Spookkloven: Waarom Nederland minder gepolariseerd is dan we denken

by Jan Willem Duyvendak

We leven in zwaar gepolariseerde tijden – althans, dat denken we. Overal worden kloven tussen stad en platteland, hoog- en laagopgeleid, rijk en arm, mannen en vrouwen, religieuzen en seculieren. Maar hoe groot zijn die verschillen werkelijk?
In dit scherpe en verhelderende essay laat Jan Willem Duyvendak zien dat veel van die tegenstellingen overdreven en overschat worden – ze zijn zelfs grotendeels fictief. Emoties domineren het politieke debat, terwijl de feitelijke ongelijkheid vaak kleiner is dan gedacht. In Spookkloven onderzoekt Duyvendak hoe emoties de feiten verdringen in het politieke debat, hoe affectieve polarisatie ons zicht vertroebelt en hoe zowel links als rechts in de ban is van dramatisering. Een urgent pleidooi voor feitelijkheid, nuchterheid, historisch besef en vertrouwen in het vermogen samen te leven – mét verschillen, maar zonder onnodige paniek.

Genres: Nonfiction

119 pages, Kindle Edition

Published September 26, 2025

Reviews

[Joshua · Rating 4 out of 5]

Mega belangrijk boekje! Met een licht pedant toontje legt de hoogleraar uit waarom het eigenlijk best goed gaat met de polarisatie, want wat blijkt? We zijn allemaal beter gaan verdienen, hoger opgeleid, wonen beter, minder racisme, minder homofobie etc. Maar de gepercipieerde kloof is des te groter geworden. De kloven zie nog over zijn worden, terecht vindt duyvendak, steeds minder getolereerd. Die strijd moet gevoerd blijven worden, maar we moeten ook reeel en trots zijn op waar we reeds zijn aanbeland!

Frappant; de kloof die wel enorm is toegenomen is de vermogensongelijkheid, en laat dat nu precies de kloof zijn die mensen 1) zwaar onderschatten, en 2) niets aan willen doen. Met grootse verbazing en gepaste ergernis zitten lezen.

Aanrader voor een kritische herijking van de stand van je idealen!!

[Jasmijn · Rating 4 out of 5]

Fijn pleidooi dat goed de huidige vermeende polarisatie in Nederland weerlegt. Hoe emotie zo’n grote rol is gaan spelen binnen de politiek en hoe opiniemakers en ervaringsdeskundige het publieke debat overnemen.

Over de vermogens ongelijkheid en hoe vooral dit onderschat wordt.

“Iets vergelijkbaars speelt bij kwesties als global warming en afnemende biodiversiteit. Hoewel velen zich hierover zorgen maken en we, objectief gesproken, met de grootste bedreigingen van onze tijd te maken hebben, roepen deze onderwerpen relatief weinig affectieve beroering op. Het blijkt lastig om de klimaatcrisis te framen in binaire termen van polarisatie, ongelijkheid en kloven; de enige taal die de politiek lijkt te spreken. Onderwerpen die iedereen gelijkelijk raken, wekken kennelijk relatief weinig emotionele beroering, behalve als ze gekoppeld worden aan bestaande tegenstellingen (zoals dat gebeurde bij stikstof en de tegenstelling tussen stad en platteland).“

[Donna · Rating 4 out of 5]

Essay over hoe we in Nederland politiek emotioneel polariseren terwijl objectieve kloven (inkomen, opleiding, migraten, religie) alleen maar kleiner worden of stabiel blijven. In lijn met boeken zoals Factfullness van Hans Rosling en Met Ons Gaat Het Nog Altijd Goed van Peter Hein van Mulligen.

'Veel oude(re) mensen verlangen terug naar het verleden, toen het zoveel beter zou zijn geweest. Die valse nostalgie is niet aan mij besteed: op heel veel terreinen hebben heel veel Nederlanders het nog nooit zo goed gehad en hebben we het bovendien ook goed met elkaar getroffen.'

