelijkheid? Treft de vrouw van de kampcommandant evenveel schuld als de commandant zelf? En dan, wat met de leden van het sondercommando die de lijken uit de gaskamer moeten verbranden?
Jezelf deze vraag stellen en dan die vraag aan een ander stellen* dat is de grote verdienste van deze roman.
*uit het schitterend gedicht ‘Verzet’ van Remco Campert
koffie drinken met Hannah Arendt
Een vrouwenconcentratie- en vernietigingskamp ten noorden van Berlijn, 20 april 1945.
Ernst, de elfjarige zoon van de plaatsvervangend kampcommandant Karl Zehlendorf is met zijn vier jaar oudere broer Reinhart aan het vissen bij het meer naast het kamp. Ze krijgen ruzie en Ernst loopt weg. Enkele uren later is het in het huis van Karl Zehlendorf en zijn vrouw Christine duidelijk dat Ernst vermist is. Met in de verte het aanhoudend gerommel van de Russen die Berlijn innemen begint een zenuwslopende zoektocht naar Ernst. De zoektocht zal 24 uur duren, tot het moment dat de Russen het kamp bevrijden.
Natter vertelt vanuit het perspectief van 31 personages. Zowel personages die instaan voor het functioneren van het concentratiekamp als slachtoffers van die personages worden gevolgd via korte tekstfragmenten. Steeds vermeldt Natter op welke locatie het personage zich bevindt: ‘in de ziekenbarak’, ‘in de spreekkamer’, ‘voorbij de hoofdpoort’, ‘in de bunker’, ‘onderweg’, ‘in de dienstwagen’, ‘in de tuin van huize Zehlendorf’.
Natter schrijft wat die personages op deze locatie zien, horen, doen en vooral denken.
Het is aan de lezer om al die scènes als puzzelstukjes in elkaar te passen. Dat maakt dat je als lezer de ‘alwetende’ bent. Je weet precies wat gebeurt en vooral wat gebeurd is. Je weet voortdurend meer dan de afzonderlijke personages. En juist daarom slorpt het verhaal je helemaal op. Je wil het boek niet aan de kant leggen want je wil zien hoe iedereen meedraait in het raderwerk en je wil vooral weten hoe het met ze afloopt. Soms wil je de personages toeroepen: ‘Doe dat niet! Doe dit! Pas op! Ga niet verder! Loop weg!’
De organisatie en dagelijkse gang van zaken in het kamp worden gedetailleerd beschreven. Ook dit maakt van ‘Aan het einde van de oorlog’ geen vrolijke roman. Wat er zich afspeelt is akelig en gruwelijk.
Wat is er dan zo boeiend aan dit boek?
Je leert de personages goed kennen. Hun achtergrond, ideeën, mentaliteit en verwachtingen. Voor sommigen vat je sympathie op, anderen zet je weg als demonische monsters. Maar dan zijn er weer voor wie je mededogen aan de dag legt.
Dit maakt duidelijk dat goed en kwaad / slachtoffer en dader geen zwart-wit verhalen zijn. Het boek doet je de vraag stellen hoe de morele structuur van een volk zo kon ontaarden en wie daar de verantwoordelijkheid voor draagt. Een collectieve verantwoordelijkheid? Heeft elk individu evenveel verantwoordelijkheid? Treft de vrouw van de kampcommandant evenveel schuld als de commandant zelf? En dan, wat met de leden van het sondercommando die de lijken uit de gaskamer moeten verbranden?
Jezelf deze vraag stellen en dan die vraag aan een ander stellen* dat is de grote verdienste van deze roman.
*uit het schitterend gedicht ‘Verzet’ van Remco Campert
April 2, 2026
Dit boek is als een strakke vlecht.
May 23, 2026
De vorm van dit verhaal is echt weergaloos: je volgt 31 mensen die zich in of rondom een concentratiekamp bevinden. Je loopt als het ware met hen mee gedurende 24 uur. Het boek bevat geen hoofdstukken, maar heel korte fragmenten per personage. Zo wisselt het gezichtspunt elke keer weer en beleef je de gebeurtenissen vanuit meerdere perspectieven.