[Alex Visser · Rating 3 out of 5]

Voegt een paar goede reminders en een interessant pleidooi toe aan de debatten over polarisatie; wel een beetje cherry-picking, semi-willekeurig opknippen en dunne analyse als het gaat om de kloven zelf.

[Marien]

In het essay worden best een hoop armoedige argumenten gegeven waarom het wel mee zou vallen met de opleidingskloof. Zo wordt erkend dat de segregatie onder hoogopgeleiden weliswaar toeneemt, maar dat zou juist juist komen doordat de kloof met de lageropgeleiden kleiner is geworden. Vroeger was de kloof bijvoorbeeld zo groot dat in de kerk alle laagopgeleiden naar een hoogopgeleide moesten luisteren. Als in datzelfde voorbeeld hoog- en laagopgeleiden nu in verschillende kerken zouden zitten, zou dat ons dus alleen maar gerust hoeven stellen.

Daarnaast zouden allerlei initiatieven van hoogopgeleiden om eufemismes, zoals praktisch opgeleiden, te introduceren voor laagopgeleiden duidelijk laten zien dat er vooral sprake is van perceptie van een kloof. Verder wordt er nog kort genoemd dat de inkomensverschillen naar opleiding stabiel zijn gebleven (in vergelijking met vroeger toen de kloof nog veel erger was?) en het in het buitenland ook nog erger is. Tenslotte worden de opvattingen weliswaar soms sterk bepaald door opleiding, maar vroeger waren er andere factoren die de opvatting nog sterker bepaalden (dan opleiding, terwijl die kloof toen al zo groot was).

Het boekje is breder dan alleen de opleidingskloof, maar voor een essay dat de feitelijkheid claimt wordt er wel erg weinig gebruik van gemaakt om de nadelen van de meritocratie weg te relativeren. Helaas geldt voor het hele essay dat er meer observaties dan bronverwijzingen in staan, dus als je nog eens na wilt lezen waar hij zijn feiten vandaan haalt heb je pech.

[Jan Kamstra · Rating 4 out of 5]

Verschil of gelijk(enis)

Wat is je mensbeeld? Een leidend gezichtspunt in de wijze waarop je naar polarisatie kijkt. Mogelijk ook richtinggevend aan de positie die je hier in neemt; gedraag je je als pusher, joiner of is ‘the silent-middle’ de basis voor je gedrag? Bart Brandsma legt dit zeer verhelderend uit in ‘Polarisatie | Inzicht in de dynamiek van wij-zij denken’ EN biedt handelingsperspectief.

Parallel hieraan las ik ‘Spookkloven | Waarom Nederland minder gepolariseerd is dan we denken’ van Jan Willem Duyvendak. Hij probeert - in het vocabulaire van Brandsma - een gevoelsconstructie te beïnvloeden met feiten. Een poging vanuit ‘the silent’ positie, echter het woord spookkloven heeft meer ‘de geur’ van een pusher. Jammer, want zijn oproep om minder geëmotioneerd te debatteren spreekt mij wel aan, is gericht op de oplossen en sluit naar mijn idee aan bij de inzichten van Brandsma. Maak er niet een identiteitskwestie van.

Je kunt alleen zelf bepalen of het een must reads zijn. Bij mij ‘vielen’ beide uitzonderlijk goed. Niet in de laatste plaats omdat #polarisatie een thema is.

https://www.linkedin.com/posts/jankam...

[Lukas van Drunen · Rating 3 out of 5]

Duyvendak pleit ervoor om de emotionele politiek die in de laatste jaren is ontstaan te bestreiden met een soort feiten gebaseerde aanpak. Aan de hand van deze feiten laat hij zien dat Nederland toch een stuk minder gepolariseerd is als deze 'emo-politici' je zouden laten denken.
In de sterke conclusie van dit boek geeft hij op basis van feiten en zijn mening aan hoe deze emotionalisering is ontwikkeld zonder af te doen aan de gevoelens van echte mensen.