Aan het begin van het boek kom je al achter een heel heftige gebeurtenis, die een rode draad vormt door het hele boek heen. Je wil gewoon weten hoe het met alle karakters gaat aflopen. Alle puzzelstukjes vallen via hen uiteindelijk op hun plaats.
Het boek bevat gruwelijke details. Qua inhoud is het taaie kost, maar de auteur weet toch een heel toegankelijke schrijfstijl te behouden. Echt knap gedaan!
Aan het begin van het boek kom je al achter een heel heftige gebeurtenis, die een rode draad vormt door het hele boek heen. Je wil gewoon weten hoe het met alle karakters gaat aflopen. Alle puzzelstukjes vallen via hen uiteindelijk op hun plaats.
Het boek bevat gruwelijke details. Qua inhoud is het taaie kost, maar de auteur weet toch een heel toegankelijke schrijfstijl te behouden. Echt knap gedaan!
May 14, 2026
De eerste 100 pagina’s waren ontzettend moeilijk om in te komen, met name vanwege de 31 personages. Daarna werd ik gegrepen en kon ik niet stoppen met lezen. Terechte Libris-winnaar!
Read
May 24, 2025Het moet geen sinecure zijn geweest om dit boek te schrijven en in de geesten van kampbeulen en kampgevangenen en diverse omstanders te duiken. Het was ook geen sinecure om het te lezen, doordat het zo gruwelijk was op zo veel vlakken. Maar wel heel erg de moeite waard, want wat is het knap geschreven met dat mozaïek aan perspectieven. En het dwingt je tot nadenken over de vraag hoe we omgaan met onze individuele verantwoordelijkheid en vanaf waar we ons beginnen te verschuilen achter een systeem. En ook over de vraag hoe mensen in staat kunnen zijn tot zulke gruweldaden. Dit boek zal nog wel een tijdje rondspoken in m’n gedachten.
April 9, 2025
Wat een afschrikwekkende, enerverende, verstikkende leeservaring. Een klap voor je kop is dit boek. De vorm en de inhoud grijpen je bij je lurven en dwingen je door te lezen tot het bittere eind. Ben er stil van! Iedereen in deze roman verdraait de waarheid. Wat is de waarheid? Wat blijft er over van de mens en het menselijke als je je laat dirigeren door systemen en door het verhaal ‘de zogenaamde waarheid’ die anderen in pacht zeggen te hebben? Een gruwelijk boek dat hopelijk door velen gelezen gaat worden.
March 20, 2025
Verpletterend en onthutsend.
Op geen enkele manier "het zoveelste boek" over de Tweede Wereldoorlog.
Op geen enkele manier "het zoveelste boek" over de Tweede Wereldoorlog.
August 6, 2025
In een ruk door van scene naar scene. Voelt als zo'n one shot film, er komt geen einde aan. Echt verschrikkelijk en steengoed
June 14, 2026
20 april 1945. Meer dan 600 bladzijden waarin meer dan dertig personages aan het woord komen om te vertellen hoe deze gruwelijke dag aan het einde van de oorlog (en de jaren die eraan voorafgingen) werd beleefd.
De verschillende perspectieven, de gedachtengangen van zoveel verschillende personages, soms kort, soms wat langer, willekeurig door elkaar. Magnifiek.
De schrijver toont hoe goed en kwaad geen eenvoudige tegenpolen zijn, maar een grijs gebied vol nuance, twijfel en (on/mede)menselijkheid.
Indrukwekkend en beklijvend.
“Eenzaam is het. Het zijn niet de stank, de alomtegenwoordigheid van de dood, het geweld of de gruwelijkheden die het bestaan hier tot een hel maken, het is het gebrek aan anderen.”
De verschillende perspectieven, de gedachtengangen van zoveel verschillende personages, soms kort, soms wat langer, willekeurig door elkaar. Magnifiek.
De schrijver toont hoe goed en kwaad geen eenvoudige tegenpolen zijn, maar een grijs gebied vol nuance, twijfel en (on/mede)menselijkheid.
Indrukwekkend en beklijvend.
“Eenzaam is het. Het zijn niet de stank, de alomtegenwoordigheid van de dood, het geweld of de gruwelijkheden die het bestaan hier tot een hel maken, het is het gebrek aan anderen.”
June 20, 2026
Nog nooit zo’n boek als deze gelezen! Ik sluit me aan bij Miekske haar review
May 21, 2026
Wát een boek!
Het is geschreven als een filmscript.
Ik moet het nog even laten bezinken…
Vanuit 31 verschillende personen worden de gebeurtenissen tijdens de laatste 24 uur van de oorlog in een concentratiekamp belicht. Het zit zó ingenieus in elkaar dat het méér dan vijf sterren verdient. Maar het heeft dan ook de Libris Literatuurprijs gekregen en dat is dus dik verdiend!
Het is geschreven als een filmscript.
Ik moet het nog even laten bezinken…
Vanuit 31 verschillende personen worden de gebeurtenissen tijdens de laatste 24 uur van de oorlog in een concentratiekamp belicht. Het zit zó ingenieus in elkaar dat het méér dan vijf sterren verdient. Maar het heeft dan ook de Libris Literatuurprijs gekregen en dat is dus dik verdiend!
May 25, 2026
De setting is al interessant van deze baksteen van een roman, Aan het einde van de oorlog, een gevangenkamp waar een feest wordt georganiseerd voor de verjaardag van de Führer maar het Rode Leger ook bijna voor de deur staat en een jongen, een zoon, die niet meer thuis komt. Maar ook de vorm waarin het verhaal dat zich tegen deze achtergrond afspeelt is uniek, in een flink aantal perspectieven (31 stuks!) van zowel kinderen als volwassenen, gevangenen en kampbewaarders, soms maar een enkele zin, dan weer een langere scène waardoor je als lezer op de ultiem caleidoscopische wijze dit verhaal tot je neemt. Het is indrukwekkend, zoals een verhaal over het verlies van een kind, en een verhaal over de Tweede Wereldoorlog, dat alleen maar kan zijn.
Complex, bijzonder; beschrijvingen die passen bij deze leeservaring toch kon het boek mij niet geheel overtuigen, de stemmen in de perspectieven allemaal zo grijs ipv veroordelend goed/fout dat ze alsnog te eenzijdig lazen en de tekst flink te lang.
Complex, bijzonder; beschrijvingen die passen bij deze leeservaring toch kon het boek mij niet geheel overtuigen, de stemmen in de perspectieven allemaal zo grijs ipv veroordelend goed/fout dat ze alsnog te eenzijdig lazen en de tekst flink te lang.
January 31, 2026
Het boek begint goed. Er zit vaart in en je leert de personages al gauw kennen, mede dankzij een lijst van personen, in het begin van het boek.
De belangrijkste gebeurtenis vindt al vroeg plaats: het jongste zoontje van de obersturmführer wordt vermist.
En dan springt het de hele tijd van de ene naar de andere persoon, in zeer korte hoofdstukjes. In het begin zorgt dat voor spanning. Je wil altijd maar verder lezen.
Alles speelt zich af in ongeveer een half etmaal. Hoe zal het aflopen?
Maar! Helaas. De spanningsboog wordt véél te lang uitgerokken en dan krijg je het omgekeerde effect bij de lezer, althans bij mij. Het blijft maar duren, allemaal in die ene nacht. En weer een zijsprong en nog een en nog een. De chauffeur, de bediende, de echtgenote, de muzikant, de mannen die in het crematorium werken, tussendoor worden nog alle mogelijke verschrikkingen van een concentratiekamp beschreven. Te veel, veel te veel.
Op blz. 460 heb ik het opgegeven. Het kan mij niets meer schelen of Karl (de nazi en tevens hoofdpersonage van het boek) uiteindelijk snapt hoe de vork in de steel zit en hoe het met hem afloopt.
De belangrijkste gebeurtenis vindt al vroeg plaats: het jongste zoontje van de obersturmführer wordt vermist.
En dan springt het de hele tijd van de ene naar de andere persoon, in zeer korte hoofdstukjes. In het begin zorgt dat voor spanning. Je wil altijd maar verder lezen.
Alles speelt zich af in ongeveer een half etmaal. Hoe zal het aflopen?