[Floortje Sietsema]

Echt een boeiend boek om je aan het denken te zetten over de huidige “polarisatie”

[Caro]

Ontzettend boeiend om dan nu het interview met Bovens en Wille te lezen over de opleidingskloof

Edit: Mocht je dit interview van Bovens en Wille hebben gelezen; lees dan ook reactie van Marisa Monsanto!

[Cas · Rating 1 out of 5]

Een erg dunne analyse met ‘feiten’ die vooral gebaseerd lijken te zijn op onderbuikgevoel. Duyvendak weet niet te overtuigen en negeert harde feiten wanneer het gaat om de tegenstelling tussen seculier en religieus. Het is jammer dat de schrijver zijn persoonlijke mening over de behandelde thema’s zo duidelijk laat doorschemeren. Daarbij wordt rechts Nederland weggezet als een verzameling populisten, zonder dat dit onderbouwd wordt met overtuigende feiten. Daardoor krijgt de analyse een sterk politiek gekleurde toon, wat de geloofwaardigheid van het pleidooi niet ten goede komt.

[Kas Nagelhout · Rating 4 out of 5]

Lekker inzichtelijk boekje dat overtuigend beweert dat het allemaal ontzettend meevalt in Nederland met de ‘groeiende polarisatie’. Niet dat er geen (sociaal-economische) kloven zijn; maar dat de trend gewoon bijna altijd positief is (behalve op vermogen! Waar de politiek júist te weinig aan doet!). Gevolg: politiek op basis van ‘emotie’ en ‘ervaring’ in plaats van feiten — en daarmee de opkomst van rechts-populisme.

[Martijn Van · Rating 4 out of 5]

Ja het boek verwijst veel naar eerder onderzoek van de auteur en ja over bepaalde stukken bestaan betere boeken (Lees bijvoorbeeld 'Trots' van Martha Claeys), maar al met al is dit essay, want dat is het 'een essay', een prima overzicht over spookkloven en het hoe en waarom hiervan

[Ruby · Rating 3 out of 5]

Niet waar ik naar op zoek was. Statistieken overtuigen mij minder dan inhoudelijke argumenten en de inhoudelijke argumenten heb ik uitgebreider uiteengezet gezien in "Politieke emoties" van Martha Nussbaum.

[Annesusan · Rating 5 out of 5]

erg interessante kijk op de polarisatie die in Nederland ervaren wordt. veel.geleerd en kijk er nu ook echt anders tegenaan.

[Simonh · Rating 2 out of 5]

Rommelig feitenrelaas waar een redacteur doorheen had gemoeten (en op ChatGPT leunen kan echt niet).

[Reader · Rating 1 out of 5]

saai en feitenloos boek. slechter kan niet. 0 sterren.

[Ramona · Rating 1 out of 5]

De argumenten in dit boek zijn echt te kort door de bocht.

[Chrissieleest · Rating 4 out of 5]

Toen ik in de jaren '90 sociologie studeerde, heb ik wat uitstapjes gemaakt om even uit het stramien van de kwantitatieve realiteit te stappen. Eén van die uitstapjes waren colleges van Jan Willem Duyvendak. Wat mij vooral bijgebleven is, is de uitnodiging om met open blik te kijken en te nuanceren. Het is niet allemaal zo zwart-wit. Hoe leuk is het dan om een genuanceerde kijk op onze gepolariseerde realiteit te lezen.
Veel populistische kloven worden in dit boek genuanceerd. Dat wil niet zeggen dat er geen kloven zijn. Ze zijn alleen minder groot als wordt gezegd. En over de enige echte kloof, vermogensongelijkheid, wordt in volle overtuiging gezwegen. Aan de hand van sociologisch onderzoek en statistiek wordt bewezen dat veel kloven kleiner zijn geworden. Ook wordt er een uitleg gegeven over het onderbuikgevoel van grote kloven.
Mooi en verhelderend boek.