Maar! Helaas. De spanningsboog wordt véél te lang uitgerokken en dan krijg je het omgekeerde effect bij de lezer, althans bij mij. Het blijft maar duren, allemaal in die ene nacht. En weer een zijsprong en nog een en nog een. De chauffeur, de bediende, de echtgenote, de muzikant, de mannen die in het crematorium werken, tussendoor worden nog alle mogelijke verschrikkingen van een concentratiekamp beschreven. Te veel, veel te veel.
Op blz. 460 heb ik het opgegeven. Het kan mij niets meer schelen of Karl (de nazi en tevens hoofdpersonage van het boek) uiteindelijk snapt hoe de vork in de steel zit en hoe het met hem afloopt.
January 8, 2026
Zo, wat was dat hé? Eerste 50 pagina's moeilijk inkomen door de opzet van het volgen van de verschillende personages maar daarna las het als een soap. Een bijzonder naargeestig soap, dat wel. Alsof je een film zit te kijken zo levendig ook. Ik denk niet dat ik ooit al zoiets heb gelezen of dat ik het snel zal vergeten. Dat 635 pagina's minder dan 24 uur beslaan en dan toch vol spanning zitten is uniek en knap. Blij dat ik door heb gezet.
June 9, 2025
Ik ben in de veronderstelling dat iedereen - maar dan écht iedereen - een fictieboek kan schrijven over de Tweede Wereldoorlog.
Maarrrr nadat ik een podcastaflevering luisterde van een van mijn favoriete podcasts, Alle geschiedenis ooit, kon ik niet anders dan toegeven, ook al heb ik dit genre boeken al vanaf de brugklas afgeschreven. Bert Natter's nieuwe boek zou namelijk zo'n pageturner zijn, dat je hem moet lezen.
En daar was niks aan gelogen. Ook al verslaat het hele verhaal van 637 pagina's maar één etmaal, blijft het rete spannend. Het bijzondere eraan is dat je eigenlijk al redelijk vroeg in het boek (ongeveer pag. 150) te weten komt wat er met de verdwenen zoon van de kampcommandant Zehlendorf is gebeurd. Je zou zeggen dat de clou dan is vergeven en je niet meer zo veel behoefte hebt om het boek te verslinden. Maar dat is niet zo.
In 637 pagina's leer je de doodsangsten kennen van mensen die in en rondom het kamp "leven" en werken. Voor sommigen bestaan die doodsangsten nog maar een aantal uur, het is namelijk april 1945 en het Rode Leger staat op de stoep, maar voor sommigen zijn deze doodsangsten al jarenlang onderdeel van het bestaan.
Zo'n 30 personages nemen je een dag mee, de dag waarin de Russen het kamp binnenvallen.
Heel goed!!
Maarrrr nadat ik een podcastaflevering luisterde van een van mijn favoriete podcasts, Alle geschiedenis ooit, kon ik niet anders dan toegeven, ook al heb ik dit genre boeken al vanaf de brugklas afgeschreven. Bert Natter's nieuwe boek zou namelijk zo'n pageturner zijn, dat je hem moet lezen.
En daar was niks aan gelogen. Ook al verslaat het hele verhaal van 637 pagina's maar één etmaal, blijft het rete spannend. Het bijzondere eraan is dat je eigenlijk al redelijk vroeg in het boek (ongeveer pag. 150) te weten komt wat er met de verdwenen zoon van de kampcommandant Zehlendorf is gebeurd. Je zou zeggen dat de clou dan is vergeven en je niet meer zo veel behoefte hebt om het boek te verslinden. Maar dat is niet zo.
In 637 pagina's leer je de doodsangsten kennen van mensen die in en rondom het kamp "leven" en werken. Voor sommigen bestaan die doodsangsten nog maar een aantal uur, het is namelijk april 1945 en het Rode Leger staat op de stoep, maar voor sommigen zijn deze doodsangsten al jarenlang onderdeel van het bestaan.
Zo'n 30 personages nemen je een dag mee, de dag waarin de Russen het kamp binnenvallen.
Heel goed!!
Displaying 1 - 30 of 293 reviews